Όταν (και Πώς) οι άνθρωποι έμαθαν να ζουν παντού

Η γεωγραφία είναι ένα από τα πράγματα που ξεχωρίζουν τους σύγχρονους ανθρώπους.

Οι πλησιέστεροι εν ζωή συγγενείς μας - οι χιμπαντζήδες και οι μπονόμπο - περιορίζονται σε μια ζώνη δασών της Κεντρικής Αφρικής. Αλλά οι άνθρωποι έχουν εξαπλωθεί σε όλες τις ηπείρους, ακόμη και σε απομακρυσμένα νησιά. Το είδος μας μπορεί να ευδοκιμήσει όχι μόνο σε δάση, αλλά και σε λιβάδια, βάλτους, ερήμους και σχεδόν σε κάθε άλλο οικοσύστημα που έχει να προσφέρει η ξηρά.

Σε μια μελέτη που δημοσιεύθηκε την Τετάρτη, οι επιστήμονες εντοπίζουν την προέλευση της εξαιρετικής προσαρμοστικότητάς μας: Αφρική, πριν από περίπου 70.000 χρόνια. Τότε ήταν που οι σύγχρονοι άνθρωποι έμαθαν να ζούν σε πιο ακραία ενδιαιτήματα. Έκτοτε επεκτείνουμε το εύρος της εξάπλωσής μας. Η διαπίστωση αυτή θα μπορούσε να βοηθήσει στην επίλυση ενός παράδοξου που απασχολεί τους ερευνητές εδώ και χρόνια.

Το είδος μας προέκυψε στην Αφρική πριν από περίπου ένα εκατομμύριο χρόνια και στη συνέχεια εγκατέλειψε την ήπειρο αρκετές φορές τα τελευταία εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια. Αλλά αυτοί οι μετανάστες τελικά εξαφανίστηκαν, χωρίς απογόνους.

Τέλος, πριν από περίπου 50.000 χρόνια, ένα τελευταίο κύμα εξαπλώθηκε από την Αφρική. Όλοι οι μη Αφρικανοί μπορούν να εντοπίσουν την καταγωγή τους σε αυτή την τελευταία μετανάστευση. Η νέα μελέτη μπορεί να εξηγήσει γιατί η τελευταία επέκταση ήταν τόσο επιτυχής. Στη νέα μελέτη, η Eleanor Scerri, αρχαιολόγος στο Ινστιτούτο Γεωανθρωπολογίας Μαξ Πλανκ στην Ιένα της Γερμανίας, και οι συνάδελφοί της προσπάθησαν να κατανοήσουν σε τι είδους ενδιαιτήματα ζούσαν οι πρώτοι άνθρωποι σε όλη την Αφρική. Παραδοσιακά, οι ειδικοί φαντάζονταν ότι το είδος μας εξελίχθηκε στη σαβάνα, προσαρμοσμένο στη ζωή στα ανοιχτά δάση και τα λιβάδια της Ανατολικής Αφρικής. Όμως η Scerri και άλλοι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι πρώτοι άνθρωποι ήταν πιο ευέλικτοι από αυτό.

Τον Φεβρουάριο, για παράδειγμα, η Scerri και οι συνάδελφοί της ανέφεραν ότι οι άνθρωποι ζούσαν σε ένα τροπικό δάσος της Δυτικής Αφρικής πριν από 150.000 χρόνια. Ευρήματα όπως αυτό ώθησαν την ομάδα να καταλάβει πόσο ευρεία ήταν η εξάπλωση των πρώτων ανθρώπων.

"Γνωρίζαμε ότι δεν υπήρχε ένας μόνο κήπος της Εδέμ, αλλά υπήρχαν πολλοί κήποι;" ρώτησε ο Scerri. Για να αντιμετωπίσουν αυτό το ερώτημα, οι επιστήμονες μέτρησαν το εύρος των περιβαλλοντικών συνθηκών στις οποίες ζούσαν οι άνθρωποι στην Αφρική - αυτό που οι ερευνητές ονομάζουν "η θέση μας".

"Μας λέει ουσιαστικά τι μπορεί να αντιμετωπίσει ένα είδος, και ως εκ τούτου προβλέπει πού θα βρεθεί το είδος", δήλωσε ο Andrea Manica, γενετιστής στο Πανεπιστήμιο του Cambridge και συγγραφέας της νέας μελέτης.

Οι επιστήμονες μπορούν να μετρήσουν τη θέση ενός είδους εξετάζοντας τις περιβαλλοντικές συνθήκες σε όλη την περιοχή εξάπλωσής του. Ορισμένα φυτά είναι προσαρμοσμένα στην τούνδρα, για παράδειγμα, ενώ άλλα δεν αντέχουν ούτε έναν παγετό.

Η μελέτη ανέλυσε εκατοντάδες αρχαιολογικές τοποθεσίες σε όλη την Αφρική

Οι Manica, Scerri και οι συνάδελφοί τους ανέλυσαν εκατοντάδες αρχαιολογικές τοποθεσίες σε όλη την Αφρική για να ανακατασκευάσουν την ανθρώπινη θέση τα τελευταία 120.000 χρόνια.

Οι παλαιότερες τοποθεσίες αποκάλυψαν ότι οι πρώτοι άνθρωποι ήταν αρκετά ευέλικτοι, ζώντας σε μια σειρά από ενδιαιτήματα. Όμως δεν προωθούσαν πολύ μακριά σε ακραία περιβάλλοντα. Ως αποτέλεσμα, οι πληθυσμοί παρέμειναν σε μεγάλο βαθμό απομονωμένοι μεταξύ τους, αποκομμένοι από ερήμους, πανύψηλα βουνά ή απροσπέλαστους βάλτους.

Η ανθρώπινη θέση δεν άλλαξε για δεκάδες χιλιάδες χρόνια. Στη συνέχεια, όμως, σημειώθηκε μια ξαφνική αλλαγή πριν από 70.000 χρόνια. Οι άνθρωποι ωθήθηκαν σε πιο δύσκολες ερήμους και δάση, καλύπτοντας τα κενά στον οικολογικό χάρτη της Αφρικής.

"Δεν περιμέναμε μια τόσο απότομη αλλαγή", δήλωσε η Michela Leonardi, αρχαιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ και συγγραφέας της μελέτης. "Θα περιμέναμε περισσότερο μια μετάβαση".

Ο William Banks, αρχαιολόγος στο Πανεπιστήμιο του Μπορντό, ο οποίος δεν συμμετείχε στη νέα μελέτη, δήλωσε ότι τα συμπεράσματα της μελέτης είναι πειστικά επειδή οι ερευνητές έλαβαν μια τόσο ευρεία θεώρηση της ανθρώπινης ιστορίας.

Στο παρελθόν, οι ερευνητές συχνά περιόριζαν τις μελέτες τους σε λίγες μόνο αρχαιολογικές τοποθεσίες. "Πρέπει να αρχίσουμε να εξετάζουμε τις περιβαλλοντικές συνθήκες σε ολόκληρες περιοχές", δήλωσε ο Banks. "Και δεν μπορούμε να το κάνουμε αυτό μόνο με σημεία στο τοπίο".

Η Leonardi και οι συνάδελφοί της πιστεύουν ότι μια αλλαγή στο κλίμα ώθησε τους ανθρώπους να επεκτείνουν τα ενδιαιτήματά τους. "Μπορούμε να δούμε μια πίεση γι' αυτό", δήλωσε η Scerri.

Η Αφρική ήταν πλούσια και υγρή, η Σαμάρα ήταν πράσινη

Πριν από 70.000 χρόνια, μεγάλο μέρος της Αφρικής ήταν πλούσιο και υγρό. Ακόμη και η Σαχάρα ήταν πράσινη. Στη συνέχεια όμως ο πλανήτης εισήλθε σε μια εποχή παγετώνων. Τα στρώματα πάγου συσσωρεύτηκαν γύρω από τον Βόρειο και τον Νότιο Πόλο και το παγκόσμιο κλίμα ψύχθηκε. Στην Αφρική, πολλές περιοχές έχασαν μεγάλο μέρος των βροχοπτώσεων.

Οι άνετοι βιότοποι που οι άνθρωποι απολάμβαναν επί μακρόν συρρικνώθηκαν και κατακερματίστηκαν. Η Scerri και οι συνάδελφοί της εικάζουν ότι αυτή η αλλαγή ανάγκασε τους ανθρώπους να μετακινηθούν σε περιβάλλοντα με τα οποία δεν είχαν ασχοληθεί προηγουμένως. Αντίθετα, οι άνθρωποι πριν από 70.000 χρόνια έμαθαν διαφορετικές δεξιότητες για να επιβιώσουν σε διαφορετικά μέρη. "Έγιναν ο απόλυτος γενικευτής", είπε.

Ο Manica υπέθεσε ότι η ανθρώπινη θέση συνέχισε να επεκτείνεται σε έναν πολιτισμικό βρόχο ανατροφοδότησης. Καθώς οι άνθρωποι συνέχιζαν να προωθούνται σε ακραία περιβάλλοντα, τα εμπόδια που τους χώριζαν έπεφταν. Τώρα οι αφρικανικοί πληθυσμοί έρχονταν σε μεγαλύτερη επαφή μεταξύ τους. "Πρακτικά, αυτό για το οποίο μιλάμε είναι ένα πιο συνδεδεμένο είδος", δήλωσε ο Manica. "Πρόκειται πραγματικά για μια αύξηση των κοινωνικών δικτύων, της διακίνησης ιδεών. Και αυτό ξαφνικά σου επιτρέπει να είσαι επιτυχημένος σε ένα αρκετά ευρύ φάσμα συνθηκών".

Αυτή η δραματική επέκταση της ανθρώπινης θέσης μπορεί να εξηγήσει γιατί το είδος μας ήταν τόσο επιτυχημένο να μεταναστεύσει από την Αφρική πριν από περίπου 50.000 χρόνια. Οι άνθρωποι ήταν πλέον έτοιμοι να μάθουν για οποιοδήποτε μέρος έφταναν.

"Το είδος των περιβαλλόντων που συναντούσατε έξω από την Αφρική δεν είναι αυτό που συναντούσατε στην Αφρική πριν", δήλωσε ο Manica. "Δεν είναι ότι στην Αφρική ξαφνικά μάθατε πώς να αντιμετωπίζετε την τούνδρα ή τις στέπες. Και όμως αυτό που βλέπουμε είναι ότι οι άνθρωποι πριν από 50.000 χρόνια κατάφεραν τελικά να τα κατακτήσουν".

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στους New York Times στις 18 Ιουνίου του 2025

Συγγραφέας: Carl Zimmer

c.2025 The New York Times Company

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr