Γιορτάζοντας τα Θεοφάνεια στην Ελλάδα - Τα έθιμα

Τα Θεοφάνεια είναι μεγάλη ετήσια χριστιανική εορτή της Βάπτισης του Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό.

THETOC TEAM
ΓΡΑΦΕΙ: THETOC TEAM
Γιορτάζοντας τα Θεοφάνεια στην Ελλάδα - Τα έθιμα

Τα Θεοφάνεια είναι μεγάλη ετήσια χριστιανική εορτή της Βάπτισης του Ιησού Χριστού στον Ιορδάνη ποταμό από τον Άγιο Ιωάννη τον Βαπτιστή. Εορτάζεται στις 6 Ιανουαρίου και είναι η τρίτη και τελευταία εορτή του Δωδεκαημέρου (εορτών των Χριστουγέννων). Το όνομα προκύπτει από την φανέρωση των τριών προσώπων της Αγίας Τριάδας που συνέβη σύμφωνα με τρεις σχετικές ευαγγελικές περικοπές. Η εορτή των Θεοφανείων λέγεται επίσης και Επιφάνεια και Φώτα ή Φωτά (ή Εορτή των Φώτων).

Η εορτή των Θεοφανείων περικλείει και πολλές εκδηλώσεις που αποτελούν διαιώνιση αρχαίων (ελληνικών) εθίμων. Στην αντίληψη του Ελληνικού λαού τα Θεοφάνεια είναι «Μεγάλη γιορτή Θεότρομη». Για μερικές μάλιστα περιφέρειες της Μακεδονίας (Δυτικής) αποτελούν τη μεγαλύτερη γιορτή του έτους και κάθε καινούργιο ρούχο το «πρωτοφορούν στα Φώτα για να φωτιστεί».

Αλλά και κατά τη δογματική η Βάπτιση του Χριστού συμβολίζει τη παλιγγενεσία του ανθρώπου έχοντας έτσι μεγάλη σημασία, γι΄ αυτό και μέχρι το Δ΄ αιώνα οι χριστιανοί γιόρταζαν Πρωτοχρονιά στη Βάπτιση του Χριστού στις 6 Ιανουαρίου.

Βασική τελετουργία των Θεοφανείων είναι ο «αγιασμός των υδάτων» με τη κατάδυση του Σταυρού κατά μίμηση της Βάπτισης του Θεανθρώπου. Στην ελληνική εθιμολογία όμως, ο εν λόγω Αγιασμός έχει και την έννοια του καθαρμού, του εξαγνισμού των ανθρώπων καθώς και της απαλλαγής του από την επήρεια των δαιμονίων. Η τελευταία δε αυτή έννοια δεν είναι ασφαλώς αυστηρά χριστιανική, αλλά έχει ρίζες στην αρχαία λατρεία. Στα περισσότερα μέρη της Ελλάδας ο αγιασμός γίνεται για πρώτη φορά (στις μέρες αυτές) τη παραμονή των Θεοφανείων που λέγεται «μικρός αγιασμός» ή «Πρωτάγιαση» ή «Φώτιση». Με τη πρωτάγιαση ο ιερέας γυρίζει όλα τα σπίτια και με το Σταυρό και ένα κλωνί βασιλικό «αγιάζει» ή «φωτίζει» (ραντίζει) τους χώρους των σπιτιών. Η πρωτάγιαση είναι και το αποτελεσματικό μέσο με το οποίο τρέπονται σε άγρια φυγή οι καλικάντζαροι εκτός από το άναμμα μιας μεγάλης υπαίθριας φωτιάς.

Ο Μεγάλος όμως Αγιασμός γίνεται ανήμερα των Θεοφανείων εντός των Εκκλησιών σε ειδική εξέδρα στολισμένη επί της οποίας φέρεται μέγα σκεύος γεμάτου ύδατος. Στη συνέχεια γίνεται η κατάδυση του Σταυρού στη Θάλασσα ή σε γειτονικό ποταμό ή λίμνη ή και στην ανάγκη σε δεξαμενή (όπως στην Αθήνα). Η κατάδυση του Σταυρού, κατά τη λαϊκή πίστη δίνει στο νερό καθαρτικές και εξυγιαντικές ικανότητες. Οι κάτοικοι πολλών περιοχών μετά τη κατάδυση τρέχουν στις παραλίες της θάλασσας ή στις όχθες ποταμών ή λιμνών και πλένουν τα αγροτικά τους εργαλεία ακόμη και εικονίσματα. Κατά τη κοινή λαϊκή δοξασία ακόμη και τα εικονίσματα με το πέρασμα του χρόνου χάνουν την αρχική δύναμη και αξία τους που την αποκτούν όμως εκ νέου από το αγιασμένο νερό.

Αυτή ακριβώς η διαδικασία δεν αποτελεί παρά μόνο ακριβώς πιστή επιβίωση των αρχαίων δοξασιών. Οι αρχαίοι π.χ. Αθηναίοι είχαν τη τελετή (διαδικασία) των γνωστών «Πλυντηρίων» όπως την αποκαλούσαν κατά την οποία μετέφεραν «εν πομπή» στην ακτή του Φαλήρου το άγαλμα της Αθηνάς. Εκεί το έπλεναν με θαλασσινό νερό για να το καθαρίσουν από ρίπους και να ανανεωθούν οι ιερές δυνάμεις του αγάλματος.

Σήμερα οι γυναίκες πολλών περιοχών επαναλαμβάνουν αυτό το αρχαίο έθιμο το πλύσιμο των εικόνων συνδυαζόμενο όμως και με άλλες πράξεις της μεσαιωνικής και αρχαίας μαγείας. Όπως στη Πλάκα της Μυτιλήνης που την ώρα που βουτούν οι βουτηχτάδες να πιάσουν τον Σταυρό οι γυναίκες την ίδια στιγμή «παίρνουν με μια κρατούνα (= νεροκολοκύθα) νερό από 40 κύματα κι έπειτα με βαμβάκι που βουτούν σ΄ αυτό καθαρίζουν τα εικονίσματα χωρίς να μιλούν σε όλη αυτή τη διαδικασία («άλαλο νερό») και στη συνέχεια το νερό το ρίχνουν σε μέρος που δεν πατιέται (σε χωνευτήρι της εκκλησίας)».

Από τα Χριστούγεννα ως τα Φώτα δεν είναι λίγοι οι νοικοκυραίοι στη δυτική Φθιώτιδα που κρατώντας το έθιμο βάζουν στο τζάκι αδράχτια για να τα βλέπουν οι καλικάντζαροι και να μην κατεβαίνουν από την καπνοδόχο. Οι πιστοί στις παραδόσεις, από την παραμονή των Χριστουγέννων μέχρι τα Θεοφάνεια, που φεύγουν οι καλικάντζαροι, δεν τρώνε ελιές, φασόλια και σύκα για να μην κάνουν καλογήρους.

Σε χωριά της δυτικής Φθιώτιδας το βράδυ της παραμονής των Φώτων μεγάλες παρέες αγοριών και μεγαλύτερων ανδρών κρατώντας μεγάλα κουδούνια στα χέρια τα οποία χτυπούσαν συνεχώς, γύριζαν από σπίτι σε σπίτι και έψαλλαν τα κάλαντα των Φώτων. Οι νοικοκυραίοι του χωριού τους φίλευαν χριστουγεννιάτικα εδέσματα τα οποία στο τέλος της βραδιάς γεύονταν όλοι μαζί στις ταβέρνες του χωριού τραγουδώντας και χορεύοντας.

«Σήμερα τα Φώτα κι Φωτισμός, κι χαρές μεγάλες κι αγιασμός...». Εξέχουσα θέση, στο εβρίτικο εορτολόγιο κατέχει ο εορτασμός των Φώτων, την πρώτη μέρα μετά τη λήξη του Δωδεκαήμερου και ενώ έχουν αποχωρήσει από την επιφάνεια της γης τα «καρκαντζέλια» (καλικάντζαροι), τα γνωστά σκανταλιάρικα δαιμόνια της λαϊκής μας παράδοσης.

Την παραμονή των Θεοφανείων, στον Έβρο, ο ιερέας του χωριού επισκέπτεται και «φωτίζει» τα σπίτια, ενώ ανήμερα της γιορτής και μετά τη ρίψη του Σταυρού στο νερό (σε κολυμπήθρα ή σε ποτάμι (εφ' όσον υπάρχει πλησίον του χωριού), τα σπίτια κατακλύζει το άρωμα του θυμιάματος και οι νοικοκυρές κρατούν και αγιασμό που πήραν από την εκκλησία ως φυλαχτό. Το παραδοσιακό φαγητό της ημέρας , στα περισσότερα χωριά του Έβρου είναι η «Μπάμπω» (γριά), δηλαδή το παχύ έντερο του χοίρου γεμισμένο με ψιλοκομμένο κρέας, πράσο, ρύζι και μυρωδικά, ενώ σε κάποια χωριά οι Μάρηδες μαγειρεύουν και τον «Πάππου», που είναι το στομάχι του χοίρου γεμιστό.

«…Κάτω στον Ιορδάνη τον ποταμό, κάθεται η κυρά μας η Παναγιά. Σπάργανα βαστάει κεριά κρατά και τον Άγιο Γιάννη παρακαλά. Άγιε Γιάννη αφέντη μου βαπτιστή, έλα να βαπτίσεις Θεού παιδί. Να βαπτιστούν οι κάμποι και τα νερά για ν' αγιάσ' αφέντης με την κυρά..», λένε τα κάλαντα της παραμονής των Φώτων, ενώ σε αρκετά χωριά ανήμερα των Θεοφανείων και μετά το πέρας της λειτουργίας, όλες οι κινητές εικόνες της εκκλησίας περιφέρονται από τους άνδρες του χωριού γύρω απ' αυτό ώστε να είναι προστατευμένο, καθ' όλο το χρόνο, από τα κακά πνεύματα.

Φωτογραφία: Eurokinissi

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr

ΚΙΝΔΥΝΟΣ ΝΑ ΚΛΕΙΣΟΥΝ ΠΑΛΙ ΤΑ ΣΥΝΟΡΑ 14 Ιουλ 2020 | 10:47

Απίστευτο κύκλωμα στον Προμαχώνα: Μαϊμού βουλγάρικα πιστοποιητικά για κορονοϊό από 30 ευρώ [βίντεο]

Επιτήδειοι έχουν στήσει "παραμάγαζο" και πουλούν πλαστά έγγραφα με αρνητικό τεστ για κορονοϊό.

ΠΛΗΓΜΑ ΣΤΟΝ ΕΥΡΩΠΑΙΚΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟ 14 Ιουλ 2020 | 10:22

Μπαμπινιώτης: Πολιτισμική ύβρις, δεν θα πήγαινα ποτέ στην Αγιά Σοφιά ως τζαμί

Όπως τόνισε ο καθηγητής ποτέ δεν μπορούσε να φανταστεί πως κάτι τέτοιο θα συνέβαινε και πρόσθεσε πως είναι πρωτοφανές.

ΕΚΑΤΟΝΤΑΔΕΣ ΝΕΟΙ ΗΤΑΝ ΣΥΓΚΕΝΤΡΩΜΕΝΟΙ 14 Ιουλ 2020 | 10:08

Το "κορονο-πάρτι" σε beach bar της Αχαϊας έφερε συλλήψεις [βίντεο]

Οι αρχές προχώρησαν σε τρεις συλλήψεις για μη τήρηση αποστάσεων και μη χρήση μάσκας.

ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΑ ΑΤΤΙΚΗΣ 14 Ιουλ 2020 | 09:52
ΑΝΑΡΤΗΣΗ ΣΤΟ FACEBOOK 14 Ιουλ 2020 | 09:29

Το επικό τρολάρισμα της Ακρίτα για τον... αγουροξυπνημένο Τσίπρα στα Κουφονήσια

Ο πρώην πρωθυπουργός, ντυμένος casual με βερμούδα και t-shirt και τελείως χαλαρός, έφαγε σε ταβέρνα του νησιού με φίλους του.

ΔΕΚΑΔΕΣ ΝΕΑ ΚΡΟΥΣΜΑΤΑ 14 Ιουλ 2020 | 09:26

Κορονοϊός - Γώγος: Η Ελλάδα βρίσκεται σε φάση έξαρσης - Αν χρειαστεί, θα ληφθούν επιπλέον περιοριστικά μέτρα

"Μπορεί να επανέλθει το όριο των 6 ατόμων ανά τραπέζι, αλλά και η χρήση μάσκας σε συγκεκριμένους χώρους", σημείωσε.

ΧΑΡΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΤΑΣΙΑΣ 14 Ιουλ 2020 | 09:06

Πολύ υψηλός κίνδυνος πυρκαγιάς σήμερα 14 Ιουλίου - Ποιες είναι οι περιοχές στην κατηγορία κινδύνου 4

Σε αυξημένη ετοιμότητα πολιτικής προστασίας Περιφέρειες και Δήμοι.

ΣΤΟ ΥΨΟΣ ΤΗΣ ΠΕΤΡΟΥ ΡΑΛΛΗ 14 Ιουλ 2020 | 08:53

Αυξημένη η κίνηση στην κάθοδο του Κηφισού λόγω τροχαίου

Διακόπηκε η κυκλοφορία μετά το ατύχημα.

ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΣΕ ΚΑΡΑΝΤΙΝΑ 14 Ιουλ 2020 | 08:30

Χαλκιδική: Δεύτερο κρούσμα κορονοϊού στην κατασκήνωση: 11χρονη με ήπια συμπτώματα

Υπενθυμίζεται ότι περίπου 100 παιδιά έχουν αποχωρήσει από την συγκεκριμένη κατασκήνωση.

ΖΗΜΙΕΣ ΚΑΙ ΣΕ ΑΛΛΑ ΟΧΗΜΑΤΑ 14 Ιουλ 2020 | 07:45
ΣΕ ΚΑΦΕΤΕΡΙΑ ΓΝΩΣΤΟΥ ΗΘΟΠΟΙΟΥ 14 Ιουλ 2020 | 07:36

Πώς εξιχνιάστηκαν οι δύο ενέδρες θανάτου σε Χαϊδάρι και Περιστέρι: Η εκτέλεση και η αντεκδίκηση

Οι αστυνομικοί του τμήματος Δίωξης Εγκλημάτων κατά Ζωής εξιχνίασαν και τα δύο εγκλήματα, με το δεύτερο να είναι αντεκδίκηση του πρώτου…

ΤΙ ΛΕΝΕ ΟΙ ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΕΣ 14 Ιουλ 2020 | 07:30

Κορονοϊός: Φόβοι για δεύτερο κύμα στην Ελλάδα - Τα πανηγύρια ήταν μόνο η αρχή - Αυστηροποιούνται τα μέτρα

Έντονη ανησυχία στις αρχές για την αύξηση των κρουσμάτων - Στο "κόκκινο" η βόρεια Ελλάδα.

ΠΟΙΑ ΟΝΟΜΑΤΑ ΓΙΟΡΤΑΖΟΥΝ 14 Ιουλ 2020 | 06:42

Εορτολόγιο: Ποιοι γιορτάζουν σήμερα Τρίτη 14 Ιουλίου

Μη ξεχάσετε να τους πείτε χρόνια πολλά.