Η απαίτηση για δικαιοσύνη, η λογοδοσία της εξουσίας και η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς οδήγησαν στην ανατροπή του πολυετούς καθεστώτος στη Σερβία. Ο φοιτητής στις Οικονομικές Επιστήμες, Νίκολα Λαζάρεβιτς, που συμμετείχε ενεργά στις κινητοποιήσεις, μιλά στο TheTOC για τον αγώνα των φοιτητών στη χώρα του, την κρίση αξιοπιστίας του πολιτικού συστήματος, τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα κινήματα πολιτών όταν καλούνται να μετατρέψουν την κοινωνική δυσαρέσκεια σε ουσιαστική αλλαγή. Η άπειρη "Φοιτητική Λίστα" κατάφερε να πάρει την εξουσία, με τους διεθνείς αναλυτές να θέτουν το ερώτημα κατά πόσο θα καταφέρει να την ασκήσει αποτελεσματικά.
Η τραγωδία στο Νόβι Σαντ (η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Σερβίας), όπου η κατάρρευση τμήματος της οροφής του σιδηροδρομικού σταθμού, την 1η Νοεμβρίου 2024, στοίχισε τη ζωή σε 16 ανθρώπους, αποτέλεσε σημείο καμπής για τη Σερβία. Η οργή για την απώλεια ανθρώπινων ζωών και κατ’ επέκταση τα ερωτήματα σχετικά με την ασφάλεια, τη διαφάνεια και την απόδοση ευθυνών πυροδότησαν ένα ευρύ κύμα φοιτητικών κινητοποιήσεων, το οποίο απέκτησε σταδιακά ευρύτερη κοινωνική και πολιτική διάσταση.
Οι φοιτητές βρέθηκαν στο επίκεντρο μιας διεκδίκησης που ξεπέρασε τα στενά όρια της συγκεκριμένης τραγωδίας. Το αίτημα για ένα κράτος στο οποίο οι θεσμοί θα λειτουργούν ανεξάρτητα, η δημόσια εξουσία θα λογοδοτεί και η ανθρώπινη ζωή δε θα υποτάσσεται σε πολιτικές σκοπιμότητες, οδήγησε σε δύο χρόνια -ειρηνικών- κινητοποιήσεων. Η δυναμική του κινήματος ανέδειξε, παράλληλα, τη βαθιά δυσαρέσκεια ενός μέρους της σερβικής κοινωνίας απέναντι στον τρόπο διακυβέρνησης της χώρας.
Στο πλαίσιο αυτό, η εκλογική επιτυχία της φοιτητικής παράταξης, σύμφωνα με την περιγραφή του Νίκολα, αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό. Όπως μεταφέρει στο TheTOC, δεν πρόκειται απλώς για μια πολιτική επικράτηση αλλά για την έκφραση μιας ευρύτερης επιθυμίας να αλλάξει ο τρόπος λειτουργίας του κράτους.
Τα ιστορικά γεγονότα της Σερβίας είχαν ενδιαφέρον και για την Ελλάδα, όπου η τραγωδία των Τεμπών έχει επίσης αναδείξει αιτήματα για δικαιοσύνη και κρατική λογοδοσία, με τη Μαρία Καρυστιανού μάλιστα να "κεφαλαιοποιεί" αρχικά σε πολιτικό επίπεδο τις αντιδράσεις και να προχωρά στην ίδρυση κόμματος. Στη συνέχεια, ωστόσο, το κόμμα της δεν είχε την πορεία του σερβικού κινήματος, καθώς σε όλες τις δημοσκοπήσεις κατέγραψε πολύ μεγάλη φθορά και τώρα εμφανίζεται να μπαίνει, οριακά, στη Βουλή.
Δεν είναι λίγοι εκείνοι που συνδέουν τη σερβική περίπτωση με την ελληνική, κάνοντας μάλιστα λόγο για τα "Τέμπη της Σερβίας”. Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχουν δύο πολύνεκρες τραγωδίες, με φόντο τον σιδηρόδρομο.
Η νίκη των φοιτητών και το μήνυμα της κάλπης
Η εκλογική αναμέτρηση της 25ης Οκτωβρίου 2026 στη Σερβία έδωσε στο φοιτητικό ψηφοδέλτιο μια ηχηρή νίκη. Σύμφωνα με τα προκαταρκτικά αποτελέσματα της σερβικής εκλογικής επιτροπής (RIK), η "Φοιτητική Λίστα" συγκέντρωσε περίπου το 53,3% των ψήφων, έναντι περίπου 39,7% του "Σερβικού Προοδευτικού Κόμματος" (SNS). Η τελική εκτίμηση των CeSID-Ipsos απέδωσε στους μεν 140 έδρες, ενώ στους δε 103.
Κανένας άλλος συνδυασμός δεν ξεπέρασε το εκλογικό όριο του 3% για την είσοδο στη Βουλή, με εξαίρεση τα μειονοτικά κόμματα (3 έδρες οι Ούγγροι, 2 έδρες οι Αλβανοί, 2 έδρες οι Μουσουλμάνοι). Η συμμετοχή πλησίασε το 69%, ενώ ο Αλεξάνταρ Βούτσιτς αναγνώρισε την ήττα του "στρατοπέδου" του, μετά από 14 χρόνια ενός κρεσέντο στην πολιτική σκηνή της Σερβίας.
Για τον Νίκολα, η σημασία του αποτελέσματος βρίσκεται πρωτίστως στη διαδρομή που προηγήθηκε. "Το συναίσθημα είναι απερίγραπτο και νιώθω μεγάλη υπερηφάνεια, γιατί, ύστερα από δύο χρόνια αδιάκοπου αγώνα, φτάσαμε επιτέλους στον στόχο μας", δηλώνει, περιγράφοντας μια νίκη που, όπως τονίζει, δεν ανήκει μόνο σε όσους συμμετείχαν στο φοιτητικό κίνημα αλλά και σε όλους εκείνους που πίστεψαν ότι η χώρα μπορεί να αλλάξει.
Η εκλογική επιτυχία δεν ήταν, κατά την εκτίμησή του, αυτονόητη. Παρότι περίμενε μεγάλη
συμμετοχή και επικράτηση του φοιτητικού ψηφοδελτίου, φοβόταν ότι πιθανές εκλογικές παρατυπίες θα περιόριζαν τη διαφορά. Το αποτέλεσμα, ωστόσο, το ερμηνεύει ως σαφές μήνυμα υπέρ της αλλαγής. "Αποδείχθηκε ότι η επιθυμία για αλλαγή μπορεί να είναι ισχυρότερη από τον φόβο και από όλα τα εμπόδια που αντιμετωπίσαμε", λέει χαρακτηριστικά.
Σύμφωνα με τον ίδιο, "οι πολίτες έχουν καταστήσει σαφές με την ψήφο τους ότι θέλουν μια ειλικρινή, εργατική και μορφωμένη Σερβία, μια χώρα όπου η γνώση, η εργασία, η εμπειρογνωμοσύνη και η ειλικρίνεια θα εκτιμώνται", συμπληρώνοντας πως "θέλουν μια Σερβία όπου οι έντιμοι άνθρωποι θα έχουν την ευκαιρία να πετύχουν και οι νέοι θα μπορούν να χτίσουν το μέλλον τους".
Στη συνέχεια επισημαίνει ότι δεν είχαν όλοι οι ψηφοφόροι τα ίδια κίνητρα. Άλλοι στήριξαν τους φοιτητές και τα αιτήματά τους, άλλοι ψήφισαν κατά του τρόπου διακυβέρνησης και άλλοι αναγνώρισαν στο κίνημα τη δυνατότητα μιας διαφορετικής πολιτικής οργάνωσης.
"Αυτά τα κίνητρα δεν αλληλοαποκλείονται", υπογραμμίζει, προσθέτοντας ότι το ζητούμενο είναι να μη γίνει αντικείμενο εκμετάλλευσης η πολυμορφία των προσδοκιών των πολιτών, αλλά να μετατραπεί σε υποχρέωση για τη δημιουργία θεσμών που θα λειτουργούν προς όφελος όλων.
Οι αιτίες της εκλογικής ανατροπής στη Σερβία - "Το κράτος ανήκει στους πολίτες"
Η εκλογική ανατροπή δεν μπορεί να ερμηνευθεί ανεξάρτητα από τα χρόνια διακυβέρνησης του SNS, σύμφωνα με τον νεαρό φοιτητή από τη Σερβία. Ο ίδιος περιγράφει μια περίοδο κατά την οποία, η πολιτική ισχύς και ο έλεγχος της ενημέρωσης συγκεντρώθηκαν στον κυβερνητικό μηχανισμό, ενώ τα περιθώρια ισότιμου πολιτικού ανταγωνισμού περιορίστηκαν. Εκτιμά ότι η κυβέρνηση καλλιέργησε την εικόνα του μοναδικού εγγυητή της σταθερότητας και της ανάπτυξης, την ίδια ώρα που οι διαφορετικές πολιτικές φωνές δυσκολεύονταν να ακουστούν.
Παράλληλα, αναγνωρίζει ότι κατά την περίοδο αυτή κατασκευάστηκαν δρόμοι και υλοποιήθηκαν έργα υποδομών, επιμένοντας, ωστόσο, ότι η ανάπτυξη δεν απαλλάσσει την εξουσία από την υποχρέωση να λογοδοτεί για το κόστος, τις συμβάσεις και τη διαχείριση του δημόσιου χρήματος.
"Οι υποδομές είναι ασφαλώς σημαντικές, αλλά δεν μπορούν να αποτελούν δικαιολογία για την απουσία λογοδοσίας ή για την αδιαφανή διαχείριση των κρατικών πόρων", επισημαίνει χαρακτηριστικά.
Εξηγώντας πώς νίκησαν οι φοιτητές στη Σερβία, αναφέρει: "Θεωρώ ότι μία από τις σημαντικότερες αιτίες αυτής της εκλογικής ανατροπής είναι ακριβώς η πολυετής αποφυγή ανάληψης ευθυνών και η παντελής έλλειψη ενσυναίσθησης της εξουσίας απέναντι στους πολίτες".
"Έχει δημιουργηθεί η εντύπωση ότι όσοι βρίσκονται στην εξουσία θεωρούν πως τους ανήκει όλα τα εύσημα για οτιδήποτε καλό συμβαίνει, ενώ για οτιδήποτε κακό μεταθέτουν την ευθύνη σε άλλους. Αυτή η στάση απέναντι στους πολίτες, ιδιαίτερα σε στιγμές κατά τις οποίες αναμένονται ειλικρινής συμπαράσταση, ανάληψη ευθύνης και συγκεκριμένες ενέργειες, οδήγησε σε βαθιά δυσαρέσκεια", προσθέτει.
Κατά την εκτίμησή του, "οι άνθρωποι κουράστηκαν από τις δικαιολογίες, την επίρριψη ευθυνών σε άλλους και την προσπάθεια να καλλιεργηθεί η εικόνα ότι το κράτος δε θα μπορούσε να λειτουργήσει χωρίς μια συγκεκριμένη πολιτική δομή. Πιστεύω ότι ακριβώς γι’ αυτό οι πολίτες έδειξαν πως καμία εξουσία δεν είναι αναντικατάστατη και ότι κανείς που κατέχει δημόσιο αξίωμα δεν μπορεί να βρίσκεται υπεράνω της ευθύνης απέναντι στον λαό".
"Το κράτος δεν ανήκει ούτε σε πολιτικό κόμμα ούτε σε μεμονωμένο πρόσωπο. Ανήκει στους πολίτες του", τονίζει ακόμα ο Νίκολα.
Η ανατροπή του καθεστώτος, ωστόσο, δεν αρκεί, σύμφωνα με τον ίδιο. "Η αλλαγή της εξουσίας από μόνη της δεν εγγυάται και την αλλαγή του τρόπου λειτουργίας του συστήματος", υπογραμμίζει χαρακτηριστικά. Το μέλλον της Σερβίας, όπως εκτιμά, θα εξαρτηθεί από την ποιότητα, την ακεραιότητα και την υπευθυνότητα όσων αναλάβουν τη διακυβέρνηση, αλλά και από το κατά πόσο θα θέσουν το συλλογικό συμφέρον πάνω από τις προσωπικές και κομματικές επιδιώξεις.
Οι προτεραιότητες της νέας πολιτικής κατάστασης στη Σερβία
Σε ό,τι αφορά την επόμενη ημέρα στη Σερβία, ο ίδιος προσδιορίζει τους βασικούς στόχους, τονίζοντας ότι "πρώτη προτεραιότητα πρέπει να είναι η αποκατάσταση της λειτουργίας των θεσμών και του κράτους δικαίου, συμπεριλαμβανομένης της ανεξαρτησίας της δικαιοσύνης, της διαφάνειας στις δημόσιες συμβάσεις και της αποτελεσματικής καταπολέμησης της διαφθοράς". Δευτερευόντως τοποθετεί "την απόδοση ευθυνών για τις παραλείψεις που οδήγησαν σε τραγωδίες και έθεσαν σε κίνδυνο την ασφάλεια των πολιτών, με πλήρη σεβασμό στη νομοθεσία και στα δικαιώματα όλων των εμπλεκομένων στις σχετικές διαδικασίες".
Παράλληλα, υπογραμμίζει την ανάγκη "για τη δημιουργία συνθηκών που θα εξασφαλίζουν
μια αξιοπρεπή ζωή: ποιοτικότερη εκπαίδευση, προσβάσιμη υγειονομική περίθαλψη, ασφαλέστερες θέσεις εργασίας και περισσότερες ευκαιρίες για τους νέους". Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει, "οι πολίτες δεν περιμένουν απλώς μια διαφορετική πολιτική ρητορική, αλλά συγκεκριμένα αποτελέσματα που θα έχουν αισθητό αντίκτυπο στην καθημερινή τους ζωή".
Για τον Νίκολα, η πολιτική μετεξέλιξη δεν αποτελεί ούτε αυτονόητη κατάληξη ούτε τη μοναδική επιλογή. "Ένα λαϊκό κίνημα που γεννιέται μέσα από μια τραγωδία μπορεί να εξελιχθεί σε σημαντική πολιτική δύναμη, εφόσον καταφέρει να συνδέσει το αίτημα για δικαιοσύνη με ένα ευρύτερο πρόγραμμα θεσμικών και κοινωνικών αλλαγών", υποστηρίζει χαρακτηριστικά.
"Ένα τέτοιο κίνημα μπορεί να ασκήσει επιρροή και μέσω της άσκησης πίεσης στους θεσμούς, του ανεξάρτητου κοινωνικού ελέγχου και της αλλαγής των δημόσιων πολιτικών, χωρίς να συμμετάσχει άμεσα στην εκλογική πολιτική", προσθέτει.
Από τη δική του εμπειρία, εάν οι πολίτες επιλέξουν να οργανωθούν πολιτικά, χρειάζεται να διαφυλάξουν τη διαφάνεια, τη δημοκρατική λήψη αποφάσεων και τον σεβασμό στις διαφορετικές απόψεις. Κυρίως, επισημαίνει, πως δεν πρέπει να γίνει "αντικείμενο εκμετάλλευσης ο πόνος των οικογενειών των θυμάτων, αλλά να γίνουν σεβαστά τα αιτήματά τους για αλήθεια και δικαιοσύνη".
Αναφερόμενος στις ομοιότητες μεταξύ της Σερβίας και της Ελλάδας, επισημαίνει ότι "και οι δύο τραγωδίες έθεσαν το ζήτημα της σχέσης μεταξύ κράτους και πολιτών: ποιος αναλαμβάνει την ευθύνη όταν το σύστημα αποτυγχάνει και κατά πόσο οι θεσμοί είναι σε θέση να ελέγχουν οι ίδιοι τη λειτουργία τους". Όπως σημειώνει, "η θλίψη και η αλληλεγγύη μετατράπηκαν σε απαίτηση να διαλευκανθούν τα γεγονότα και να μην προστατευθούν οι υπεύθυνοι από την πολιτική εξουσία".
Παράλληλα, υπογραμμίζει ότι "οι εμπειρίες της Σερβίας και της Ελλάδας καταδεικνύουν πόσο σημαντικό είναι το αίτημα των πολιτών για δικαιοσύνη να μη χαθεί όταν υποχωρήσει η ένταση των διαμαρτυριών", προσθέτοντας ότι "η μεγαλύτερη επιτυχία δεν είναι απλώς η πολιτική αλλαγή, αλλά η οικοδόμηση θεσμών που θα αποτρέψουν την επανάληψη παρόμοιων τραγωδιών".
Η φιλία των δύο λαών και το βλέμμα στην επόμενη μέρα
Κλείνοντας, ο νεαρός φοιτητής εκφράζει μέσω του TheTOC την ευγνωμοσύνη του προς τον ελληνικό λαό για το ενδιαφέρον του σχετικά με τις εξελίξεις στη Σερβία, αλλά και προς τους συμπατριώτες του που ψήφισαν από το εξωτερικό, παρά τις δυσκολίες που αντιμετώπισαν, όπως σημειώνει.
Σύμφωνα με τον ίδιο, η απερχόμενη κυβέρνηση της Σερβίας δεν έκανε αρκετά για να
διευκολύνει τη διασπορά, ώστε να ασκήσει το εκλογικό της δικαίωμα. Μάλιστα, ως
παράδειγμα φέρνει την Ελλάδα, όπου για την ψηφοφορία άνοιξε μόνο ένα εκλογικό τμήμα,
στην Αθήνα.
"Οι συμπατριώτες μας από τη βόρεια Ελλάδα οργανώθηκαν και διένυσαν μεγάλη απόσταση προκειμένου να εκπληρώσουν το πολιτικό τους καθήκον. Αυτό αποτελεί απόδειξη του πόσο νοιάζονται για το μέλλον της Σερβίας και του πόσο πρόθυμοι είναι να θυσιαστούν, ώστε να ακουστεί η φωνή τους", τονίζει ο Νίκολα.