Υπάρχει μια κατάφυτη περιοχή έξω από τη Σμύρνη, ανάμεσα σε λόφους με ελιές, όπου βρίσκεται ένα σπήλαιο του οποίου οι κάτοικοι γνωρίζουν εδώ και γενιές ως τον τόπο όπου, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, ο Όμηρος συνέθεσε την "Οδύσσεια". Η συγκεκριμένη πεποίθηση έχει περάσει από γενιά σε γενιά, ενώ η περιοχή είναι γνωστή ως Κοιλάδα του Ομήρου.
Όπως αναφέρει στο Γαλλικό Πρακτορείο (AFP) ο Τούρκος ερευνητής Αλτάν Αλτίν, ο οποίος έχει ασχοληθεί με το θέμα σε βιβλίο του, "οι ντόπιοι αποκαλούσαν ανέκαθεν αυτή την περιοχή Κοιλάδα του Ομήρου. Ταξιδιώτες από ολόκληρο τον κόσμο έρχονταν για να δουν τη σπηλιά όπου, σύμφωνα με την παράδοση, ο Όμηρος συνέθεσε τα ποιήματά του".
Ωστόσο, δεν υπάρχει ιστορική βεβαιότητα για το πού ακριβώς έζησε ή έγραψε τα έργα του ο Όμηρος. Η σπηλιά του Μπουρνόβα αποτελεί μέρος ενός θρύλου που έχει επιβιώσει μέσα στους αιώνες. Το ενδιαφέρον γύρω από την υπόθεση αναζωπυρώνεται τώρα, με αφορμή και τη νέα κινηματογραφική παραγωγή "Οδύσσεια" του Κρίστοφερ Νόλαν.
Η σημερινή Σμύρνη, που στην αρχαιότητα έφερε το ίδιο όνομα, αποτελεί εδώ και αιώνες έναν από τους τόπους που συνδέονται με την καταγωγή του Ομήρου.
Η αναφορά του Παυσανία για το σπήλαιο του Μπουρνόβα όπου εικάζεται ότι γράφτηκε η "Οδύσσεια"
Ήδη από τον 2ο αιώνα μ.Χ., ο περιηγητής Παυσανίας έκανε αναφορά σε μια σπηλιά που συνδεόταν με τον Όμηρο και βρισκόταν κοντά στις πηγές του ποταμού Μέλητα.
"Οι Σμυρναίοι έχουν τον ποταμό Μέλητα, με τα όμορφα νερά του, και στις πηγές του υπάρχει ένα σπήλαιο, όπου λένε ότι ο Όμηρος συνέθεσε τα ποιήματά του", έγραφε χαρακτηριστικά.
Η μαρτυρία αυτή αποτέλεσε μία από τις αφορμές για τη διαχρονική συζήτηση σχετικά με τον τόπο γέννησης και δημιουργίας του ποιητή.
Η πρόσβαση στη σπηλιά δεν είναι εύκολη, καθώς το εσωτερικό της είναι γεμάτο βράχια. Στους τοίχους της υπάρχουν χαραγμένες ελληνικές επιγραφές, χωρίς όμως να έχει προσδιοριστεί με σαφήνεια η ηλικία τους.
Την καταγωγή του Ομήρου διεκδικούν και άλλες περιοχές, μεταξύ των οποίων και η Χίος. Παρ' όλα αυτά, η αρχαία Σμύρνη και η ευρύτερη περιοχή του σημερινού Μπουρνόβα εξακολουθούν να θεωρούνται από πολλούς ως ένας από τους πιθανότερους τόπους σύνδεσης του ποιητή με τον αρχαίο κόσμο.
"Για μένα δεν υπάρχει αμφιβολία. Ο Όμηρος είναι από το Μπόρνοβα (Μπουρνόβα). Σε κάθε περίπτωση, είναι από την Ιωνία, η οποία περιλαμβάνει τη Σμύρνη και τη Χίο. Είναι από αυτά τα χώματα", υποστηρίζει ο Αλτίν.
Το ανάγλυφο που, σύμφωνα με τον ερευνητή, απεικονίζει τη σπηλιά
Ένα αρχαίο ανάγλυφο του 3ου αιώνα π.Χ., το οποίο παρουσιάζει την αποθέωση του Ομήρου, αποτελεί ένα από τα βασικά επιχειρήματα του Τούρκου ερευνητή.
Ο ίδιος υποστηρίζει ότι η παράσταση παρουσιάζει εντυπωσιακές ομοιότητες με το εσωτερικό της σπηλιάς στο Μπουρνόβα.
"Αυτό το ανάγλυφο ήταν ήδη γνωστό, αλλά κανείς δεν είχε παρατηρήσει μέχρι σήμερα ότι οι λεπτομέρειές του είναι πανομοιότυπες με εκείνες που συναντάμε στη σπηλιά του Ομήρου. Είναι η πρώτη φορά που έρχεται στο φως μια τόσο λεπτομερής γεωγραφική περιγραφή", ανέφερε.
Στην ίδια κατεύθυνση, αρχαιολογικά ευρήματα από την περιοχή θεωρούνται από ορισμένους ερευνητές ενδείξεις ότι η αρχαία Σμύρνη είχε ισχυρούς δεσμούς με τον Όμηρο. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται σε νομίσματα στα οποία απεικονίζεται ο ποιητής.
"Τα ευρήματα των ανασκαφών, και ιδιαίτερα τα νομίσματα που φέρουν την απεικόνιση του Ομήρου, μας δείχνουν ότι οι κάτοικοι της αρχαίας Σμύρνης θεωρούσαν τον ποιητή έναν από αυτούς", δήλωσε στο Γαλλικό Πρακτορείο ο αρχαιολόγος Μεχμέτ Ακίφ Ερντέμ.
Παράλληλα, όπως επισημαίνει, η χρήση ιωνικών και αιολικών διαλέκτων στην "Ιλιάδα" και την "Οδύσσεια" αποτελεί ένα ακόμη στοιχείο που μπορεί να συνδέει τον ποιητή με την Ιωνία και ειδικότερα με την περιοχή της Σμύρνης.
Η μορφή του Ομήρου είναι παντού στο Μπουρνόβα
Η σύνδεση της περιοχής με τον Όμηρο δεν περιορίζεται στη σπηλιά. Στο Γεσίλοβα Χογιούκ, έναν σημαντικό προϊστορικό οικισμό της περιοχής της Σμύρνης, υπάρχει προτομή του ποιητή, συνοδευόμενη από την επιγραφή: "Συνέθεσα τα έπη της Ιλιάδας και της Οδύσσειας σε αυτή τη γη. Έζησα στο Μπόρνοβα".
Παράλληλα, ο δήμος οργανώνει έκθεση βιβλίου αφιερωμένη στον Όμηρο, ενώ σε πάρκο της περιοχής έχει τοποθετηθεί άγαλμα του Έκτορα, μιας από τις κεντρικές μορφές της "Ιλιάδας" και του Τρωικού Πολέμου.
Οι τοπικές αρχές εξετάζουν, μάλιστα, σχέδιο για την ανάδειξη και αξιοποίηση της σπηλιάς, με στόχο να γίνει επισκέψιμη και να αποτελέσει μέρος μιας ευρύτερης τουριστικής διαδρομής γύρω από τον Όμηρο.
"Η διαφύλαξη της κληρονομιάς του Ομήρου αποτελεί καθήκον μας απέναντι στην ανθρωπότητα. Είναι ένας από τους θεμελιωτές της λογοτεχνίας", δήλωσε στο AFP ο δήμαρχος του Μπουρνόβα, Ομέρ Εσκί. "Οι ιστορίες που αφηγείται αφορούν αυτή τη γη. Το ερώτημα δεν είναι εάν πρέπει ή όχι να διεκδικήσουμε τον Όμηρο. Η ιστορία του είναι και δική μας", πρόσθεσε.
Η πρόταση για αλλαγή της ονομασίας
Η προσπάθεια ανάδειξης της σχέσης της περιοχής με τον Όμηρο, ωστόσο, δε βρίσκει καθολική αποδοχή.
Το 2024, δημοτικοί αξιωματούχοι που πρόσκεινται στο κυβερνών κόμμα AKP του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν πρότειναν να αλλάξει η ονομασία της Κοιλάδας του Ομήρου και να αντικατασταθεί από το όνομα Τούρκου μαχητή. Το επιχείρημά τους ήταν ότι η περιοχή δε θα έπρεπε να φέρει ελληνική ονομασία.
Ο δήμαρχος της περιοχής τάχθηκε ξεκάθαρα κατά της πρότασης. "Το να σβήσουμε το όνομα του Ομήρου θα ήταν ένα από τα χειρότερα πράγματα που θα μπορούσαμε να κάνουμε στο Μπόρνοβα", ανέφερε, υποστηρίζοντας παράλληλα ότι στόχος του είναι να γίνει γνωστή διεθνώς η σύνδεση του Ομήρου με την περιοχή και να ενισχυθεί η τουριστική της ανάπτυξη.
"Ο Όμηρος ήταν Ανατολίτης"
Η προβολή της νέας ταινίας του Κρίστοφερ Νόλαν φαίνεται πως έχει ενισχύσει και το ενδιαφέρον των κατοίκων της περιοχής για τον αρχαίο ποιητή. Ο Μουσταφά Κοτσιγίτ, ιδιοκτήτης βιβλιοπωλείου στη Σμύρνη, αναφέρει ότι η επιτυχία της ταινίας έχει αυξήσει το ενδιαφέρον για την "Οδύσσεια" και τις πωλήσεις του βιβλίου.
Τοπικοί κάτοικοι δηλώνουν επίσης υπερήφανοι για τη σύνδεση της πόλης τους με τον Όμηρο. "Ήξερα ότι ο Όμηρος ήταν από αυτά τα μέρη, αλλά δε γνώριζα ότι ήταν συγκεκριμένα από τη Σμύρνη. Είμαστε απίστευτα τυχεροί", ανέφερε η εκπαιδευτικός Σαφάκ Τοσούν. "Νιώθω υπερήφανη, συγκινημένη και βαθιά προνομιούχα που είμαι συμπατριώτισσά του".
Ο Αλτίν, από την πλευρά του, θεωρεί ότι στοιχεία για την καταγωγή του Ομήρου μπορούν να εντοπιστούν ακόμη και στα ίδια τα έργα του. Όπως υποστηρίζει, η "Ιλιάδα" περιέχει αναφορές και πολιτισμικά χαρακτηριστικά που παραπέμπουν στην Ανατολία.
"Όταν εμβαθύνεις στην 'Ιλιάδα', καταλαβαίνεις πραγματικά ότι ο Όμηρος ήταν Ανατολίτης. Βρίσκεις αναφορές και πολιτισμικά στοιχεία που είναι εντελώς άγνωστα αλλού", είπε.
Ο ίδιος, πάντως, δεν θεωρεί ότι η καταγωγή του Ομήρου θα πρέπει να αποτελέσει αντικείμενο ελληνοτουρκικής αντιπαράθεσης. Όπως σημειώνει, ο ποιητής έζησε πριν από περίπου 2.800 χρόνια, ενώ τα σύγχρονα σύνορα μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας δημιουργήθηκαν μόλις έναν αιώνα πριν.
"Ο Όμηρος είναι Έλληνας. Ο Όμηρος είναι Ανατολίτης. Κανείς από εμάς δεν είναι παλαιότερος από εκείνον, ούτε καν οι χώρες μας", σημείωσε.