Μαργαρίτα Παπανδρέου: Συγκίνηση στο Α' Νεκροταφείο - Με δάκρυα ο επικήδειος της εγγονής της - "Για μένα ήσουν η γιαγιά μου"

Σε κλίμα ιδιαίτερης συγκίνησης τελέστηκε στο Α' Νεκροταφείο η πολιτική κηδεία της Μαργαρίτας Παπανδρέου η οποία έφυγε από τη ζωή το πρωί της Παρασκευής σε ηλικία 103 ετών.

Άφησε πίσω της μια μακριά και έντονη διαδρομή στη δημόσια ζωή της χώρας. Υπήρξε συγγραφέας, ακτιβίστρια και μία από τις πιο αναγνωρίσιμες μορφές του ελληνικού γυναικείου κινήματος.

Η σορός της Μαργαρίτας Παπανδρέου θα αποτεφρωθεί στις εγκαταστάσεις της Ριτσώνας, σε στενό οικογενειακό κύκλο.

Τους επικήδειους εκφώνησαν οι γιοι της, Γιώργος, Νίκος και Ανδρέας (Αντρίκος), τα εγγόνια της Μαργαρίτα Παπανδρέου και Κωστής Κατσανέβας, η Άννα Διαμαντοπούλου εκ μέρους του ΠΑΣΟΚ και η στενή φίλη και συνοδοιπόρος της εκλιπούσας, Φωτεινή Σιάνου.

Ο επικήδειος του Γιώργου Παπανδρέου

"Εκ μέρους της οικογένειάς μας σας ευχαριστώ θερμά για την παρουσία σας. Η μάνα μας η Μαργαρίτα δεν γεννήθηκε Ελληνίδα, έγινε Ελληνίδα. Αγάπησε βαθιά την Ελλάδα, πάλεψε, υπηρέτησε, αγωνίστηκε γι' αυτήν.

Πάνω απ' όλα συνδέθηκε με τις Ελληνίδες που και αυτές από τη μεριά τους την υιοθέτησαν την αγκάλιασαν, στάθηκαν δίπλα της σε κοινούς αγώνες για την αξιοπρέπεια την ισότητα και την ειρήνη.

Αν μας παρακολουθεί σήμερα είμαι σίγουρος ότι το κάνει με ένα χαμόγελο για τη συγκινητική συμπαράστασή σας αλλά ιδιαίτερα για τα πολύ θερμά λόγια σεβασμού και εκτίμησης που έχει κάνει και τον σεβασμό που έχετε για εκείνη.

Μηνύματα από συμπατριώτες αλλά και από όλη τη Γη, από γυναίκες της Κύπρου, της Τουρκίας, της Μέσης Ανατολής που έδωσαν αγώνα για την ειρήνη", είπε στον λόγο του ο Γιώργος Παπανδρέου.

Γιώργος, Νίκος Ανδρέας Παπανδρέου στο Α’ Νεκροταφείο – Οι πρώτες αφίξεις:

Ο αποχαιρετισμός του Νίκου Παπανδρέου στη μητέρα του, Μαργαρίτα

Με ιστορίες από το παρελθόν, από όταν ο ίδιος ήταν δέκα ετών το βράδυ της Χούντας αλλά και τις συμβουλές που του είχε δώσει σε προσωπικές του στιγμές, αποχαιρέτησε τη μητέρα του Μαργαρίτα Παπανδρέου, ο γιος της Νίκος Παπανδρέου.

Παράλληλα γνωστοποίησε ότι οι στάχτες της Μαργαρίτας Παπανδρέου μετά την τελετή αποτέφρωσης σε στενό οικογενειακό κύκλο στη Ριτσώνα θα σκορπιστούν "στην αγαπημένη σου θάλασσα του Αιγαίου".

Ο τελευταίος σου χορός - τα κύματα. Goodbye, dear Margaret. Rest in peace" έκλεισε τον αποχαιρετισμό του ο Νίκος Παπανδρέου.

Την κυβέρνηση εκπροσώπησε στην κηδεία ο υπουργός Εσωτερικών, Θόδωρος Λιβάνιος.

Η οικογένειά της, τα παιδιά και τα εγγόνια της, φίλοι και πλήθος βουλευτών, στελεχών, πρώην υπουργών και ιστορικών στελεχών του ΠΑΣΟΚ, αλλά και πολιτικά πρόσωπα από άλλους χώρους, αποχαιρέτησαν τη Μαργαρίτα Παπανδρέου.

Μεταξύ εκείνων που βρέθηκαν στο Α' Νεκροταφείο για να αποχαιρετήσουν τη Μαργαρίτα Παπανδρέου και να συλλυπηθούν την οικογένειά της, πέραν των δεκάδων φίλων, συγγενών και στελεχών από όλες τις γενεές του ΠΑΣΟΚ, ήταν και ο πρόεδρος της Βουλής, Νικήτας Κακλαμάνης, η Ντόρα Μπακογιάννη και ο υπουργός Εσωτερικών, Θεόδωρος Λιβάνιος.

Ο επικήδειος της Άννας Διαμαντοπούλου: "Μαργαρίτα σου οφείλουμε πολλά, καλό ταξίδι"

"Μια πολύ ψηλή, ξανθιά, όμορφη γυναίκα. Μια τυπική Αμερικανίδα. Η γυναίκα του Πρωθυπουργού της Ελλάδας.

Και όμως, αυτή η γυναίκα γυρίζει ολόκληρη τη χώρα. Πηγαίνει στις μεγάλες πόλεις, στις γειτονιές, στα χωριά, στους αγροτικούς οικισμούς. Κάθεται γύρω από τραπέζια με αγρότισσες, εργάτριες, επαγγελματίες, επιστήμονες, νοικοκυρές. Με γυναίκες από κάθε κοινωνική τάξη και κάθε γενιά. Τις ακούει και τους μιλά. Τις καλεί να οργανωθούν, να διεκδικήσουν, να πάρουν τη ζωή τους στα χέρια τους.

Μία από αυτές τις γυναίκες ήμουν κι εγώ. Είναι πολλές από τις γυναίκες που βρίσκονται σήμερα εδώ. Είναι όλες εκείνες που αυτές τις ημέρες κατέκλυσαν τα μέσα ενημέρωσης με τις προσωπικές τους αναμνήσεις.

Εκ μέρους του ΠΑΣΟΚ και του Προέδρου Νίκου Ανδρουλάκη, αποχαιρετούμε σήμερα τη Μαργαρίτα Παπανδρέου. Τη γυναίκα που άφησε τη σφραγίδα της στη μεγαλύτερη αλλαγή που έγινε ποτέ στη χώρα για τις γυναίκες και, επομένως, για ολόκληρη την ελληνική κοινωνία.

Η Ελλάδα έβγαινε τότε από μια σκοτεινή περίοδο δικτατορίας και προσπαθούσε να καλύψει μέσα σε λίγα χρόνια όσα είχαν αλλάξει στην Ευρώπη τις προηγούμενες δεκαετίες.

Η Μαργαρίτα Παπανδρέου, πλαισιωμένη από μερικές από τις σημαντικότερες γυναίκες της εποχής, ιδρύει και οργανώνει την Ένωση Γυναικών Ελλάδας. Στην Αθήνα, στις πόλεις, στα χωριά. Μια οργάνωση που έμελλε να αποκτήσει σαράντα χιλιάδες μέλη και να αφήσει βαθύ αποτύπωμα στην πολιτική και κοινωνική ζωή της χώρας. Δεν ήταν μια κλειστή οργάνωση διανοουμένων ή φεμινιστριών. Ήταν μια λαϊκή γυναικεία οργάνωση που ένωσε διαφορετικές γενιές.

Νέες γυναίκες που ξεκινούσαν τη ζωή τους. Γυναίκες σαράντα και πενήντα ετών με οικογένεια και δουλειά. Μεγαλύτερες γυναίκες που είχαν δώσει μόνες τους δύσκολους προσωπικούς αγώνες.

Γιατί τότε ο αγώνας κάθε γυναίκας ήταν ακόμη ένας αγώνας για τα αυτονόητα: αν θα σπουδάσει, αν θα εργαστεί, πώς θα παντρευτεί, αν θέλει και πότε θα αποκτήσει παιδιά.

Η Ένωση Γυναικών Ελλάδας μετέφερε στην ελληνική πολιτική σκηνή και στο ΠΑΣΟΚ τα μεγάλα ζητήματα του ευρωπαϊκού και αμερικανικού φεμινιστικού κινήματος. Το ΠΑΣΟΚ δέχθηκε μια ισχυρή ένεση φεμινισμού, μαχητικότητας και διεκδίκησης.
Το προσωπικό έγινε πολιτικό. Η βία, η κακοποίηση και η ανισότητα μέσα στο σπίτι έπαψαν να θεωρούνται ιδιωτικές υποθέσεις. Ο οικογενειακός προγραμματισμός έγινε κοινωνικό και πολιτικό ζήτημα. Δημιουργήθηκαν γυναικείοι συνεταιρισμοί σε ολόκληρη την Ελλάδα, ώστε ακόμη και οι πιο ευάλωτες γυναίκες να μπορούν να συμμετέχουν συλλογικά και να αποκτούν το δικό τους εισόδημα.

Η συμμετοχή στην πολιτική δεν αντιμετωπίστηκε απλώς ως δικαίωμα, αλλά και ως ευθύνη. Δημιουργήθηκαν Τομέας Ισότητας και επιτροπές ισότητας μέσα στο κόμμα, νομαρχιακές και δημοτικές επιτροπές σε ολόκληρη τη χώρα. Γυναίκες έγιναν νομάρχες, μπήκαν στα ψηφοδέλτια, στις οργανώσεις, στα κέντρα λήψης αποφάσεων. Μια μικρή επανάσταση συντελέστηκε μέσα στο κόμμα και από εκεί μεταφέρθηκε στην κοινωνία.

Το νέο Οικογενειακό Δίκαιο κατάργησε την προίκα, καθιέρωσε την ισότητα των συζύγων και την κοινή γονική μέριμνα και έδωσε στη γυναίκα το δικαίωμα να διατηρεί το επώνυμό της. Κατοχυρώθηκαν η ίση αμοιβή και η ισότητα στην εργασία, οι γονικές άδειες, η προστασία της εγκύου και το δικαίωμα της γυναίκας να αποφασίζει για το σώμα της.

Δεν άλλαξαν απλώς κάποιοι νόμοι. Άλλαξε η θέση της γυναίκας στην οικογένεια, στην εργασία και στην κοινωνία. Γι’ αυτό επιμένω: ήταν η μεγαλύτερη αλλαγή που έγινε ποτέ, από την ίδρυση του ελληνικού κράτους, για τις γυναίκες.

Και σε αυτή την αλλαγή η συμβολή της Μαργαρίτας Παπανδρέου ήταν καθοριστική. Πόσο εύκολο ήταν για μια Αμερικανίδα εκείνης της εποχής να βρίσκεται δίπλα σε έναν από τους σημαντικότερους πολιτικούς και διανοουμένους της εποχής του και να διατηρεί τη δική της αυτονομία, τη δική της φωνή; Καθόλου εύκολο.

Πόσο εύκολο ήταν να ταξιδεύει στα χωριά, να συνομιλεί με αγρότισσες, εργάτριες και νοικοκυρές, να φέρνει κοντά γυναίκες που μέχρι τότε δεν είχαν βγει από το σπίτι τους; Καθόλου εύκολο.

Οι αντιδράσεις και οι επιθέσεις ήταν πολλές, έντονες και συχνά χυδαίες. Η ζωή της υπήρξε λαμπερή και συγκλονιστική, αλλά και πολύ δύσκολη. Πέρασε μέσα από τη δικτατορία, τη Μεταπολίτευση, τις μεγάλες νίκες και τις δραματικές ήττες, τις ευτυχισμένες και τις πιο οδυνηρές στιγμές. Και τις αντιμετώπισε πάντοτε με απαράμιλλη αξιοπρέπεια.
Στη δική μου πορεία στην Ευρώπη συνάντησα πολλές φορές το όνομά της σε αναφορές για την πρωτοπορία του φεμινιστικού και του ειρηνιστικού κινήματος.

Η Μάργκοτ Βάλστρεμ, πρώην υπουργός Εξωτερικών της Σουηδίας και η πρώτη που θεσμοθέτησε τη φεμινιστική εξωτερική πολιτική, είχε αναφέρει δημόσια τη Μαργαρίτα Παπανδρέου ως μία από τις προδρόμους της. Για τη WINPEACE και για την προσπάθεια οικοδόμησης της ελληνοτουρκικής φιλίας μέσα από τις γυναικείες οργανώσεις.

Η Μαργαρίτα δεν σταμάτησε ποτέ να σκέφτεται και να πρωτοπορεί. Συνέχισε με ιδέες για την ειρήνη, την οικολογία και τον ρόλο των γυναικών. Τα γραπτά και τα κείμενά της αξίζει να συγκεντρωθούν και να μελετηθούν.

Σήμερα επέλεξα να αποχαιρετήσω τη Μαργαρίτα Παπανδρέου γι’ αυτό που η ίδια ήταν. Γιατί τα σαράντα χρόνια της ζωής της με τον Ανδρέα Παπανδρέου θα μπορούσαν να γίνουν ένα συναρπαστικό βιβλίο. Αυτή, όμως, είναι μια άλλη ιστορία. Σήμερα μιλούμε για τη Μαργαρίτα.

Οι γυναίκες και οι άνδρες που συμμετείχαμε, μέσα από το ΠΑΣΟΚ και την ΕΓΕ, σε εκείνη τη μεγάλη Αλλαγή γνωρίζουμε τι σήμαινε. Άλλαξε τον καθένα και την καθεμία από εμάς. Έβαλε τις βάσεις ώστε οι νεότερες γυναίκες να θεωρούν σήμερα αυτονόητα πολλά από εκείνα για τα οποία εμείς χρειάστηκε να αγωνιστούμε.

Ο αγώνας, όμως, δεν έχει ολοκληρωθεί. Έχουν γίνει μεγάλα βήματα, αλλά απέχουμε ακόμη πολύ από τη στιγμή που θα μπορούμε να πούμε ότι η ισότητα έχει πραγματικά επιτευχθεί. Η νέα γενιά οφείλει να συνεχίσει. Αποχαιρετούμε σήμερα τη Μαργαρίτα. Τη Μαργαρίτα της μεγάλης Αλλαγής για τις γυναίκες της Ελλάδας.

Και μπορώ κι εγώ να πω: "Ήμουν εκεί".
Και αυτό το "εκεί" φέρει ανεξίτηλη τη δική της σφραγίδα.
Θέλω, τέλος, να απευθυνθώ στα παιδιά της.
Στον Γιώργο, όχι σήμερα ως πρώην Πρωθυπουργό, αλλά ως γιο της Μαργαρίτας.
Στον Νίκο, όχι ως ευρωβουλευτή, αλλά ως γιο της Μαργαρίτας.
Στον σπουδαίο καθηγητή Αντρίκο, ως γιο της Μαργαρίτας.
Και στη μοναχοκόρη της, τη Σοφία.
Αλλά και σε όλα τα εγγόνια και τα δισέγγονά της.
Δεν μπορώ να φανταστώ πόσο περήφανοι είστε και πόσο βαθιά σας επηρέασε και σας καθοδήγησε η παρουσία μιας τόσο σημαντικής μητέρας, γιαγιάς και προγιαγιάς.
Μαργαρίτα, σου οφείλουμε πολλά", η Άννα Διαμαντοπούλου στον επικήδειο.

Δάκρυσε η εγγονή της, Μαργαρίτα, στον επικήδειο: "Για τον κόσμο ήσουν η Μαργαρίτα Παπανδρέου, για μένα ήσουν η γιαγιά μου"

Συγκινητικός ήταν ο επικήδειος της εγγονής της εκλιπούσης, και κόρης του Γιώργου Παπανδρέου και της Άντας, Μαργαρίτα - Έλενα.

"Αγαπημένη μου γιαγιά, our yiayia,
Για τον κόσμο ήσουν η Μαργαρίτα Παπανδρέου, μια δυνατή γυναίκα που αγωνίστηκε για την ειρήνη μεταξύ των λαών και για τα δικαιώματα των γυναικών. Ένας αγώνας που παραμένει σήμερα επίκαιρος όσο ποτέ. Εκείνη που μου έλεγε πως εμείς οι γυναίκες πρέπει να αλληλοστηριζόμαστε, να μη σαμποτάρουμε η μία την άλλη.

Για μένα ήσουν η γιαγιά μου, δυναμική και ευαίσθητη
Με ρωτούσες για τη δουλειά μου και αν είμαι ευτυχισμένη. Δεν ήσουν η κλασική γιαγιά. Ήσουν μια γιαγιά που μας παρακινούσε να αμφισβητούμε, να αναρωτιόμαστε, να σκεφτόμαστε, να εξελισσόμαστε. Και πάνω απ’ όλα, να χορεύουμε.

Η αγαπημένη σου γιορτή ήταν η Ημέρα των Ευχαριστιών.
Χαιρόσουν να μας έχεις όλους μαζί. Θυμάμαι τα μεγάλα τραπέζια, που κρατούσαν ώρες, με συζητήσεις για την πολιτική και τις κοινωνικές αδικίες, αλλά και με χιούμορ και γέλια. Και στο τέλος, χορός.

Αγαπούσες τη θάλασσα όσο τίποτα. Ελπίζω εκεί που πας να κολυμπάς, να την αγναντεύεις, να διαβάζεις και να γράφεις. Να ακούς τους αγαπημένους σου Elvis και Frank Sinatra, αλλά και την Billie Holiday — μια γυναίκα που, μέσα από τη φωνή της, τολμούσε να ακουστεί σε έναν κόσμο που συχνά ήθελε τις γυναίκες σιωπηλές.
Κι εγώ θα ακούω το "I’ll Be Seeing You" και θα σε θυμάμαι.
Σαν μια υπόσχεση πως θα σε ξαναβρίσκω σε όσα αγαπούσες.
Σ’ αγαπώ".

"Είμαστε πολύ παραπάνω από υπερήφανοι που είμαστε κομμάτι από αυτή την υπέροχη γυναίκα", ανέφερε στον επικήδειό του ο εγγονός της Μαργαρίτης Παπανδρέου, Κωστής Κατσανέβας .

Στεφάνια έστειλαν μεταξύ άλλων οΝικήτας Κακλαμάνης, ο Νίκος Ανδρουλάκης, ο Χάρης Δούκας, ο ΣΥΡΙΖΑ, ο υφυπουργός παρά τω πρωθυπουργώ Θανάσης Κοντογιώργης, η οικογένεια Θανάση Τσούρα, η Ένωση Γυναικών Ελλάδος, ο πρόεδρος της ΓΣΕΕ Γιάννης Παναγόπουλος, οι Εκδόσεις Πατάκης κ.ά.

Η δήλωση της Μιλένας Αποστολάκη: "Της χρωστάμε πάρα πολλά. Παρότι ξένη, όπως πολλοί την αποκάλεσαν, αγωνίστηκε για τις μητέρες μας, για τις γιαγιάδες μας. Αγωνίστηκε για μας, για τις γυναίκες του τόπου μας και τους έδωσε φωνή και ελευθερία".

Η δήλωση της Άννας Διαμαντοπούλου μπαίνοντας στο Α’ Νεκροταφείο: "Η Μαργαρίτα Παπανδρέου άφησε το αποτύπωμά της στη μεγάλη αλλαγή, στη μεγαλύτερη αλλαγή που έγινε από ιδρύσεως ελληνικού κράτους όσον αφορά τις γυναίκες στην Ελλάδα. Υπήρξε η ιδρύτρια μιας λαϊκής γυναικείας οργάνωσης με 40.000 μέλη, της μεγαλύτερης στην Ευρώπη, που έφτασε σε κάθε χωριό, σε κάθε πόλη, σε κάθε γειτονιά. Επίσης, άφησε το αποτύπωμά της στο διεθνές φεμινιστικό και ειρηνιστικό κίνημα και είναι από τις γυναίκες που μνημονεύονται, από τη Σουηδία που ξεκίνησε πρώτη θεσμική φεμινιστική πολιτική ως μία από τις θεμελιώτριές της. Σήμερα την χαιρετούμε, την αποχαιρετούμε και της χρωστούμε πολλά".

Η δήλωση της Νάντιας Γιαννακοπούλου: "Ήταν μια γυναίκα που άφησε το δικό της στίγμα. Άφησε το δικό της στίγμα στη χώρα με τους αγώνες της για τις γυναίκες, για τα δικαιώματα των γυναικών, με την προσωπικότητά της, με την ΕΓΕ. Όλες οι γυναίκες εκείνη την εποχή, η μητέρα μου, όσες γνωρίζω, ήταν στην ΕΓΕ εμπνεόμενες από τον αγώνα της Μαργαρίτας για ισότητα των δύο φύλων. Διαδραμάτισε καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του οικογενειακού δικαίου του ΠΑΣΟΚ, το πιο προοδευτικό οικογενειακό δίκαιο το οποίο υπήρχε και το οποίο έφερε ο Ανδρέας Παπανδρέου. Της είμαστε λοιπόν ευγνώμονες. Οι γυναίκες, οι γυναίκες της Ελλάδας της είμαστε ευγνώμονες γιατί πολλά από αυτά τα οποία έχουν κατακτηθεί οφείλονται σε αυτήν, στους αγώνες της και στην έμπνευσή της".

Ο Κώστας Λαλιώτης άφησε λουλούδια στους τάφους των Ανδρέα Παπαναδρέου και Κώστα Σημίτη:

Κηδεία Μαργαρίτας Παπανδρέου: Απών ο Νίκος Ανδρουλάκης

Απών από την κηδεία της Μαργαρίτας Παπανδρέου είναι ο πρόεδρος του ΠΑΣΟΚ, Νίκος Ανδρουλάκης, ο οποίος, σύμφωνα με συνεργάτες του, βρίσκεται εκτός Αθηνών για προσωπικούς λόγους.

Ο κ. Ανδρουλάκης επικοινώνησε με τον Γιώργο Παπανδρέου την Παρασκευή, για να του εκφράσει τα συλλυπητήριά του.

Διαβάστε Επίσης

Μαργαρίτα Παπανδρέου: "Μαχήτρια ως το τέλος - Ήταν φεμινίστρια πριν από την εποχή του Me Too" - Το αντίο του πολιτικού κόσμου

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr