Η Σέριφος είναι ένα νησί με αλώνια, πεζούλες και άγριες παραλίες, που έχει καταφέρει να κρατήσει το μέτρο του μακριά από τον θόρυβο της αγοράς και την εικόνα που συχνά κατασκευάζεται για τον επισκέπτη. Σε αυτό το νησί, και με αυτή ακριβώς τη στάση, γεννήθηκε το Perma Serifos.
Εδώ αξίζει να κάνουμε μια μικρή παρένθεση. Για την αρχιτέκτονα Ιλιάνα Κερεστετζή, η Σέριφος δεν ήταν ποτέ απλώς ένας προορισμός. Ήταν κληρονομιά. Από μικρή άκουγε τον πατέρα της να μιλά για το νησί και τους ανθρώπους του, που ακόμα χτίζουν σαν οικογένεια, με μεράκι και με γνώση που περνά από τη μια γενιά στην άλλη. Για εκείνον, η αξία της Σερίφου βρισκόταν στην ουσία της: στην ανεπιτήδευτη, αυθεντική ζωή που δεν χρειαζόταν να αποδείξει τίποτα.
Αυτή η ματιά έγινε για την Ιλιάνα οδηγός. Όταν ίδρυσε το γραφείο Mold, ήταν σχεδόν αυτονόητο ότι η Σέριφος θα γινόταν το πεδίο της δουλειάς της, ένα εργαστήριο για να ξανασκεφτεί τι σημαίνει να χτίζεις. Όχι με επιδείξεις και υπερβολές, αλλά με σεβασμό προς τον τόπο και με την πρόθεση να του δώσεις συνέχεια στην ιστορία των κατασκευών του νησιού.
Ένα κατοικήσιμο τοπίο
Το Perma Serifos βρίσκεται σε μια βόρεια, βραχώδη πλαγιά πάνω από την παραλία Λιά. Πρόκειται για ένα συγκρότημα πέντε καταλυμάτων που δεν διεκδικεί τον ρόλο του αυτόνομου αντικειμένου. Αντίθετα, λειτουργεί ως προέκταση του εδάφους, μετατρέποντας την πλαγιά σε κατοικήσιμο τοπίο.
Οι αρχιτέκτονες περιγράφουν το έργο ως μια ενορχηστρωμένη σύνθεση από σκυρόδεμα, πέτρα, γη, νερό, φως και κενό. Η αρχιτεκτονική εδώ δεν είναι το θέαμα· είναι το πλαίσιο μέσα από το οποίο οι ποιότητες του τοπίου γίνονται αντιληπτές σε ανθρώπινη κλίμακα.
Ο κάνναβος ως εργαλείο, όχι ως επιβολή
Καταρχήν όταν λέμε "κάνναβο” εννοούμε ένα νοητό ή κατασκευαστικό πλέγμα από κάθετους και οριζόντιους άξονες, σε τακτές αποστάσεις, που οργανώνει τη γεωμετρία ενός κτιρίου. Καθορίζει θέσεις υποστυλωμάτων, δοκών και χώρων. Στο Perma Serifos είναι τρισδιάστατος και υλοποιείται σε σκυρόδεμα, δημιουργώντας πλαίσια που φιλοξενούν χώρους, φως και τοπίο.
Στην καρδιά του σχεδιασμού βρίσκεται ένας τρισδιάστατος κάνναβος από σκυρόδεμα. Η γεωμετρία του είναι αυστηρή, όμως η λειτουργία του είναι ανοιχτή. Ο κάνναβος δεν επιχειρεί να δαμάσει την πλαγιά ούτε να της αφαιρέσει τον χαρακτήρα της. Οργανώνει και συνδέει τα στοιχεία του τόπου, αφήνοντας τη γη, το νερό, την πέτρα, το ηλιακό φως, τα καλάμια και το κενό να κατοικήσουν τους χώρους του και να αποκτήσουν, μέσα από την αρχιτεκτονική, όριο και υπόσταση.
Μέσα από αυτή τη δομή προκύπτει μια ακολουθία προστατευμένων, εσωστρεφών χώρων. Κι όμως, κανένας τους δεν κλείνεται στον εαυτό του: όλοι διατηρούν οπτική σχέση με τη θάλασσα, τον ουρανό και το ανάγλυφο γύρω τους. Οι υπαίθριοι χώροι λειτουργούν σαν μικρά κομμάτια τοπίου που έχουν συγκεντρωθεί και πλαισιωθεί, σημεία όπου φως, σκιά, αέρας και βλάστηση συναντιούνται και δημιουργούν μικρές ενότητες ηρεμίας.
Το σκυρόδεμα συγκροτεί τον σκελετό, αλλά η αρχιτεκτονική παραμένει σκόπιμα πορώδης. Το τοπίο εισχωρεί από παντού: από τις θέες, τη βλάστηση, το φως, τον αέρα, τα ίδια τα υλικά.
Χτισμένο από το ίδιο του το έδαφος
Η σχέση με τον τόπο δεν μένει στο επίπεδο της ιδέας· καθορίζει και τον τρόπο κατασκευής. Η πέτρα του έργου προέρχεται απευθείας από τις εκσκαφές του οικοπέδου, ενώ η γη που περίσσεψε χρησιμοποιήθηκε για να διαμορφωθούν εκτεταμένες οριζόντιες αναβαθμίδες, μια σύγχρονη ανάγνωση των πεζουλών που χαρακτηρίζουν το νησί.
Τα δάπεδα και τα σταθερά στοιχεία επίπλωσης κατασκευάστηκαν και χυτεύτηκαν επιτόπου από τοπικούς τεχνίτες. Έτσι, η γνώση που περνά από γενιά σε γενιά, αυτή για την οποία μιλούσε ο πατέρας της Ιλιάνας, γίνεται μέρος του ίδιου του κτιρίου.
Η βιωσιμότητα ως τρόπος σκέψης
Στο Perma Serifos η βιωσιμότητα δεν προστίθεται ως τεχνική λύση στο τέλος του σχεδιασμού, αλλά διαπερνά ολόκληρη τη λογική του έργου. Το βρόχινο νερό συλλέγεται και επαναχρησιμοποιείται για άρδευση. Οι φυτεμένες στέγες καλλιεργούνται με εδώδιμα είδη. Τα υλικά και οι πόροι του τόπου επιστρέφουν διαρκώς στην αρχιτεκτονική, ώστε κατασκευή και τοπίο να λειτουργούν ως ένα ενιαίο σύστημα. Ακόμη και το όνομα, με τον απόηχο της περμακουλτούρας, υπαινίσσεται αυτή την κυκλική σχέση.
Ανάμεσα στη δομή και το έδαφος
Το Perma Serifos κινείται ανάμεσα σε ζεύγη που συνήθως θεωρούμε αντίθετα: δομή και έδαφος, προστασία και εξωστρέφεια, μονιμότητα και μετασχηματισμό. Αντί να επιλέξει το ένα, τα κρατά σε ισορροπία. Το αποτέλεσμα είναι μια σειρά κατοικήσιμων χώρων που φέρνουν τα φυσικά στοιχεία της Σερίφου πιο κοντά στην καθημερινή εμπειρία, ενώ παραμένουν σταθερά αγκυρωμένοι στο έδαφος από το οποίο προήλθαν.
Ίσως αυτή να είναι και η πιο ουσιαστική του αρετή: σε μια εποχή που τα νησιά πιέζονται να γίνουν εικόνα, το Perma Serifos προτείνει μια αρχιτεκτονική που δεν φωνάζει, αλλά ακούει.