Η υπόσκαφη αρχιτεκτονική δεν αποτελεί εφεύρεση της εποχής μας. Έχει βαθιές ρίζες στην παραδοσιακή, σχεδόν "αιώνια", δόμηση των Κυκλάδων.

Σήμερα, η υπόσκαφη δόμηση επανέρχεται στο προσκήνιο όχι ως "τάση υψηλής αισθητικής", αλλά ως μια ώριμη και αναγκαία απάντηση στις προκλήσεις της εποχής μας: την κλιματική αλλαγή, την ανάγκη για βιώσιμο τουρισμό και την προστασία της πολιτιστικής ταυτότητας των νησιών.

Ένα κτίριο που χάνεται στο τοπίο

Τα υπόσκαφα κτήρια είναι ισόγειες κατασκευές πλήρως ενσωματωμένες στο φυσικό ανάγλυφο. Περιβάλλονται από το έδαφος και στις τρεις πλευρές τους, ενώ μόνο η πρόσοψή τους παραμένει ορατή. Η τελευταία, είναι κατασκευασμένη κυρίως από τοπικά φυσικά υλικά και συνήθως εντάσσεται τόσο αρμονικά στο τοπίο, που θα έλεγες ότι αποτελεί φυσική του συνέχεια. Η οροφή τους αποτελεί επίσης συνέχεια του εδάφους και της βλάστησης, με αποτέλεσμα το κτίσμα να γίνεται κυριολεκτικά "ένα" με τη γη, αφήνοντας ελάχιστο οπτικό αποτύπωμα. Επομένως, δεν προσθέτει όγκο στο ορατό τοπίο, άρα τον αφαιρεί. Και αυτό, κατά τον αρχιτέκτονα Χρήστο Βλάχο, αποτελεί ταυτόχρονα τεχνικό και αισθητικό πλεονέκτημα.

Ο κίνδυνος της ανεξέλεγκτης ανοικοδόμησης

Το κυκλαδίτικο τοπίο διαμορφώθηκε αιώνες τώρα λοιπόν, από τις παραδοσιακές ξερολιθιές, τους χαμηλούς τοίχους από ανεπίχριστη πέτρα και τις πεζούλες που σκαρφαλώνουν σαν σκαλοπάτια στις πλαγιές των νησιών. Πάνω σε αυτές τις διαμορφώσεις οικοδομήθηκαν οι παραδοσιακοί οικισμοί που σήμερα αποτελούν τη μοναδική ταυτότητα των Κυκλάδων.

Αξίζει να σημειωθεί ότι τα νησιά δεν ήταν πάντα "λευκά": ο χαρακτηριστικός ασβέστης επιβλήθηκε με τον αναγκαστικό νόμο 1204/1938 του καθεστώτος Μεταξά, για λόγους υγιεινής. Η συνεχής ανοικοδόμηση των τελευταίων δεκαετιών, με πρόχειρα λευκά "κουτιά" σε μεγάλη κλίμακα, απειλεί να αλλοιώσει ανεπανόρθωτα αυτή την ισορροπία. Αντίθετα, τα αυθεντικά υπόσκαφα σχεδιασμένα με σεβασμό στη γεωμορφολογία ενσωματώνονται οργανικά στο τοπίο, διατηρώντας τη συνέχειά του χωρίς να αλλοιώνουν την πολιτισμική του ταυτότητα.

Περιβαλλοντική αξία

Πέρα από την αισθητική αξία τους, τα υπόσκαφα κτήρια διακρίνονται για την εξαιρετική ενεργειακή τους συμπεριφορά. Το φυσικό έδαφος που τα περιβάλλει λειτουργεί ως θερμομονωτικό περίβλημα, διατηρώντας σταθερές εσωτερικές θερμοκρασίες και μειώνοντας δραστικά την κατανάλωση ενέργειας. Η ανοικτή εμπρόσθια όψη και ο διαμπερής αερισμός ενισχύουν τη φυσική ψύξη και τον φωτισμό, ενώ η κατασκευή με τοπικά υλικά περιορίζει τις ανάγκες μεταφορών. Το αποτέλεσμα είναι ένα ελάχιστο συνολικό ενεργειακό αποτύπωμα καθ' όλη τη διάρκεια ζωής του κτιρίου. Η περιβαλλοντική βιωσιμότητα, επομένως, δεν είναι επιφανειακή επιλογή αλλά παραμένει δομικό χαρακτηριστικό της υπόσκαφης αρχιτεκτονικής.

Το ερώτημα του φωτός

Ένα από τα πιο συχνά ερωτήματα που τίθενται για την υπόσκαφη κατοικία, είναι και το απλούστερο: ένα σπίτι χτισμένο μέσα στη γη, δεν κινδυνεύει να είναι σκοτεινό; Ο επικεφαλής αρχιτέκτονας Γιώργος Τσολάκης, από τη δική του πολύτιμη εμπειρία με την υπόσκαφη κατοικία Αντίπαρος 1, απαντά: "Κι εμείς φανταζόμασταν ότι ένα υπόσκαφο σπίτι θα είναι πάρα πολύ σκοτεινό. Αλλά αν σχεδιαστεί με τέτοιο τρόπο ώστε να έχει μελετηθεί η σωστή τοποθέτηση των αιθρίων, η οποία σύμφωνα με τη νομοθεσία για τα υπόσκαφα που υπάρχει από το 2012 μπορείς να τα έχεις σε διάφορα σημεία, αυτό δίνει τη δυνατότητα καλού φωτισμού μέχρι το βάθος του κτιρίου, αρκεί να υπάρχει η σωστή αναλογία κλειστού και ανοικτού χώρου σε όλες τις πλευρές. Έτσι στο κεντρικό χώρο διημέρευσης έχουμε τρεις διαφορετικές φωτιστικές επιφάνειες: μια στο σαλόνι με θέα προς το κανάλι της Πούντας, μια προς τα δεξιά προς την τραπεζαρία σε ένα μεγάλο αίθριο και μια από την άλλη πλευρά με ένα μικρότερο αίθριο προς την κουζίνα".

Η εμπειρία αυτή καταδεικνύει ότι το υπόσκαφο δεν είναι σκοτεινό υπόγειο, αλλά ένας φωτεινός, αέρινος χώρος εφόσον ο σχεδιασμός είναι ορθός και ορθά στοχευμένος. Η νομοθεσία του 2012 άνοιξε τον δρόμο για αρχιτεκτονικές λύσεις που αξιοποιούν πλήρως τις δυνατότητες των αιθρίων, επιτρέποντας το φυσικό φως να εισχωρεί σε βάθος μέσα στο κτίριο και να δημιουργεί συνθήκες διαβίωσης που ανταγωνίζονται και πολλές φορές υπερτερούν εκείνες μιας συμβατικής κατοικίας.

Συνοψίζοντας την οπτική του Χρήστου Βλάχου, η υπόσκαφη αρχιτεκτονική δεν είναι απλώς μια τεχνική λύση, αλλά μια κυριολεκτικά, πολιτιστική πρόταση. Ενσωματώνει την έννοια του ορίου, της αυτοσυγκράτησης και της εναρμόνισης αντί της επιβολής. Σε μια εποχή που ο τουρισμός φλερτάρει επικίνδυνα με τον υπερκορεσμό, οι αρχιτεκτονικές επιλογές οφείλουν να προτείνουν ένα άλλο μοντέλο: ποιοτικό, βιώσιμο, ήπιο.

Beach House Kea - Χρήστος Βλάχος (Kea Estate), wip architects

Το Beach House Kea αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα σύγχρονης υπόσκαφης κατοικίας στις Κυκλάδες, σχεδιασμένο από τον αρχιτέκτονα Χρήστο Βλάχο μέσω της Kea Estate σε συνεργασία με το γραφείο wip architects. Το έργο αντλεί έμπνευση από την παραδοσιακή λογική των κυκλαδίτικων αναβαθμών και ξερολιθιών, υιοθετώντας ωστόσο σύγχρονη γλώσσα και υλικότητα που εντάσσονται με απόλυτη φυσικότητα στο παράκτιο τοπίο της Κέας.

Η κατοικία αναπτύσσεται οριζόντια, ακολουθώντας πιστά τη ροή του εδάφους, με μόνη ορατή επιφάνεια την πέτρινη πρόσοψή της. Η βλάστηση στην οροφή αποκαθιστά τη συνέχεια του τοπίου, ενώ η ανοικτή νότια όψη εξασφαλίζει πλήρη φυσικό φωτισμό και αδιάλειπτη θέα προς τη θάλασσα. Ο σχεδιασμός διέπεται από τις αρχές του βιοκλιματισμού: το φυσικό έδαφος λειτουργεί ως μόνωση, ο διαμπερής αερισμός αντικαθιστά τον μηχανικό κλιματισμό και τα τοπικά υλικά ελαχιστοποιούν το ενεργειακό αποτύπωμα κατασκευής.

Σύμφωνα με τη φιλοσοφία του Βλάχου, το Beach House Kea δεν "κτίζεται" στο τοπίο, "ξαναδιαβάζει" το τοπίο. Είναι ένα έργο που αποδεικνύει πρακτικά πως η τουριστική ανάπτυξη υψηλών προδιαγραφών και η προστασία του φυσικού πλούτου δεν είναι αντιφατικά μεγέθη, αλλά δύο όψεις της ίδιας βιώσιμης επιλογής.

Antiparos 1 - Tsolakis Architects

Το Antiparos 1, που ολοκληρώθηκε το 2021 από το αρχιτεκτονικό γραφείο Tsolakis Architects υπό την επικεφαλής του Γιώργου Τσολάκη, είναι ένα έργο που ανατρέπει όλα τα στερεότυπα γύρω από την υπόσκαφη κατοικία. Αφετηρία του σχεδιασμού ήταν ένα οικόπεδο περιτριγυρισμένο σχεδόν από ολόκληρη τη χώρα της Αντιπάρου, για το οποίο το γραφείο αποφάσισε να δημιουργήσει πέτρινες γραμμές πλήρως ενταγμένες στο ανάγλυφο της πλαγιάς, με πανοραμική θέα προς την Πούντα.

Πηγή έμπνευσης ήταν η παραδοσιακή ξερολιθιά, που εδώ έγινε τεθλασμένη για δύο λόγους: να προστατεύει τα ανοίγματα από το έντονο μελτέμι και να παράγει ένα ενδιαφέρον ανάγλυφο σκιάς στην πρόσοψη. Η διαφοροποίηση δύο επιπέδων, σε συνδυασμό με μικρές υπέργειες κατασκευές και μεγάλους υπαίθριους χώρους, δημιούργησε τουλάχιστον πέντε με έξι προστατευμένες από τον άνεμο περιοχές διημέρευσης, ζωτικής σημασίας για τη ζωή στις Κυκλάδες το καλοκαίρι.

Τεχνικά, η κατασκευή παρουσίασε ιδιαίτερες προκλήσεις: εκσκαφές βάθους δέκα μέτρων σε βραχώδες έδαφος, εργασίες τμηματικά και κλιμακωτά λόγω της έντονης κλίσης, καθώς και ιδιαίτερα απαιτητική υγρο- και θερμομόνωση με τη μέθοδο της πολυουρίας. Το αποτέλεσμα, ωστόσο, μιλά από μόνο του: ένα σπίτι φωτεινό, δροσερό, ιδιωτικό και απόλυτα εναρμονισμένο με το τοπίο, που σχεδόν ποτέ το καλοκαίρι δεν χρειάστηκε κλιματιστικό.

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr