Λίγες ώρες μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, στις 24 Φεβρουαρίου 2022, ο Βλαντίμιρ Πούτιν συγκέντρωσε τους πλουσιότερους επιχειρηματίες της χώρας στην επιβλητική αίθουσα Αικατερίνης του Κρεμλίνου.
Περισσότεροι από 30 μεγιστάνες κάθονταν κατά μήκος ενός τοίχου, φορώντας μάσκες λόγω της πανδημίας. Ένας Ρώσος δημοσιογράφος τούς περιέγραψε ως "χλωμούς και άυπνους". Ο Πούτιν κάθισε απέναντί τους, αφήνοντας μεγάλη απόσταση μεταξύ του ίδιου και των προσκεκλημένων του, ενώ, όπως συνήθιζε, δεν φορούσε μάσκα.
Με τη χαρακτηριστικά υπαινικτική γλώσσα του, ο Ρώσος πρόεδρος κατέστησε σαφές ότι περίμενε τη στήριξή τους στον πόλεμο.
"Θα ήθελα να σας καλέσω να δείξετε κατανόηση για όσα συμβαίνουν", δήλωσε, ζητώντας τους "να συνεργαστείτε με την κυβέρνηση για να βρούμε τα μέσα που θα στηρίξουν την παραγωγή, την οικονομία και τις θέσεις εργασίας".
Κανένας από τους δισεκατομμυριούχους δεν πήρε τον λόγο, όπως καταγράφηκε και στο βίντεο που έδωσε στη δημοσιότητα το Κρεμλίνο.
Η σιωπή αυτή έχει γίνει πλέον χαρακτηριστικό της ρωσικής οικονομικής ελίτ. Στα χρόνια της διακυβέρνησης Πούτιν, οι μεγιστάνες έχουν αντιληφθεί ότι η δημόσια αμφισβήτηση της εξουσίας μπορεί να έχει βαρύ τίμημα.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Μιχαήλ Χοντορκόφσκι, του πλουσιότερου τότε ανθρώπου στη Ρωσία. Το 2003, αφού κατηγόρησε τον Πούτιν για εκτεταμένη διαφθορά και χρηματοδότησε οργανώσεις της αντιπολίτευσης, καταδικάστηκε για φοροδιαφυγή, απάτη και υπεξαίρεση. Πέρασε δέκα χρόνια στη φυλακή, σε μια υπόθεση που λειτούργησε ως προειδοποίηση για όσους θα σκέφτονταν να αντιταχθούν στο Κρεμλίνο. Ο ίδιος αρνήθηκε τις κατηγορίες.
Ακόμη και όσοι διαφωνούν με τον πόλεμο επιλέγουν, κατά κανόνα, να μην εκφράζουν δημόσια τις απόψεις τους. Ωστόσο, πίσω από αυτή τη σιωπή αρχίζουν να διαμορφώνονται προβληματισμοί για την επόμενη ημέρα της Ρωσίας.
Ορισμένα μέλη της άλλοτε πανίσχυρης επιχειρηματικής ελίτ αναρωτιούνται πώς θα είναι η χώρα μετά την αποχώρηση του Πούτιν και αν θα μπορούσε να επιστρέψει ένα σύστημα που θα θυμίζει τη δεκαετία του 1990, όταν οι ολιγάρχες ασκούσαν σημαντική πολιτική επιρροή, αναφέρει το BBC.
Ο δημοσιογράφος του The Economist Αρκάντι Οστρόφσκι, ο οποίος πρόσφατα πήρε συνέντευξη από έναν από τους πλουσιότερους Ρώσους, εκτιμά ότι βρίσκεται σε εξέλιξη μια "ιστορική πολιτική μετατόπιση" στον τρόπο με τον οποίο οι υπερπλούσιοι αντιλαμβάνονται το μέλλον της χώρας.
Ανησυχία στην επιχειρηματική ελίτ της Ρωσίας
Η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991 δημιούργησε μια νέα ισχυρή τάξη επιχειρηματιών, οι οποίοι εκμεταλλεύτηκαν την κατάρρευση του κομμουνισμού, συγκέντρωσαν τεράστιες περιουσίες και επιχείρησαν να επηρεάσουν την πολιτική εξουσία προς όφελός τους. Έμειναν γνωστοί ως "ολιγάρχες", από την αρχαία ελληνική λέξη που περιγράφει τους λίγους που κυβερνούν.
Στη λεγόμενη "άγρια δεκαετία του 1990", οι ιδιωτικοποιήσεις κρατικών επιχειρήσεων δημιούργησαν μια νέα τάξη εκατομμυριούχων και δισεκατομμυριούχων. Η διαφθορά, οι πελατειακές σχέσεις και οι δολοφονίες επί πληρωμή αποτελούσαν μέρος της καθημερινότητας.
Με την εκλογή του στην προεδρία το 2000, ο Πούτιν άρχισε να περιορίζει συστηματικά την ισχύ των ολιγαρχών, καθώς δεν είχε πρόθεση να μοιραστεί την εξουσία. Η οικονομική ανάκαμψη και η ενίσχυση της κεντρικής κυβέρνησης τού επέτρεψαν να επιβληθεί ακόμη και στους ισχυρότερους επιχειρηματίες.
Ο Μπιλ Μπράουντερ, πρώην κορυφαίος ξένος επενδυτής στη Ρωσία και επικριτής του Κρεμλίνου, περιγράφει την αλλαγή που παρατήρησε στη συμπεριφορά των ολιγαρχών όταν εμφανιζόταν ο Πούτιν σε διεθνείς συναντήσεις.
"Θυμάμαι να βλέπω ολιγάρχες να κυκλοφορούν σαν να τους ανήκει ο χώρος, ως εξαιρετικά αλαζονικά άτομα με τεράστια αυτοπεποίθηση. Και μετά εμφανιζόταν ο Πούτιν και ήταν πραγματικά εντυπωσιακό να βλέπεις αυτούς τους υποτιθέμενους υπεραρρενωπούς άνδρες, γεμάτους αυτοπεποίθηση, να μετατρέπονται σε απόλυτα υποταγμένους, σχεδόν απελπισμένους μαθητές", αναφέρει στο BBC.
Από την έναρξη του πολέμου το 2022, το Κρεμλίνο εφαρμόζει μια αυστηρή πολιτική ανταμοιβών και τιμωριών. Όσοι ασκούν κριτική βλέπουν τις περιουσίες τους να κατάσχονται, ενώ οι πιστοί στο καθεστώς εξασφαλίζουν προσοδοφόρες κρατικές συμβάσεις που συνδέονται με τις πολεμικές ανάγκες.
Σήμερα, η Ρωσία αριθμεί 155 δισεκατομμυριούχους, περισσότερους από ποτέ, σύμφωνα με το Forbes. Η συνολική περιουσία τους έχει φτάσει σε ιστορικό υψηλό, πλησιάζοντας τα 700 δισ. δολάρια.
Παρά τα οικονομικά οφέλη, όμως, ορισμένοι μεγιστάνες εμφανίζονται όλο και πιο ανήσυχοι. Ο πλούτος τους δεν μεταφράζεται πλέον σε ουσιαστική πολιτική επιρροή.
Τρία σενάρια για τη μεταπουτινική Ρωσία
Στο εσωτερικό της χώρας, οι επιχειρηματίες δυσκολεύονται να επηρεάσουν τις πολιτικές αποφάσεις, ενώ στο εξωτερικό βρίσκονται αντιμέτωποι με τις δυτικές κυρώσεις.
"Δεν έχουν κανένα χαρτί στα χέρια τους, δεν μπορούν να παίξουν κανένα παιχνίδι", σημειώνει ο εξόριστος πολιτικός και αναλυτής Ντμίτρι Νεκράσοφ, εξηγώντας ότι η οικονομική τους ισχύς εξαρτάται πλέον από τη σχέση τους με τον Πούτιν.
Ο Μπράουντερ περιγράφει τις συνέπειες των κυρώσεων ως ιδιαίτερα ταπεινωτικές για τους Ρώσους μεγιστάνες, οι οποίοι δεν μπορούν πλέον να ταξιδεύουν ελεύθερα με τα ιδιωτικά τους αεροσκάφη ή να χρησιμοποιούν τα πολυτελή γιοτ τους στα μεγάλα ευρωπαϊκά λιμάνια.
Έτσι, ορισμένοι αρχίζουν να εξετάζουν τι θα μπορούσε να ακολουθήσει μετά τον Πούτιν. Ο Ρώσος πρόεδρος, που έγινε 74 ετών τον προηγούμενο μήνα, βρίσκεται στην εξουσία επί περίπου 25 χρόνια. Παρότι δεν υπάρχουν ενδείξεις άμεσης αποχώρησής του, η επόμενη ημέρα αποτελεί πλέον αντικείμενο συζητήσεων στη Μόσχα.
Σε περίπτωση παραίτησης ή θανάτου του, την προεδρία θα αναλάμβανε προσωρινά ο πρωθυπουργός Μιχαήλ Μισούστιν, ο οποίος, ωστόσο, δεν έχει δείξει ιδιαίτερες προεδρικές φιλοδοξίες. Μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να δημιουργήσει κενό εξουσίας.
Οι αναλυτές διακρίνουν τρία πιθανά σενάρια:
Το πρώτο αφορά την αποκατάσταση της δημοκρατίας, με την εξουσία να περνά στους πολίτες και όχι σε έναν νέο αυταρχικό ηγέτη ή μια ομάδα ολιγαρχών. Θεωρείται, ωστόσο, το λιγότερο πιθανό, καθώς οι δημοκρατικοί θεσμοί έχουν αποδυναμωθεί σημαντικά επί Πούτιν.
"Η Ρωσία έχει συνηθίσει τόσο πολύ στη βία, ώστε έχει χάσει την εξοικείωσή της με τις συνήθεις δημοκρατικές διαδικασίες", εκτιμά η εξόριστη δημοσιογράφος και αναλύτρια Αλεξάνδρα Προκοπένκο.
Το δεύτερο σενάριο προβλέπει τη συνέχιση του αυταρχισμού υπό έναν διαφορετικό ηγέτη. Σύμφωνα με την Προκοπένκο, ο διάδοχος του Πούτιν δεν θα διαθέτει αρχικά την ίδια ισχύ και τους ίδιους πόρους, επομένως η διαμόρφωση μιας νέας δικτατορίας θα απαιτούσε χρόνο.
Το τρίτο ενδεχόμενο είναι η επιστροφή της ολιγαρχίας. Σε αυτή την περίπτωση, μια μικρή ομάδα ισχυρών επιχειρηματικών οικογενειών και πολιτικών ελίτ θα μπορούσε να ανακτήσει τον έλεγχο της χώρας, θυμίζοντας το μοντέλο της δεκαετίας του 1990.
Αυτό είναι και το σενάριο που θα επιθυμούσαν αρκετοί μεγιστάνες. "Θα ήθελαν να επιστρέψουν σε μια εποχή κατά την οποία οι απόψεις τους λαμβάνονταν υπόψη, οι περιουσίες τους δεν κατάσχονταν και γνώριζαν τους κανόνες του παιχνιδιού", αναφέρει η Προκοπένκο.
Ορισμένοι επιχειρηματίες έχουν ήδη αρχίσει να προσεγγίζουν αξιωματούχους των υπηρεσιών ασφαλείας και υπουργούς, σύμφωνα με τον Νεκράσοφ. Ωστόσο, οποιαδήποτε πιο ουσιαστική πολιτική κίνηση εξακολουθεί να θεωρείται εξαιρετικά επικίνδυνη.
Καθοριστικό ρόλο θα παίξει και η οικονομική κατάσταση κάθε μεγιστάνα. Όσοι διαθέτουν μεγάλη ρευστότητα ενδέχεται να αισθάνονται πιο ασφαλείς ώστε να εμπλακούν σε πολιτικές διεργασίες. Αντίθετα, όσοι εξαρτώνται από κρατικές συμβάσεις και κυβερνητική εύνοια είναι πιθανότερο να παραμείνουν αδρανείς, φοβούμενοι την απώλεια των περιουσιών τους.
Αλλάζει η στάση των μεγιστάνων απέναντι στον Πούτιν
Ενδεικτική της μεταβολής είναι και η αλλαγή στον τρόπο με τον οποίο ορισμένοι επιχειρηματίες αποκαλούν τον Ρώσο πρόεδρο. Σύμφωνα με την Προκοπένκο, παλαιότερα χρησιμοποιούσαν προσωνύμια όπως "Nachalnik" ("αφεντικό"), "Perviy" ("πρώτος") ή τα αρχικά "VV", που εξέφραζαν σεβασμό.
Σήμερα, αρκετοί τον αποκαλούν "Ded", δηλαδή "παππού" ή "γεροντάκο", ένα προσωνύμιο που, όπως επισημαίνει η ίδια, υποδηλώνει πλέον μια δόση περιφρόνησης.
Ορισμένοι εύποροι Ρώσοι επιθυμούν την επιστροφή της πολιτικής στην καθημερινότητα, με λιγότερη καταστολή, μεγαλύτερη ελευθερία έκφρασης και ουσιαστικότερο ανταγωνισμό μεταξύ κομμάτων και πολιτικών.
Ωστόσο, ο φόβος εξακολουθεί να κυριαρχεί. Η Προκοπένκο περιγράφει την περίπτωση ενός μεγιστάνα που καθόταν πάνω στο κινητό του τηλέφωνο σε όλη τη διάρκεια μιας συνέντευξης, πιστεύοντας ότι έτσι θα δυσκόλευε την παρακολούθησή του από τις μυστικές υπηρεσίες.
"Σκέφτηκα ότι πρόκειται για έναν απολύτως σταλινικού τύπου φόβο. Είναι εντελώς παράλογος", σχολιάζει.
Η παρέμβαση του Αντρέι Μελνιτσένκο
Μια ένδειξη για τις επιδιώξεις της επιχειρηματικής ελίτ έδωσε ο Αντρέι Μελνιτσένκο, γνωστός ως "βασιλιάς των λιπασμάτων" και ένας από τους πλουσιότερους ανθρώπους της Ρωσίας.
Στις αρχές της χρονιάς παραχώρησε συνέντευξη στο The Economist, μια ασυνήθιστη κίνηση για Ρώσο μεγιστάνα, ιδιαίτερα απέναντι σε ένα μέσο ενημέρωσης χώρας που το Κρεμλίνο θεωρεί μη φιλική. Το περιοδικό δημοσίευσε επίσης άρθρο γνώμης που είχε γράψει ο ίδιος.
Σε αρκετά σημεία, ο Μελνιτσένκο επανέλαβε τις θέσεις του Κρεμλίνου, υποστηρίζοντας ότι η Ουκρανία αποτελεί πεδίο σύγκρουσης μεταξύ Ρωσίας και Δύσης και ότι οι δυτικές χώρες αγνόησαν τις ανησυχίες της Μόσχας για την ασφάλειά της.
Ωστόσο, υποστήριξε παράλληλα την ανάγκη αλλαγών που θα έβαζαν τέλος στη μονοπρόσωπη διακυβέρνηση της Ρωσίας, τονίζοντας ότι η χώρα πρέπει να αναπτύξει στενότερες σχέσεις με τον υπόλοιπο κόσμο. Δεν ζήτησε την αποχώρηση του Πούτιν, αλλά άνοιξε τη συζήτηση για ένα διαφορετικό πολιτικό μοντέλο.
Η Προκοπένκο εκτιμά ότι η παρέμβασή του αποτελούσε ένα "κάλεσμα προς πλούσιους ανθρώπους σαν κι αυτόν να αρχίσουν να μιλούν".
Ο δημοσιογράφος Αρκάντι Οστρόφσκι, που του πήρε τη συνέντευξη, περιγράφει τις συζητήσεις τους ως "έντονες και φορτισμένες", σημειώνοντας ότι ο επιχειρηματίας έδειχνε να επεξεργάζεται πραγματικά τις απαντήσεις του και όχι να επαναλαμβάνει έτοιμες πολιτικές θέσεις.
Παραμένει, πάντως, ασαφές αν η συνέντευξη πραγματοποιήθηκε με την ανοχή ή την έγκριση του Κρεμλίνου. Κανένας άλλος μεγιστάνας δεν εξέφρασε δημόσια τη στήριξή του στον Μέλνιτσενκο, αν και ο Οστρόφσκι θεωρεί ότι οι δηλώσεις του αντανακλούσαν ευρύτερους προβληματισμούς της επιχειρηματικής ελίτ.
Ορισμένοι από αυτούς φαίνεται να προσδοκούν μια "ολιγαρχική δημοκρατία", όπως την περιγράφει ο δημοσιογράφος, στην οποία οι ισχυροί επιχειρηματίες θα αποκτήσουν ξανά καθοριστικό ρόλο στη διακυβέρνηση.
Ο φόβος εξακολουθεί να υπερισχύει
Παρά τις διεργασίες αυτές, οι πιθανότητες να κινηθούν άμεσα εναντίον του Πούτιν παραμένουν περιορισμένες.
Ο Οστρόφσκι εκτιμά ότι πολλοί από τους πλουσιότερους Ρώσους αισθάνονται πως ο πόλεμος έχει οδηγήσει τη χώρα σε ένα "απόλυτο αδιέξοδο" και σε μια κατάσταση "απουσίας μέλλοντος".
Ο Μπράουντερ, ωστόσο, θεωρεί απίθανο να επιχειρήσουν να αμφισβητήσουν ανοιχτά τον Ρώσο πρόεδρο όσο εκείνος βρίσκεται στην εξουσία.
"Καταλαβαίνουν ότι αν έκαναν οτιδήποτε που θα αμφισβητούσε τον Πούτιν, εκείνος θα τους σκότωνε. Και ο Πούτιν είναι ένας εξαιρετικά παρανοϊκός και μικρόσωμος άνθρωπος", αναφέρει.
Ανάλογη είναι η εκτίμηση του Μάικ Κάλβεϊ, Αμερικανού χρηματοδότη και πρώην σημαντικού επενδυτή στη Ρωσία, ο οποίος επισημαίνει ότι οποιαδήποτε ανοιχτή αντίδραση θα μπορούσε να οδηγήσει τους επιχειρηματίες στη φυλακή και στην απώλεια των περιουσιών τους.
"Τι μπορούν να κάνουν πέρα από το να καταλήξουν κατευθείαν στη φυλακή και να χάσουν τις περιουσίες τους; Είναι εύκολο για όσους κάθονται στο Λονδίνο να λένε: "Γιατί δεν σηκώνεστε όλοι μαζί και δεν πηγαίνετε κατευθείαν στη φυλακή;”. Αυτό ακριβώς θα συνέβαινε", σημειώνει.
Οι πλουσιότεροι άνθρωποι της Ρωσίας είχαν κάποτε τη δυνατότητα να επηρεάζουν τις αποφάσεις στα υψηλότερα κλιμάκια της εξουσίας. Μετά την αποχώρηση του Πούτιν, είναι πιθανό να επιχειρήσουν να ανακτήσουν την παλιά τους επιρροή.
Το μεγάλο ερώτημα είναι αν τα απομεινάρια του σημερινού καθεστώτος θα τους επιτρέψουν να επιστρέψουν στο προσκήνιο.