Μια απίθανη ιστορία, διανοητικής και πολιτικής απάτης, πολύ χαρακτηριστική του κλίματος που επικρατούσε στα πανεπιστήμια και στον τύπο τα χρόνια της ύστερης μεταπολίτευσης- αν έχει αλλάξει τίποτα…- αφηγείται ο καθηγητής Φιλοσοφίας του Δικαίου και διευθυντής Ερευνών στο Κέντρο Φιλελεύθερων Σπουδών Αριστείδης Χατζής. Πώς δηλαδή ένας αριστερός διανοούμενος έγραψε ανοησίες για τον οικονομολόγο Μίλτον Φρίντμαν- τον θεωρούμενο γκουρού του οικονομικού νεοφιλελευθερισμού- και πώς όταν ο Αριστείδης Χατζής ανακάλυψε την απάτη, πώς εξαγριώθηκαν όλοι οι αριστεροί καθηγητές και διανοούμενοι… που κάποιος τόλμησε να αμφισβητήσει την αριστερή ορθοδοξία.
Η ανάρτηση του Αριστείδη Χατζή: Λάθη και "λάθη"
Πριν από πολλά πολλά χρόνια (έχουν περάσει πάνω από δύο δεκαετίες), ένας αριστερός οικονομολόγος, καθηγητής ελληνικού πανεπιστημίου (για πολλούς ήταν και "γκουρού"), δημοσίευσε ένα άρθρο στην εφημερίδα "Ελευθεροτυπία". Δεν έχει σημασία ποιος ήταν, δεν ζει πια, οπότε δεν θα γίνει καμία αναφορά στο συγκεκριμένο πρόσωπο αλλά αποκλειστικά στο φαινόμενο. Ας τον ονομάσουμε "ο Χ".
Ο Χ έγραφε περίπου κάθε Κυριακή τα ίδια αλλά αυτή τη φορά πρόσθεσε κάτι που μου έκανε εντύπωση. Το παρουσιάζω έτσι ακριβώς όπως το έγραψε:
"Στην εποχή μας, σε παρόμοιο μήκος κύματος ο "αρχιερεύς" του μονεταρισμού, οικονομολόγος του Σικάγου Μίλτον Φρίντμαν διακηρύσσει: "Με τους φτωχούς, το καλύτερο που έχουμε να κάνουμε είναι να τους αφήσουμε στην ησυχία τους. Έχουν ήδη στη διάθεσή τους ό,τι αξίζουν και ό,τι έχουν πραγματικά επιδιώξει στη ζωή τους" (1)."
Στο τέλος του κειμένου είχε βάλει και την αναφορά:
1. Βλ Milton FRIEDMAN, The Role of Monetary Policy, American Economic Review, 58, 1968.
Έχοντας διαβάσει το συγκεκριμένο άρθρο του Μίλτον Φρίντμαν, δεν θυμόμουν να περιλαμβάνει την παραπάνω φράση, την οποία, θέτοντας σε εισαγωγικά ο συγγραφέας, δίνει την εντύπωση ότι τη μεταφέρει αυτούσια από το κείμενο στο οποίο παραπέμπει. Προκειμένου να βεβαιωθώ, ξαναδιάβασα το άρθρο του Φρίντμαν και διαπίστωσα ότι δεν υπάρχει καμία σχετική αναφορά στους φτωχούς, πολύ δε περισσότερο η συγκεκριμένη απαξιωτική για τους φτωχούς παράγραφος.
Αλλά παρόμοια παράγραφος δεν υπάρχει σε κανένα έργο του Φρίντμαν. Είχα όλα του τα βιβλία, τα βασικότερα κείμενά του, πρόσβαση στο JSTOR και σε άλλες βάσεις, έψαξα παντού και δεν βρήκα το παραμικρό. Δεν χρειαζόταν να ψάξω τόσο πολύ, αν είχε πει ο Φρίντμαν τέτοια ανοησία, θα τον είχαν εκθέσει πολύ νωρίτερα οι συνάδελφοί του.
Θα ήταν άλλωστε περίεργο να υποστηρίξει κάτι τέτοιο ένας άνθρωπος που μεγάλωσε μέσα σε μια φτωχή οικογένεια μεταναστών, που όταν σπούδαζε δεν είχε χρήματα για ενοίκιο και έτσι κοιμόταν πάνω στα τραπεζάκια του εστιατορίου στο οποίο εργαζόταν ως σερβιτόρος, που αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το Σικάγο και να πάρει διδακτορικό από το Κολούμπια γιατί το Πανεπιστήμιο του Σικάγου δεν του έδωσε την υποτροφία που ήταν απαραίτητη για να τα καταφέρει. Επιπλέον, ο Μίλτον Φρίντμαν ήταν ο διασημότερος υποστηρικτής της ιδέας του ελάχιστου εγγυημένου εισοδήματος για όλους τους πολίτες με τη μορφή του αρνητικού φόρου εισοδήματος (negative income tax).
Δεν είχα την τύχη να γνωρίσω τον Φρίντμαν προσωπικά (όταν έφτασα στο Σικάγο είχε ήδη συνταξιοδοτηθεί και μετακομίσει στην Καλιφόρνια) και έτσι ζήτησα από έναν από τους καθηγητές μου εκεί να μου δώσουν το προσωπικό του email. Του έγραψα, τον ρώτησα και μου απάντησε αμέσως:
"Αγαπητέ κύριε Χατζή, ποτέ δεν έχω γράψει κάτι τέτοιο και προφανώς ποτέ δεν θα μπορούσα να έχω γράψει κάτι τέτοιο. Σας ευχαριστώ που με υπερασπίζεστε."
Η επιστολή στην Ελευθεροτυπία
Έστειλα αμέσως επιστολή στην "Ελευθεροτυπία ζητώντας να διορθωθεί το λάθος και αναφέροντας όλα τα παραπάνω. Δεν έλαβα καμία απάντηση. Επέμεινα. Τίποτα. Τηλεφώνησα και ενημέρωσα έναν φίλο και συνάδελφό μου σήμερα που έγραφε τότε συστηματικά εκεί. Αυτός τους πίεσε και αποφάσισαν να βάλουν την επιστολή μου – πετσοκομμένη βέβαια. Επικοινώνησε και κάποιος μαζί μου από την εφημερίδα νευριασμένος για να μου πει "αμάν, φαγωθήκατε με τον Χ". Ήταν, μάλλον, στο απυρόβλητο ο Χ και δεν το γνώριζα.
Την ημέρα που δημοσιεύθηκε η επιστολή στην εφημερίδα, τη συνόδευε ένας λίβελος κατά του Φρίντμαν και του "νεοφιλελευθερισμού" από τον Χ που σχολίασε την επιστολή μου ως εξής:
"Μπορεί να μην έχει γράψει αυτή ακριβώς τη φράση ο Φρίντμαν, αλλά αυτή η ιδέα προκύπτει από το σύνολο του έργου του".
Έτσι ακριβώς. Δεν δικαιολογήθηκε. Δεν αισθάνθηκε την ανάγκη να ζητήσει συγγνώμη. Να κάνει μια διόρθωση, να απολογηθεί.
Υποθέτω πως θα φαντάζεστε πως μετά από τέτοιο ακαδημαϊκό κακούργημα, ο Πρύτανης του Πανεπιστημίου του θα τον είχε καλέσει σε απολογία. Οι συνάδελφοί του θα τον αποκήρυτταν. Η ακαδημαϊκή κοινότητα θα τον εξοβέλιζε. Η εφημερίδα θα διέκοπτε τη συνεργασία μαζί του. Οι ακέραιοι δημόσιοι διανοούμενοι θα τον εγκαλούσαν. Αν τα φαντάζεστε όλα αυτά τότε ζείτε σε άλλη χώρα: σε μια χώρα που η ακαδημαϊκή της κοινότητα χαρακτηρίζεται από ιδιότητες που στην Ελλάδα είναι άγνωστες.
Θα σας πω, λοιπόν, τι έγινε:
(α) Γράφτηκαν δύο άρθρα. Το ένα από κεντροδεξιό πολιτικό που καταδίκαζε ήπια το ...λάθος αλλά υπερασπιζόταν την ακεραιότητα και τον χαρακτήρα του Χ τον οποίο ο κεντροδεξιός πολιτικός δήλωνε πως εκτιμούσε. Το δεύτερο (αρκετά σκληρό κατά του Χ) από έναν φίλο μου (τότε και τώρα) φιλελεύθερο αρθρογράφο. Δεν αναφέρω τα ονόματα για να μην αρχίζετε να ψάχνετε. Το ξαναλέω: δεν με ενδιαφέρει το άτομο αλλά το φαινόμενο.
(β) Ένας φίλος μου αριστερός οικονομολόγος, ένας ακέραιος άνθρωπος που δυστυχώς δεν ζει πια, με ενημέρωσε για την οργή που προκάλεσε η επιστολή μου στην ακαδημαϊκή κοινότητα. Ποιος ήμουν εγώ, ένας νεοδιορισμένος λέκτορας που τόλμησε να αμφισβητήσει τον καθηγητή-γκουρού; Ποιος ήμουν εγώ ο "νεοφιλελεύθερος" που τόλμησε να ασκήσει κριτική στον αγωνιστή της Αριστεράς; Γιατί έχεις φίλο αυτόν τον "μαύρο", του είπε ένας συνάδελφός του. Δεν είχα ξανακούσει τον όρο. "Γιατί με είπε μαύρο;", τον ρώτησα. "Μαύρους λέμε τους φασίστες", μου διευκρίνισε γελώντας ο φίλος μου.
Πώς τόλμησα να υπερασπίσω τον Φρίντμαν – δεν ντρέπομαι; Το τελευταίο το είπε οργισμένα στο τηλέφωνο στον πρώην πρύτανη του ΕΚΠΑ, Πέτρο Γέμτο (τον άνθρωπο που με έφερε στην Ελλάδα) ένας ανόητος συνάδελφος. Γιατί τον χαρακτηρίζω ανόητο; Διότι ο καημένος δεν ήξερε πως το δεύτερο διδακτορικό του Πέτρου Γέμτου στο Τύμπινγκεν είχε ως θέμα του την ποσοτική θεωρία του χρήματος του Φρίντμαν. Έλαβε από τον Γέμτο την απάντηση που του άξιζε.
(γ) Με δύο λόγια: δεν υπήρχε καμία αντίδραση από την Αριστερά – καμία. Από τη Δεξιά πλήρης αδιαφορία. Καμία απολύτως αντίδραση από την ακαδημαϊκή κοινότητα. Καμία από δημόσιους διανοούμενους, δημοσιογράφους, αρθρογράφους (με τις δύο εξαιρέσεις που ανέφερα), συγγραφείς, εκδοτικούς οίκους, κλπ.
Ψέματα! Υπήρξε μια αντίδραση και μάλιστα από τα Αριστερά. Με πήρε τηλέφωνο ένας συνεργάτης του κ. Γιάννη Δραγασάκη για να μου πει ότι ο κ. Δραγασάκης διάβασε την επιστολή μου στην εφημερίδα, τη βρήκε ενδιαφέρουσα και ήθελε να μάθει περισσότερα για τις προτάσεις του Φρίντμαν για το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα. Ετοιμαζόταν να καταθέσει, τότε, μια πρόταση νόμου ο Συνασπισμός και την έγραφε ο Δραγασάκης. Του έστειλα το υλικό και μερικές εβδομάδες αργότερα μου έστειλε μια ευχαριστήρια επιστολή ταχυδρομικά.
Δεν έχει ηθικό δίδαγμα η ιστορία. Τα συμπεράσματα να τα βγάλτε τα μόνοι σας. Αν και, υποψιάζομαι πως και τώρα, όπως και τότε, πολλοί θα κάνουν πως δεν έμαθαν, δεν άκουσαν, δεν διάβασαν τίποτα. Όπως και σε τόσες άλλες παρόμοιες περιπτώσεις άλλωστε.