Κάθε Νοέμβριο, οι κόκκινες παπαρούνες εμφανίζονται στα πέτα εκατομμυρίων Βρετανών, σε δημόσια κτίρια, δρόμους, γήπεδα και τηλεοπτικές εκπομπές. Είναι το πιο αναγνωρίσιμο σύμβολο της Remembrance Day, της 11ης Νοεμβρίου που αποτελεί ημέρα μνήμης για όσους έχασαν τη ζωή τους σε πολέμους και στρατιωτικές συγκρούσεις.
Πίσω από την παπαρούνα βρίσκεται μια ιστορία που ξεκινά από τα χαρακώματα του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, περνά μέσα από τη βρετανική κοινωνία του Μεσοπολέμου και φτάνει μέχρι τις σημερινές συζητήσεις για τον τρόπο με τον οποίο μια χώρα θυμάται το πολεμικό της παρελθόν.
Η ανακωχή που σταμάτησε τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο
Η 11η Νοεμβρίου έχει καθιερωθεί ως Remembrance Day, γνωστή και ως Armistice Day, καθώς εκείνη την ημέρα του 1918 τέθηκε σε ισχύ η ανακωχή που έβαλε τέλος στις εχθροπραξίες του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Η συμφωνία υπογράφηκε τις πρώτες πρωινές ώρες σε ένα σιδηροδρομικό βαγόνι στο δάσος της Κομπιέν, στη Γαλλία, και προέβλεπε ότι οι μάχες θα σταματούσαν στις 11 το πρωί.
Η ημερομηνία και η ώρα απέκτησαν συμβολικό χαρακτήρα: την ενδέκατη ώρα της ενδέκατης ημέρας του ενδέκατου μήνα. Έναν χρόνο αργότερα, το 1919, ο βασιλιάς Γεώργιος Ε΄ απηύθυνε κάλεσμα για την τήρηση δύο λεπτών σιγής, ώστε οι πολίτες να τιμήσουν τους νεκρούς του πολέμου.
Μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, η επέτειος απέκτησε ευρύτερο περιεχόμενο. Η μνήμη δεν περιοριζόταν πλέον στους νεκρούς του 1914-1918, αλλά επεκτάθηκε σε όσους έχασαν τη ζωή τους και στις επόμενες πολεμικές συγκρούσεις. Έτσι, η Armistice Day συνδέθηκε σταδιακά με την ευρύτερη έννοια της Remembrance Day.
Στη Βρετανία, η εθνική τελετή πραγματοποιείται την Κυριακή που βρίσκεται πλησιέστερα στην 11η Νοεμβρίου, τη Remembrance Sunday. Φέτος, η ημέρα αυτή ήταν η Κυριακή 8 Νοεμβρίου, ενώ η ίδια η Remembrance Day τιμάται σήμερα, 11 Νοεμβρίου.
Κόκκινη παπαρούνα: Από τα χαρακώματα στη Γαλλία, σύμβολο μνήμης
Η επιλογή της κόκκινης παπαρούνας δεν ήταν τυχαία. Κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τα λουλούδια αυτά φύτρωναν στα πεδία της Φλάνδρας και της βόρειας Γαλλίας, σε περιοχές που είχαν μετατραπεί σε απέραντα πεδία μαχών. Μέσα στο κατεστραμμένο τοπίο, ανάμεσα στους κρατήρες και τα χαρακώματα, οι παπαρούνες συνέχιζαν να ανθίζουν.
Η εικόνα τους συνδέθηκε με τη μνήμη των νεκρών μέσα από το ποίημα "In Flanders Fields", που έγραψε το 1915 ο Καναδός στρατιωτικός γιατρός Τζον ΜακΚρέι. Το ποίημα, εμπνευσμένο από τον θάνατο ενός φίλου του στο μέτωπο, ξεκινά με την εικόνα των παπαρούνων που ανθίζουν ανάμεσα στους σταυρούς των πεσόντων.
Η ιδέα να χρησιμοποιηθεί το λουλούδι ως σύμβολο μνήμης και οικονομικής ενίσχυσης των βετεράνων προωθήθηκε από τη Μόινα Μάικλ στις ΗΠΑ και, στη συνέχεια, από τη Γαλλίδα Άννα Γκεράν. Το 1921, η Γκεράν παρουσίασε στη νεοσύστατη τότε British Legion την ιδέα να διατεθούν υφασμάτινες παπαρούνες με αντάλλαγμα μια εθελοντική εισφορά.
Η πρώτη εκστρατεία συγκέντρωσης χρημάτων, γνωστή ως Poppy Appeal, αποδείχθηκε μεγάλη επιτυχία. Οι παπαρούνες εξαντλήθηκαν και συγκεντρώθηκαν 106.000 λίρες, ένα ιδιαίτερα σημαντικό ποσό για την εποχή, το οποίο προοριζόταν για την υποστήριξη των βετεράνων.
Έναν χρόνο αργότερα, το 1922, δημιουργήθηκε στην Αγγλία το πρώτο εργοστάσιο παραγωγής παπαρούνων, με στόχο να προσφέρει εργασία σε πρώην στρατιώτες που είχαν τραυματιστεί ή αποκτήσει αναπηρία στον πόλεμο.
Έτσι, η παπαρούνα απέκτησε διπλή σημασία: έγινε σύμβολο τιμής προς τους νεκρούς, αλλά και έμπρακτης στήριξης προς όσους επέστρεψαν από το μέτωπο.
Η Βρετανία τίμησε τους νεκρούς των πολέμων - Η παρουσία της βασιλικής οικογένειας και η παρέλαση στο Λονδίνο
Το επίκεντρο των φετινών εκδηλώσεων ήταν, όπως κάθε χρόνο, το Κενοτάφιο στο Γουάιτχολ του Λονδίνου. Την Κυριακή 8 Νοεμβρίου, ο βασιλιάς Κάρολος ηγήθηκε της εθνικής τελετής, στην οποία συμμετείχαν μέλη της βασιλικής οικογένειας, η πολιτική ηγεσία και εκπρόσωποι των ενόπλων δυνάμεων και οργανώσεων βετεράνων.
Στις 11 το πρωί τηρήθηκαν δύο λεπτά σιγής, ενώ στη συνέχεια ακολούθησε η κατάθεση στεφάνων στο μνημείο. Ο Κάρολος κατέθεσε το πρώτο στεφάνι, τιμώντας όσους έχασαν τη ζωή τους σε πολεμικές συγκρούσεις από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι σήμερα.
Οι εικόνες του βασιλιά και του πρίγκιπα Ουίλιαμ αποτέλεσαν από τις χαρακτηριστικότερες στιγμές της τελετής. Ο Κάρολος εμφανίστηκε με τη στολή του Στρατάρχη της Βασιλικής Πολεμικής Αεροπορίας (Marshal of the Royal Air Force), φορώντας το μακρύ στρατιωτικό παλτό και το πηλήκιο, ενώ είχε το ξίφος στο πλευρό του. Αφού κατέθεσε το στεφάνι, απομακρύνθηκε από το μνημείο και χαιρέτησε.
Ο πρίγκιπας Ουίλιαμ, από την πλευρά του, φορούσε τη στολή του αντισυνταγματάρχη των Blues and Royals, ενός συντάγματος του Household Cavalry, με τη χαρακτηριστική μαύρη κάπα και το ξίφος. Κατέθεσε το δικό του στεφάνι και στάθηκε προσοχή μπροστά στο Κενοτάφιο, αποδίδοντας επίσης στρατιωτικό χαιρετισμό.
Η βασίλισσα Καμίλα και η πριγκίπισσα της Ουαλίας, Κέιτ Μίντλετον, παρακολούθησαν την τελετή από το κεντρικό μπαλκόνι του κτιρίου του υπουργείου Εξωτερικών και Κοινοπολιτείας, με θέα προς το μνημείο.
Μετά την επίσημη τελετή ακολούθησε η καθιερωμένη παρέλαση της Royal British Legion. Περίπου 10.000 βετεράνοι και εκπρόσωποι περισσότερων από 300 στρατιωτικών και πολιτικών οργανώσεων πέρασαν μπροστά από το Κενοτάφιο, ενώ χιλιάδες πολίτες είχαν συγκεντρωθεί κατά μήκος του Γουάιτχολ για να παρακολουθήσουν την εκδήλωση.
Στην παρέλαση συμμετείχαν άνθρωποι διαφορετικών γενεών, από παιδιά και στρατιωτικούς δόκιμους μέχρι βετεράνους που έχουν ζήσει τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η άλλη πλευρά της πολεμικής μνήμης: Από τη Βρετανική Αυτοκρατορία στο Ιράκ και το Αφγανιστάν
Η Remembrance Day αποτελεί για εκατομμύρια ανθρώπους μια προσωπική υπόθεση. Πολλοί φορούν την παπαρούνα για να τιμήσουν συγγενείς που πολέμησαν ή σκοτώθηκαν, άλλοι για να αναγνωρίσουν τη θυσία στρατιωτών και πολιτών που βρέθηκαν σε πολεμικές συνθήκες. Ωστόσο, η δημόσια μνήμη των πολέμων στη Βρετανία δεν είναι απαλλαγμένη από ιστορικές και πολιτικές αντιφάσεις.
Η χώρα που τιμά κάθε Νοέμβριο τους νεκρούς της υπήρξε για αιώνες η μεγαλύτερη αποικιακή αυτοκρατορία του κόσμου. Στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, εκατομμύρια στρατιώτες και εργαζόμενοι από τις αποικίες και τις περιοχές της Βρετανικής Αυτοκρατορίας πήραν μέρος στην πολεμική προσπάθεια με ή και χωρίς τη θέλησή τους. Άνθρωποι από την Ινδία, την Αφρική, την Καραϊβική και άλλες περιοχές πολέμησαν ή εργάστηκαν για τις βρετανικές δυνάμεις, συχνά κάτω από συνθήκες που δεν είχαν επιλέξει οι ίδιοι.
Παρά τη συμμετοχή τους, η συμβολή αυτών των πληθυσμών δεν είχε πάντοτε την ίδια θέση στη δημόσια αφήγηση της βρετανικής πολεμικής ιστορίας. Επιπλέον, η αυτοκρατορική επέκταση και η διατήρηση της αποικιακής κυριαρχίας συνδέθηκαν με στρατιωτικές εκστρατείες, καταστολή εξεγέρσεων και βία σε διάφορες περιοχές του κόσμου. Αυτές οι πλευρές της ιστορίας δεν βρίσκονται πάντα στο επίκεντρο των επίσημων τελετών μνήμης.
Οι συζητήσεις συνεχίζονται και για τις πιο πρόσφατες στρατιωτικές επεμβάσεις της Βρετανίας, από τη συμμετοχή στην εισβολή στο Ιράκ το 2003 μέχρι τη μακρόχρονη παρουσία στο Αφγανιστάν. Η απώλεια ανθρώπινων ζωών, οι συνέπειες για τους τοπικούς πληθυσμούς και το πολιτικό αποτύπωμα αυτών των επιχειρήσεων αποτελούν μέρος μιας ευρύτερης συζήτησης για το τι ακριβώς θυμάται μια κοινωνία όταν τιμά τους νεκρούς των πολέμων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όσοι φορούν την κόκκινη παπαρούνα υποστηρίζουν τις πολεμικές επεμβάσεις ή την αυτοκρατορική πολιτική της Βρετανίας. Για πολλούς, το σύμβολο αφορά αποκλειστικά τη μνήμη των ανθρώπων που χάθηκαν και τη στήριξη των βετεράνων και των οικογενειών τους. Η διάκριση, ωστόσο, ανάμεσα στην τιμή προς τους νεκρούς και στην πολιτική αξιολόγηση των πολέμων παραμένει ένα από τα βασικά ζητήματα της δημόσιας συζήτησης.
Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσεται και η λευκή παπαρούνα, η οποία εμφανίστηκε το 1933 με πρωτοβουλία της Women's Co-operative Guild. Σε αντίθεση με την κόκκινη, συνδέεται με τη μνήμη όλων των θυμάτων των πολέμων, την ειρήνη και την αντίθεση στον μιλιταρισμό. Για όσους την επιλέγουν, αποτελεί έναν τρόπο να τιμήσουν τους νεκρούς χωρίς να συνδέουν τη μνήμη τους με την αποδοχή του πολέμου ως πολιτικού μέσου.