Το Παγκράτι αποτελεί ένα τυπικό "case study" του gentrification, δηλαδή του αστικού εξευγενισμού (είναι ένας κοινωνικοοικονομικός και πολεοδομικός όρος που περιγράφει τη σταδιακή αναβάθμιση μιας παλιότερα αστικής περιοχής, με παράλληλη άνοδο των τιμών ακινήτων και ενοικίων, και αλλαγή του κοινωνικού χαρακτήρα της).
Βέβαια από την άλλη, συνδυάζει από τη μία την αίγλη της παλιάς Αθήνας που αποδίδουν με καλαίσθητο τρόπο κτίρια σαν το νεοκλασσικό που βρίσκεται στη διασταύρωση των οδών Εμπεδοκλέους και Αρχιμήδους και από την άλλη τη μοντέρνα αρχιτεκτονική έργων όπως η design πολυκατοικία Urban Cubes του αρχιτέκτονα Κωνσταντίνου Λαμπρινόπουλου που χτίστηκε σε μια περιοχή που σώζονται πολλές τριώροφες κατασκευές και συνήθως κατοικούνται από μία ή δύο οικογένειες.
Στο Παγκράτι μπορεί να ζήσει κάποιος, τον στίχο του τραγουδιού των Red Hot Chili Peppers που έλεγε ότι "μοναδικός μου φίλος είναι η πόλη που ζω", αφού ήξερα ότι όποια ώρα της ημέρας και να βγω θα βρω κάπου κίνηση και κόσμο, είτε παλιότερα περνώντας από το Ciao που έμενε κάποτε ανοιχτό κάθε μέρα όλο το 24ωρο, είτε τώρα από το Chelsea στην πλατεία Πλαστήρα και ακόμα πιο πρόσφατα, από τον Προφήτη στον Προφήτη Ηλία (ο οποίος ετοιμάζει και ένα καινούργιο μοντέρνο καφενείο απέναντι, στην Ευφράνορος). Άρα στις μοναχικές στιγμές, το Παγκράτι μπορεί να σου κρατήσει την καλύτερη παρέα.
"Form Follows Function"
Το μοντερνιστικό στιλ (ή Μοντερνισμός) στην αρχιτεκτονική είναι ένα κίνημα που αναπτύχθηκε από τις αρχές του 20ού αιώνα έως περίπου τη δεκαετία του '70, με αποκορύφωση στον μεσοπόλεμο (1918-1939) αλλά και τα μεταπολεμικά χρόνια. Μότο του κινήματος ήταν το
"viral” για τους αρχιτέκτονες και designers, "form follows function" (η μορφή ακολουθεί τη λειτουργία) του Louis Sullivan. Το κτίριο, με την ιδιαίτερη συνθήκη των τριών όψεων, μία εκ των οποίων βλέπει σε κεντρικό δρόμο της συνοικίας, αποτελεί χαρακτηριστικό δείγμα της αρχιτεκτονικής της εποχής του, φέροντας στη φυσιογνωμία του τα σημάδια της ιστορίας και του χρόνου.
Η φιλοσοφία της επέμβασης των Γιάννη Καραχάλιου και Ελισάβετ Πλαΐνη ήταν ξεκάθαρη από την αρχή: να διατηρηθεί η δομή των διαμερισμάτων και τα μορφολογικά στοιχεία του εσωτερικού σχεδόν στο ακέραιο, με γνώμονα την αποκατάσταση της χωρικής ποιότητας των διαμερισμάτων.
Το ισόγειο διαμέρισμα διαμορφώθηκε για βραχυπρόθεσμη φιλοξενία, ενώ ο δεύτερος όροφος προορίστηκε για ιδιωτική κατοικία διακοπών, δύο διαφορετικές χρήσεις που απαίτησαν διαφορετική προσέγγιση στο σχεδιασμό.
Το διαμέρισμα του β' ορόφου αποτέλεσε το επίκεντρο της αρχιτεκτονικής παρέμβασης. Με
ενδιαφέροντα μορφολογικά στοιχεία και ιδιαίτερη προσοχή στην υλικότητα, ο χώρος έκρυβε μια χωρική αλληλουχία που χρειαζόταν να αναδειχθεί.
Οι αρχιτέκτονες εστίασαν στην ανάδειξη της ακολουθίας των δωματίων και των θεατρικών κάδρων που δημιουργούνται μεταξύ των παρακείμενων χώρων. Αυτή η χωρική συνθήκη ενισχύθηκε μέσω μιας έξυπνης χρωματικής ομαδοποίησης των δωματίων, με σημείο εκκίνησης τα παλιά μωσαϊκά που διατηρούνταν στα δάπεδα.
Ιδιαίτερη αντιμετώπιση έλαβαν οι χώροι της κουζίνας και των λουτρών, που είχαν υποστεί μη αναστρέψιμες αλλοιώσεις με την πάροδο του χρόνου(κλασική η μοίρα των παλιών κτιρίων της περιοχής).
Εκεί, οι αρχιτέκτονες επέλεξαν μια σύγχρονη αρχιτεκτονική γλώσσα που διαφοροποιείται συνειδητά από την αποκατάσταση των παλαιών στοιχείων, δημιουργώντας έναν διάλογο ανάμεσα στο ιστορικό και το σύγχρονο.
Το διαμέρισμα του ισογείου παρουσίαζε διαφορετικές προκλήσεις. Χωρίς ιδιαίτερες μορφολογικές ιδιαιτερότητες και με πιο εμφανείς αλλοιώσεις της αρχικής του φυσιογνωμίας, απαιτούσε μια διαφορετική στρατηγική. Η βασική ιδέα ήταν η υπογράμμιση του κεντρικού χωλ εισόδου ως διακριτού πυρήνα οργάνωσης της κάτοψης.
Κάθε επιφάνεια των περιμετρικών δωματίων βάφτηκε λευκή, με στόχο την επίλυση του προβλήματος φωτεινότητας αλλά και την ανάδειξη της υλικότητας των δαπέδων. Σε αντίθεση, το κεντρικό χωλ ακολούθησε χρωματικά την παλέτα του παλιού μωσαϊκού, δημιουργώντας ένα έντονο εστιακό σημείο.
Ίσως όμως η πιο ενδιαφέρουσα απόφαση των αρχιτεκτόνων αφορά την εξωτερική επιδερμίδα του κτιρίου. Η επιλογή του χρώματος των κουφωμάτων και των μεταλλικών στοιχείων προέκυψε από το αρχικό χρώμα της εξώπορτας του κτιρίου, η οποία αποτελεί ένα μικρό τοπόσημο της περιοχής.
Το χρώμα αυτό αποτελεί το μοναδικό στοιχείο που αποτυπώνει στην πόλη τη σύγχρονη επέμβαση, αφήνοντας την υπόλοιπη εξωτερική επιδερμίδα σε μια κατάσταση μεταβατική και προσωρινή.
Είναι μια συνειδητή επιλογή που αντανακλά μια βαθύτερη φιλοσοφία: οι φθορές του χρόνου, τα σημάδια από σφαίρες από τη δεκαετία του '40, αλλά και τα σύγχρονα γκράφιτι δεν διαγράφονται, αλλά αποτελούν μαρτυρίες συνέχειας αλλά και δυναμικής συνύπαρξης. Το κτίριο δεν κρύβει την ιστορία του, αλλά τη φέρει στην επιφάνειά του ως ένα πολύστρωτο κείμενο που διαβάζεται από τους περαστικούς.
Αυτή η προσέγγιση αντικατοπτρίζει και το ίδιο το Παγκράτι: μια γειτονιά όπου το παρελθόν και το παρόν συνυπάρχουν όχι απλώς δίπλα-δίπλα, αλλά το ένα επάνω στο άλλο, δημιουργώντας ένα πλούσιο αστικό ψηφιδωτό.
Τα δύο διαμερίσματα των Plaini and Karahalios Architects δεν προσπαθούν να ξεγράψουν αυτή την πολυπλοκότητα, αλλά να τη γιορτάσουν και να την ενσωματώσουν στη σύγχρονη αρχιτεκτονική γλώσσα.
Με σεβασμό στο παρελθόν και με ματιά στο μέλλον, η επέμβαση αυτή αποτελεί παράδειγμα προς μίμηση για το πώς μπορούμε να αλληλεπιδρούμε με το υπάρχον αστικό περιβάλλον.
Τίτλος: Δύο Διαμερίσματα στο Παγκράτι
Μέγεθος: 240μ2
Αρχιτέκτονες: Γιάννης Καραχάλιος, Ελισάβετ Πλαΐνη
Φωτογραφίες: Plaini and Karahalios Architects.