Ελληνική τηλεόραση: Το «μαύρο» παρελθόν

Ξεκίνησε με τη διάθεση να προσθέσει στη συζήτηση που επανέρχεται στην επικαιρότητα, με αφορμή την επέτειο ενός χρόνου από το «μαύρο» στην ΕΡΤ, τη διάσταση της Ιστορίας.

«Η ιδιωτική τηλεόραση γεννήθηκε σε συνθήκες πολιτικής κρίσης, το 1989, και οι κυβερνήσεις που ακολούθησαν θεώρησαν πως αν αφήσουν το τοπίο ρευστό, δίχως όρια και κανόνες, θα το ελέγχουν ευκολότερα»

Οπως λέει στο TheTOC.gr «…Δεν ξέρω αν θα αποφάσιζα ποτέ να συστηματοποιήσω την έρευνα αυτή και να την καταγράψω σε βιβλίο, αν δεν είχε μεσολαβήσει το κλείσιμο της ΕΡΤ πέρυσι τον Ιούνιο».

Ο Παύλος Τσίμας παρουσιάζει το βιβλίο του «Ο φερετζές και το πηλήκιο. Το πολιτικό μυθιστόρημα της ελληνικής τηλεόρασης» (εκδόσεις Μεταίχμιο) ανήμερα της επετείου, Τετάρτη 11 Ιουνίου, στο Public Συντάγματος, σε μία ανοιχτή στο κοινό, συνομιλία, με την Ελλη Στάη, τον Γιώργο Δάμπαση, τον Παντελή Καψή και τον Ηλία Νικολακόπουλο -μία ανταλλαγή απόψεων εκτός «έδρας», δηλαδή, εκτός τηλεοπτικών τερέν.

Η ιστορία της ελληνικής τηλεόρασης, σύμφωνα με την έρευνα του Τσίμα, είναι αμαρτωλή ήδη, από την προϊστορία της.

Στο βιβλίο καταγράφονται γεγονότα που εκ πρώτης μοιάζουν σήμερα, σχεδόν χαριτωμένα, όπως τα deals της Φρειδερίκης για την τηλεοπτική κάλυψη και αναμετάδοση του γάμου του Κωνσταντίνου και της Αννας-Μαρίας σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες (που τελικά, έκλεισε με τη RAI), ή η πώληση, το 1969, την ημέρα της προσσελήνωσης του Apollo 11, 7000 τηλεοράσεων μέσα σε ένα 24ωρο.

Oμως, η μεγάλη εικόνα είναι ότι, η υπόθεση που λέγεται «ελληνική τηλεόραση» συνοψίζεται στο θλιβερό συμπέρασμα στο οποίο καταλήγουν συγγραφέας και αναγνώστης μαζί: «Τη βουλιμική διάθεση της πολιτικής εξουσίας να ελέγχει απόλυτα το Μέσον», που όπως λέει ο Παύλος Τσίμας στο TheTOC.gr «δεν έχει ως σήμερα κορεστεί…»

«Ο φερετζές» και το «πηλήκιο»: Τα ισοδύναμα

«Η έρευνά μου ξεκίνησε από ένα απλό, αφελές σχεδόν ερώτημα: Γιατί η κινητή τηλεφωνία έκανε μερικούς μήνες από την πρώτη διεθνή εφαρμογή της ώσπου να φθάσει στην Ελλάδα και για την τηλεόραση χρειάστηκε να περάσουν 35 ολόκληρα χρόνια; Γιατί η Ελλάδα είδε τηλεόραση με καθυστέρηση μιας δεκαετίας σχεδόν σε σχέση με τους βαλκανικούς της γείτονες;

«Πρώτος ο Πάνος Κόκκας, ο εκδότης της ''Ελευθερίας'' συνέλαβε το 1960 την ιδέα: ''αν είναι να γίνει τηλεόραση στην Ελλάδα, αυτή δεν πρέπει να είναι κρατική αλλά ιδιωτική και σε αυτήν να συμμετέχουν και οι εκδότες των εφημερίδων, που θα υποστούν τις ζημιές από την ύπαρξή της''».

Η απάντηση την οποία προσπαθώ να τεκμηριώσω είναι πως οι λόγοι είναι πολιτικοί, προπάντων. Για πολλά χρόνια, κάθε απόπειρα εισαγωγής της τηλεόρασης αντιμετωπιζόταν με το επιχείρημα- του οποίου πατέρας ήταν ο Δημήτρης Ψαθάς- «όλα τα χε η Μαριορή, ο φερετζές της έλειπε». Πώς ήταν, δηλαδή, μια περιττή πολυτέλεια. Πίσω από το επιχείρημα αυτό, όμως, κρυβόταν ένας υπόγειος πόλεμος για το ποιος θα ελέγχει το νέο μέσον, του οποίου την δύναμη την φαντάζονταν τερατώδη. Τελικά, ακριβώς επειδή η ασθενική ελληνική δημοκρατία των μετεμφυλιακών χρόνων δεν κατάφερε να λύσει το αίνιγμα «τηλεόραση», ανέλαβε να το λύσει, με τον τρόπο της, η δικτατορία των συνταγματαρχών. Και το γεγονός ότι η τηλεόραση στην Ελλάδα γεννήθηκε φορώντας το πηλήκιο μιας δικτατορίας αποδείχθηκε, νομίζω, σημαδιακό. Είναι ένα εκ γενετής κουσούρι που την σημάδεψε».

Το «μαύρο» στην ΕΡΤ «πυροδότησε» την οργάνωση της έρευνας

«Αρχισα να συγκεντρώνω υλικό, σαν από χόμπι, πριν πολλά χρόνια. Ανήκω στην πρώτη γενιά της τηλεόρασης και ήταν και για εμένα έκπληξη να ανακαλύπτω την κρυφή πολιτική προϊστορία ενός Μέσου που γνώρισα παιδί. Δεν ξέρω αν θα αποφάσιζα ποτέ να συστηματοποιήσω την έρευνα αυτή και να την καταγράψω σε βιβλίο, αν δεν είχε μεσολαβήσει το κλείσιμο της ΕΡΤ πέρυσι τον Ιούνιο. Μου φάνηκε ότι θα ήταν χρήσιμο στην συζήτηση που ξέσπασε να προστεθεί μια διάσταση που έλειπε. Η διάσταση της ιστορίας».

Οι συγκρούσεις για την έλευση της τηλεόρασης στην Ελλάδα- το κομβικό σημείο

«Σας θυμίζω πως όταν γεννήθηκε η ελληνική ραδιοφωνία, το 1938, επί Μεταξά, ο νόμος προέβλεπε ρητά θέση αξιωματικού της αστυνομίας, ο οποίος ήταν επιφορτισμένος με το καθήκον να ελέγχει τα κείμενα πριν εκφωνηθούν, αλλά να ελέγχει και τα φρονήματα των υπαλλήλων της ραδιοφωνίας. Αυτή η κατάρα δεν έφυγε ποτέ. Την δεκαετία του 50, μια τροποποίηση του ιδρυτικού νόμου του ΕΙΡ, που ήταν ο πρόγονος της ΕΡΤ, έδινε στον εκάστοτε υπουργό Προεδρίας το δικαίωμα να ζητά εκ των προτέρων όλα τα κείμενα των ραδιοφωνικών εκπομπών πριν μεταδοθούν. Κι αν διαβάσετε τις δεκάδες προσφορές που υπέβαλαν ξένοι οίκοι, αμερικανικοί κυρίως, για να αναλάβουν το πρότζεκτ τηλεόραση στην Ελλάδα, σε όλες υπάρχει η ίδια πανομοιότυπη διατύπωση: «εννοείται πως οι ειδήσεις και τα ενημερωτικά προγράμματα θα ευρίσκονται υπό τον έλεγχον της κυβερνήσεως».

Αυτό είναι το κομβικό σημείο: η βουλιμική διάθεση της πολιτικής εξουσίας να ελέγχει απόλυτα το Μέσον. Και το παράξενο είναι πως αυτή η βουλιμία δεν έχει ως σήμερα κορεστεί».

«Εξω», οι δημοκρατίες θέσπισαν κανόνες για τη λειτουργία της

«Η τηλεόραση, παντού στον κόσμο, προκάλεσε συζητήσεις θυελλώδεις, έριδες μεγάλες, πολιτικές και ιδεολογικές, και φόβους πολλούς. Αλλά οι μεν δημοκρατίες κατάφεραν να θεσπίσουν κάποιους σταθερούς κανόνες που να την κυβερνούν, τα δε αυταρχικά καθεστώτα την υπέταξαν, απλώς, στην βούλησή τους. Η Ελλάδα των μετεμφυλιακών χρόνων που ήταν μια ιδιόμορφη, ασταθής κοινοβουλευτική δημοκρατία, με αυταρχικά χαρακτηριστικά, δεν μπόρεσε να κάνει ούτε το ένα ούτε το άλλο».

Μια γέννηση σε απόλυτο θεσμικό κενό (όπως αργότερα, και με την ιδιωτική τηλεόραση)

«Αν διαβάσετε τα φύλλα των εφημερίδων που πρόλαβαν να τυπωθούν την 21η Απριλίου 1967 (και κατασχέθηκαν αμέσως από την χούντα) θα βρείτε μια μικρή είδηση, που έλεγε πως εκείνη την ημέρα επρόκειτο να γίνει η τελική σύσκεψη στο υπουργείο Συντονισμού, όπου θα αποφασιζόταν η μοίρα της τηλεόρασης που βρισκόταν ακόμη στο πειραματικό στάδιο. Θα ήταν δημόσια, ιδιωτική ή μικτή; Αμιγώς ελληνική ή με συμμετοχή ξένων κεφαλαιούχων κλπ. Η σύσκεψη δεν έγινε ποτέ, φυσικά. Ανέλαβαν να λύσουν το θέμα οι συνταγματάρχες. Ετσι γεννήθηκε η δημόσια τηλεόραση στην Ελλάδα. Οσο για την ιδιωτική, η πρόταση για μια συντεταγμένη, με σαφείς κανόνες και πλαίσιο, δημιουργία δύο ιδιωτικών τηλεοπτικών σταθμών διατυπώθηκε από τον Γιώργο Ρωμαίο το 1985. Δεν έγινε δεκτή. Η ιδιωτική τηλεόραση γεννήθηκε σε συνθήκες πολιτικής κρίσης, το 1989, και οι κυβερνήσεις που ακολούθησαν θεώρησαν πως αν αφήσουν το τοπίο ρευστό, δίχως όρια και κανόνες, θα το ελέγχουν ευκολότερα. Το πληρώσαμε ακριβά αυτό, νομίζω».

Οι εκδότες και οι μεγαλο-δημοσιογράφοι της εποχής

«Οι εφημερίδες είχαν μια φυσιολογική επιφύλαξη απέναντι στην τηλεόραση. Φοβόντουσαν ότι θα τους κλέψει αναγνώστες και επιρροή. Γι αυτό και πρώτος ο Πάνος Κόκκας, ο εκδότης της «Ελευθερίας» συνέλαβε το 1960 την ιδέα: «αν είναι να γίνει τηλεόραση στην Ελλάδα, αυτή δεν πρέπει να είναι κρατική αλλά ιδιωτική και σε αυτήν να συμμετέχουν και οι εκδότες των εφημερίδων, που θα υποστούν τις ζημιές από την ύπαρξή της». Αυτή η ιδέα βρίσκεται πίσω από όλες τις πολιτικές μάχες για την τηλεόραση την δεκαετία του 60».

Τραγική απόφαση δίχως σχέδιο το «μαύρο»

«Δεν νομίζω πως υπάρχει κάτι πρωτότυπο να ειπωθεί. Είναι, νομίζω, κοινή συνείδηση πως ήταν μια τραγική απόφαση, που ελήφθη για λάθος λόγους, με λάθος τρόπο, δίχως σχέδιο για την επόμενη μέρα».

Χωρίς προηγούμενο και δη, με ευθύνη του βασικού μετόχου, του κράτους

«Υπάρχουν, νομίζω, περιπτώσεις όπου ένα καθεστώς έκλεισε, «έριξε μαύρο» σε ιδιωτικά κανάλια που το αντιπολιτεύονταν. Αλλά προηγούμενο μιας δημοκρατικής πολιτείας όπου να έκλεισε ο δημόσιος φορέας ραδιοτηλεόρασης, με ευθύνη μάλιστα του βασικού της μετόχου, του κράτους, ασφαλώς δεν υπάρχει. Είναι μια ακόμη ελληνική πρωτοτυπία, από τις πολλές που χαρακτηρίζουν την πολιτική ιστορία της τηλεόρασης στην Ελλάδα».

Τηλεόραση, Ημερολόγιο Καταστρώματος, ημέρα πρώτη

«Θυμάμαι την πρώτη φορά που βρέθηκα σε στούντιο τηλεόρασης. Ήμουν καλεσμένος στην εκπομπή «ανοιχτά χαρτιά» της ΕΡΤ, ως δημοσιογράφος του Ριζοσπάστη, για να δώσω μάχη με τον Θόδωρο Πάγκαλο. Έπεσα στα βαθιά! Το βάπτισμα του πυρός, ως εργαζόμενος στην τηλεόραση, ήταν ευκολότερο. Ηταν το 1993, στον νεαρό τότε ΣΚΑΪ, όπου τα λάθη του πρωτάρη συγχωρούνταν».

Η τηλεόραση στην Ελλάδα τώρα. Της λείπει κάτι;

«Το μέτρο, περισσότερο από οτιδήποτε άλλο. Αυτό της λείπει. Η αίσθηση μέτρου. Που δεν επιβάλλεται. Κατακτάται».

Τελικά, μια ιστορία για γέλια ή για κλάματα;

«Να σας πω την αλήθεια, όταν άρχισα να καταπιάνομαι μαζί της ήμουν σίγουρος πως θα προέκυπτε κάτι διασκεδαστικό. Φοβάμαι πως διαψεύστηκα».

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr