Ο Αντόνιο Κόστα θεωρείται ο διαπραγματευτής που καλείται να γεφυρώνει τις διαφορές μεταξύ των Ευρωπαίων ηγετών και να οδηγεί την Ευρωπαϊκή Ένωση σε συμφωνίες. Το τελευταίο διάστημα, ωστόσο, οι προσπάθειές του συναντούν αυξανόμενες δυσκολίες.
Στη σύνοδο κορυφής της Πέμπτης, ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου δέχθηκε την εντονότερη κριτική από τότε που ανέλαβε τα καθήκοντά του, σχεδόν δύο χρόνια πριν. Ο Κόστα, ο οποίος προέρχεται από τον χώρο των Σοσιαλιστών, βρέθηκε στο επίκεντρο των επικρίσεων για τον χειρισμό δύο διαφορετικών διαπραγματεύσεων: εκείνης για τον περιορισμό των τιμών της ενέργειας και εκείνης για τον επόμενο επταετή προϋπολογισμό της ΕΕ, σύμφωνα με το POLITICO.
"Όσο περισσότερο διαρκούν οι διαπραγματεύσεις για τον προϋπολογισμό, τόσο περισσότερες δυσκολίες θα αντιμετωπίσουμε", δήλωσε στο POLITICO ο πρωθυπουργός της Φινλανδίας, Πέτερι Όρπο. "Επομένως, πρέπει να εργαστούμε για να βρούμε μια λύση μέσα στη φετινή χρονιά. Κατανοώ πολύ καλά ότι είναι δύσκολο. Πρόκειται για μια τεράστια πρόκληση".
Η πίεση προς την ΕΕ είναι μεγάλη, καθώς η αντιμετώπιση της κρίσης του κόστους ζωής και η επίτευξη συμφωνίας για τον προϋπολογισμό αποτελούν επείγουσες προτεραιότητες, πριν από τις εθνικές εκλογές της επόμενης χρονιάς, οι οποίες ενδέχεται να δυσκολέψουν περαιτέρω τις διαπραγματεύσεις. Την ίδια στιγμή, οι διαφωνίες μεταξύ των 27 κρατών-μελών γίνονται εντονότερες, καθώς ο Ντόναλντ Τραμπ προχωρά σε κινήσεις που ευνοούν τη Ρωσία στον πόλεμο της Ουκρανίας, η ευρωπαϊκή οικονομία δυσκολεύεται να ανταγωνιστεί την Κίνα και οι εθνικιστικές δυνάμεις που αντιτίθενται στην ΕΕ ενισχύουν την παρουσία τους στις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.
Για το δημοσίευμα του POLITICO μίλησαν 16 διπλωμάτες και αξιωματούχοι, οι οποίοι ζήτησαν να διατηρηθεί η ανωνυμία τους λόγω της ευαισθησίας του θέματος. Όλοι συμμετείχαν στη σύνοδο της Πέμπτης ή ενημερώθηκαν αμέσως μετά από ηγέτες που βρίσκονταν στην αίθουσα. Οι περισσότεροι εξέφρασαν επικρίσεις για τον "διπρόσωπο Κόστα", αν και υπήρξαν και θετικότερες τοποθετήσεις. Ο εκπρόσωπός του αρνήθηκε να σχολιάσει.
Σε αδιέξοδο οι διαπραγματεύσεις
Ο πρώην πρωθυπουργός της Πορτογαλίας επιλέχθηκε από τους Ευρωπαίους ηγέτες για να προεδρεύει στις συνόδους κορυφής και να συντονίζει τις προσπάθειες για την επίτευξη συμφωνιών. Σύμφωνα με το Brussels Playbook, αξιωματούχοι της ΕΕ θεωρούν ότι η θητεία του εισέρχεται σε καθοριστική φάση, καθώς καλείται να γεφυρώσει τις μεγάλες διαφορές για τον προϋπολογισμό μέσα σε περιορισμένα χρονικά περιθώρια. Παράλληλα, εκτιμάται ότι θα επιδιώξει την επανεκλογή του για δεύτερη θητεία διάρκειας δυόμισι ετών την επόμενη χρονιά.
Στη σύνοδο της Πέμπτης κυριάρχησαν οι διαφωνίες για τη δεύτερη φάση του ευρωπαϊκού συστήματος τιμολόγησης των εκπομπών άνθρακα, γνωστού ως ETS2. Το νέο πλαίσιο έχει ήδη θεσμοθετηθεί και προβλέπει την τιμολόγηση των εκπομπών άνθρακα από τη θέρμανση και τις μεταφορές από το 2028.
Η αντιπαράθεση έφτασε σε τέτοιο αδιέξοδο, ώστε ο Κόστα αναγκάστηκε να ακυρώσει την προγραμματισμένη συνέντευξη Τύπου και να μεταθέσει τη συνέχιση των συνομιλιών για μετά το δείπνο. Τρεις διπλωμάτες της ΕΕ περιέγραψαν στο POLITICO την κατάσταση ως "χάος".
Οι εντάσεις κλιμακώθηκαν όταν ο Γερμανός καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς αντέδρασε έντονα σε αυτό που το Βερολίνο εξέλαβε ως αδιαλλαξία της Ιταλίδας πρωθυπουργού Τζόρτζια Μελόνι. Από τη μία πλευρά διαμορφώθηκε μια συμμαχία με τη συμμετοχή της Γερμανίας, της Ισπανίας, της Γαλλίας, της Πορτογαλίας, των σκανδιναβικών χωρών και της Ολλανδίας. Απέναντί τους βρέθηκαν η Ιταλία, η Ουγγαρία, η Τσεχία, η Σλοβακία και η Πολωνία. Σύμφωνα με πέντε διπλωμάτες, η Ρώμη και οι χώρες της Ομάδας του Βίσεγκραντ ζητούσαν την αναβολή του ETS2, εκφράζοντας ανησυχίες για την επιβάρυνση των λογαριασμών ενέργειας.
Δύο διπλωμάτες από διαφορετικά κράτη-μέλη ανέφεραν ότι αρκετοί ηγέτες κατηγόρησαν τον Κόστα πως επέτρεψε να εκτροχιαστούν οι διαπραγματεύσεις. Παρότι τα προσχέδια των συμπερασμάτων δεν προέβλεπαν αλλαγές στο ETS2, οι αντιπροσωπείες επιχείρησαν να επανεξετάσουν τη νομοθεσία κατά τη διάρκεια της συνόδου, προκαλώντας πρόσθετες δυσκολίες.
"Ο Κόστα θέλει να υπάρχουν έτοιμα συμπεράσματα από τις [προπαρασκευαστικές συναντήσεις των πρέσβεων] και να μην ανοίγουν ξανά κατά τη διάρκεια του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου", δήλωσε ένας διπλωμάτης. "Δεν είναι υπέρ της σύνταξης κειμένων επί τόπου".
Άλλος διπλωμάτης έκανε λόγο για "τεράστια απογοήτευση", χαρακτηρίζοντας τη διαμάχη για τη διατύπωση της ενεργειακής πολιτικής "παράλογο χάος".
"Συνέχισαν απλώς να προωθούν τα ιταλικά σχέδια και αγνόησαν κείμενα που είχαν καταθέσει προηγουμένως άλλες χώρες, χωρίς, όπως φαίνεται, να αντιλαμβάνονται τις πολιτικές αποχρώσεις ολόκληρης της συζήτησης για το ETS", πρόσθεσε.
Άλλη πηγή κατηγόρησε τον Κόστα ότι "έχασε τον έλεγχο της αίθουσας", υποστηρίζοντας ότι δεν κατάφερε να καταγράψει και να παρουσιάσει εγκαίρως τις προτεινόμενες τροποποιήσεις στους ηγέτες. Έτσι, οι συζητήσεις συνεχίστηκαν χωρίς να έχουν εξεταστεί όλες οι προτάσεις, με τις διαπραγματεύσεις να παρατείνονται έως μετά τα μεσάνυχτα.
Διπλωμάτης και αξιωματούχος της ΕΕ συνέκριναν τον Κόστα με τους προκατόχους του, Σαρλ Μισέλ και Ντόναλντ Τουσκ. Ο Μισέλ είχε δεχθεί επανειλημμένες επικρίσεις από κυβερνήσεις για την ικανότητά του να επιτυγχάνει συμφωνίες, ενώ ο Τουσκ απολάμβανε ευρείας υποστήριξης κατά τη διάρκεια της θητείας του.
Ο διπλωμάτης εκτίμησε ότι ο Κόστα τα πήγε "χειρότερα από τον Σαρλ Μισέλ" στη σύνοδο της Πέμπτης. Ο αξιωματούχος ανέφερε ότι "υπάρχει απογοήτευση επειδή τα πράγματα δεν αντιμετωπίζονται με λίγο περισσότερο τρόπο Τουσκ".
Αμφισβητήσεις για τον ρόλο του διαμεσολαβητή
Η δυσαρέσκεια δεν περιορίστηκε στην ενεργειακή πολιτική. Παρότι οι κυβερνήσεις δεν ανέμεναν σημαντική πρόοδο στις διαπραγματεύσεις για τον προϋπολογισμό την Πέμπτη, έχουν αρχίσει να εκφράζουν επιφυλάξεις και για τους χειρισμούς του Κόστα. Ο ίδιος επιδιώκει να εξασφαλίσει συμφωνία έως το τέλος του έτους, έχοντας ως βασική ευθύνη να λειτουργεί ως έντιμος διαμεσολαβητής μεταξύ των 27 κυβερνήσεων.
Τέσσερις ακόμη διπλωμάτες της ΕΕ ανέφεραν ότι οι χώρες της βόρειας Ευρώπης ανησυχούν πως ο Κόστα ευνοεί τα κράτη του Νότου.
Ένας διπλωμάτης τον κατηγόρησε ότι τηρεί διπλή στάση και δεν λειτουργεί ως έντιμος διαμεσολαβητής στις διαπραγματεύσεις για τον προϋπολογισμό. Άλλος διπλωμάτης, από χώρα που επιθυμεί μικρότερο προϋπολογισμό, δήλωσε: "Ο Κόστα, τόσο προσωπικά όσο και πολιτικά, ανήκει στο άλλο στρατόπεδο".
"Υπάρχει κάποιος σκεπτικισμός ως προς τον τρόπο με τον οποίο θα προχωρήσει τη διαδικασία από εδώ και πέρα", πρόσθεσε. Οι λεγόμενες δημοσιονομικά φειδωλές χώρες ζητούν από τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου να προτείνει νέες περικοπές, ενόψει της έκτακτης συνόδου για τον προϋπολογισμό, η οποία ορίστηκε για τις 26 Νοεμβρίου.
Οι υποστηρικτές του Κόστα
Παρά τις επικρίσεις, αρκετές κυβερνήσεις εξακολουθούν να πιστεύουν ότι ο Κόστα μπορεί να πετύχει μακροπρόθεσμα. Ακόμη και όσοι θεωρούν ότι έχει παρέλθει η περίοδος της αρχικής αποδοχής του, όταν επαινούνταν για τη σταθερότητα και την αποφυγή διπλωματικών λαθών, εξακολουθούν να του δείχνουν εμπιστοσύνη.
Ο πρωθυπουργός του Βελγίου, Μπαρτ Ντε Βέβερ, υπερασπίστηκε τον Κόστα μετά την πρώτη ημέρα της συνόδου, χαρακτηρίζοντάς τον "ικανό" και "οξυδερκή". Παράλληλα, επαίνεσε την προσπάθειά του να αποφύγει εκτεταμένες αλλαγές στη διατύπωση των κειμένων κατά τη διάρκεια της συνόδου, σε αντίθεση με τον προκάτοχό του.
"Ο Κόστα αποφεύγει τις διαπραγματεύσεις για τη διατύπωση των κειμένων που βρίσκονται στο τραπέζι, κάτι που συνέβαινε συνεχώς επί του προκατόχου του και εκνεύριζε αφάνταστα τους πάντες, επειδή καταλήγαμε να μένουμε εδώ μέχρι τις τρεις για να συζητάμε συλλαβές, κόμματα και λέξεις, για τις οποίες το επόμενο πρωί δεν μπορούσες πλέον να διακρίνεις καμία διαφορά", δήλωσε ο Ντε Βέβερ. "Στο τέλος, δεν ξέρεις καν πλέον για ποιο πράγμα διαπραγματεύεσαι".
Άλλοι διπλωμάτες υποστήριξαν ότι η αναστάτωση δεν ήταν ευθύνη του Κόστα, αλλά προκλήθηκε από τους ηγέτες που επιχείρησαν να επανεξετάσουν την ενεργειακή νομοθεσία, με τη Μελόνι να βρίσκεται στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης.
"Δεν ήθελε να ανοίξει ξανά τα συμπεράσματα. Η Ομάδα του Βίσεγκραντ και η Ιταλία ήταν εκείνες που το έκαναν", ανέφερε ένας διπλωμάτης. "Δεν βλέπω τι θα μπορούσε να είχε κάνει διαφορετικά".
Αξιωματούχος της ΕΕ υπερασπίστηκε, επίσης, τη δυσκολία του έργου που έχει αναλάβει ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου. "Η συζήτηση για τη διατύπωση των κειμένων σε επίπεδο ηγετών δεν είναι, γενικά, η πιο απλή διαδικασία". Για την ενεργειακή πολιτική, πρόσθεσε ότι οι ηγέτες ήθελαν να εξετάσουν "δεόντως" τις διαφορετικές προτάσεις των κρατών, τα οποία είχαν "αντικρουόμενα συμφέροντα".
Ένας από τους διπλωμάτες που είχαν εκφράσει επιφυλάξεις για τις πολιτικές κατευθύνσεις του Κόστα στις διαπραγματεύσεις για τον προϋπολογισμό χαρακτήρισε τη συμπεριφορά του "άψογη". "Είναι εξαιρετικός διαπραγματευτής".
Οι επόμενες εβδομάδες θα δείξουν κατά πόσο η θετική αυτή εκτίμηση θα επιβεβαιωθεί στην πράξη.
Οι κυβερνήσεις προσδοκούσαν ότι η διήμερη σύνοδος, η οποία επρόκειτο να συνεχιστεί την Παρασκευή, θα οδηγούσε σε πρόοδο τόσο στην ενεργειακή πολιτική όσο και στον προϋπολογισμό. Αντί γι' αυτό, το αποτέλεσμα ήταν, στην καλύτερη περίπτωση, στασιμότητα και, στη χειρότερη, εντεινόμενες διαφωνίες. Έπειτα από 14 ώρες διαπραγματεύσεων, τα απτά αποτελέσματα παρέμειναν περιορισμένα.