Τα Τρένα του Θανάτου: Η Τελευταία Διαδρομή των Εβραίων της Ελλάδας (1943-1944)

Εβραίοι των Ιωαννίνων φορτώνονται από τους Ναζί στα φορτηγά για να μεταφερθούν στα στρατόπεδα εξόντωσης. 25 Μαρτίου 1944.

Η εξόντωση των Ελλήνων Εβραίων από το ναζιστικό καθεστώς κορυφώθηκε τα έτη 1943 και 1944. Χιλιάδες άνθρωποι εκτοπίστηκαν από διάφορες περιοχές της Ελλάδας προς τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και εξόντωσης της κατεχόμενης Πολωνίας, όπου η συντριπτική πλειονότητα δολοφονήθηκε. Η μεγαλύτερη εβραϊκή κοινότητα της χώρας, εκείνη της Θεσσαλονίκης, υπέστη και το βαρύτερο πλήγμα. Από τις 15 Μαρτίου έως τις 10 Αυγούστου 1943, περίπου 45.000 Εβραίοι εκτοπίστηκαν με 19 σιδηροδρομικές αποστολές προς το Auschwitz-Birkenau. Ελάχιστοι επέστρεψαν μετά τον πόλεμο.

Παράλληλα, από τις περιοχές της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης που τελούσαν υπό βουλγαρική κατοχή, περίπου 4.200 Εβραίοι συνελήφθησαν και μεταφέρθηκαν στο στρατόπεδο εξόντωσης της Treblinka τον Μάρτιο του 1943. Σχεδόν κανείς δεν επέζησε.

Από την κεντρική και νότια Ελλάδα – Αθήνα, Ιωάννινα, Λάρισα, Πελοπόννησο και άλλες περιοχές – περίπου 6.000 Εβραίοι εκτοπίστηκαν την άνοιξη και το καλοκαίρι του 1944, προς το Auschwitz.

Σε αυτούς πρέπει να προστεθούν και οι περίπου 300 Εβραίοι της Κρήτης που χάθηκαν στο πλοίο Τάναϊς. Το πλοίο, υπό γερμανικό έλεγχο, απέπλευσε από την Κρήτη στις 9 Ιουνίου 1944 με προορισμό τον Πειραιά. Οι κρατούμενοι επρόκειτο πιθανότατα να μεταφερθούν από εκεί, μέσω του στρατοπέδου Χαϊδαρίου, στο Auschwitz. Το Τάναϊς τορπιλίστηκε από βρετανικό υποβρύχιο, το οποίο αγνοούσε ότι στα αμπάρια του βρίσκονταν Εβραίοι της Κρήτης, Κρητικοί αντιστασιακοί και Ιταλοί αιχμάλωτοι πολέμου. Με τη βύθιση του πλοίου χάθηκε σχεδόν ολόκληρη η ιστορική εβραϊκή κοινότητα της Κρήτης, η παρουσία της οποίας στο νησί μετρούσε πολλούς αιώνες.

Το Ολοκαύτωμα στη Θεσσαλονίκη

• 11 Ιουλίου 1942 – Το "Μαύρο Σάββατο"

Στις 11 Ιουλίου 1942 οι γερμανικές αρχές κατοχής διέταξαν περίπου 9.000 Εβραίους άνδρες ηλικίας 18 έως 45 ετών να συγκεντρωθούν στην Πλατεία Ελευθερίας της Θεσσαλονίκης για καταγραφή και επίταξη σε καταναγκαστικά έργα. Εκεί υπέστησαν δημόσιους εξευτελισμούς. Κάτω από τον καυτό ήλιο, από το πρωί έως το μεσημέρι, υποχρεώθηκαν να εκτελούν εξαντλητικές ασκήσεις, ενώ δέχονταν ύβρεις, χτυπήματα και ταπεινωτική μεταχείριση από Γερμανούς στρατιώτες και αξιωματούχους.

Συγκλονιστικές φωτογραφίες από την ημέρα αυτή, ανακάλυψε ο Θεσσαλονικιός εβραϊκής καταγωγής Ανδρέας Ασσαέλ στη Γερμανία, όπου τις αγόρασε από έναν παλαιοπώλη. Στις φωτογραφίες, φαίνονται οι άνδρες να παρατάσσονται κρατώντας το χαρτί εγγραφής στα χέρια και σε ανάταση, σε βαθύ κάθισμα και μετά όρθιοι, ξανά και ξανά, ακολουθούν τις εντολές που έδιναν οι Γερμανοί αξιωματικοί. Από αυτούς τους άτυχους άντρες, οι Γερμανοί επιλέγουν ποιοι θα δουλέψουν σε καταναγκαστικά έργα στο αεροδρόμιο του ΣΕΔΕΣ, σε επισκευές της σιδηροδρομικής γραμμής Θεσσαλονίκης – Αθήνας, και αλλού.

• Οκτώβριος 1942 – Η καταστροφή του Εβραϊκού Νεκροταφείου

Η Ισραηλιτική κοινότητα προσπαθεί να βρεθεί τρόπος να απαλλαγούν οι Εβραίοι που δουλεύουν στα καταναγκαστικά έργα. Τότε, ο Γερμανός διοικητής Μαξ Μέρτεν, ζητάει 3,5 δισεκατομμύρια δραχμές σαν λίτρα για να απαλλάξει από τα καταναγκαστικά έργα τους άντρες. Όταν η κοινότητα απαντά πως αδυνατεί να βρει αυτό το μεγάλο ποσό, ο Μέρτεν κατεβάζει την τιμή στα 2 δισεκατομμύρια με την προϋπόθεση πως θα του παραδώσουν το Εβραϊκό Νεκροταφείο. Η κοινότητα αναγκάζεται να συμφωνήσει και η συμφωνία υπογράφεται, τέλη Οκτωβρίου του 1942. Ο Μέρτεν υπόσχεται στην εβραϊκή κοινότητα ότι δεν θα πειράξει τους τάφους που έγιναν μετά από το 18ο αιώνα, αλλά την επόμενη μέρα αναιρεί την υπόσχεσή του και βάζει 500 εργάτες και καταστρέφουν τα πάντα.

Παρά τις οικονομικές θυσίες της κοινότητας και την απώλεια του νεκροταφείου, οι διώξεις δεν σταμάτησαν. Οι Εβραίοι που υποτίθεται απαλλάχτηκαν με την πληρωμή 2 δισεκατομμυρίων και την παράδοση του Νεκροταφείου στον Μέρτεν, ύστερα από λίγους μήνες, από τον Μάρτιο του 1943 μέχρι τον Άγουστο του 1943, στάλθηκαν όλοι στο Auschwitz-Birkenau.

• Τα γκέτο και η απομόνωση

Τον Φεβρουάριο του 1943 οι γερμανικές αρχές επέβαλαν τη συγκέντρωση των Εβραίων σε δύο γκέτο, ένα στα Ανατολικά της Θεσσαλονίκης και ένα στα Δυτικά.

Ταυτόχρονα επιβλήθηκαν αυστηροί περιορισμοί: απαγόρευση ελεύθερης μετακίνησης, απαγόρευση χρήσης μέσων μεταφοράς, τηλεφώνων και άλλων υπηρεσιών, καθώς και υποχρεωτική δήλωση περιουσιακών στοιχείων.

Όλοι οι Εβραίοι ηλικίας πέντε ετών και άνω υποχρεώθηκαν να φέρουν το κίτρινο άστρο του Δαβίδ στα ενδύματά τους. Παράλληλα εκδόθηκαν ειδικά δελτία ταυτότητας που τους κατέτασσαν ως Εβραίους.

Στις 7 Μαρτίου 1943 ιδρύθηκε η Υπηρεσία Διαχείρισης Ισραηλιτικών Περιουσιών (ΥΔΙΠ), η οποία ανέλαβε την λεηλασία των περιουσιών όπως ήταν και ο πραγματικός της σκοπός. Χιλιάδες κατοικίες, καταστήματα και επιχειρήσεις πέρασαν σε νέα χέρια, με διαδικασίες που ευνόησαν συνεργάτες του κατοχικού καθεστώτος και ιδιώτες που εκμεταλλεύτηκαν την κατάσταση.

• Τα δρομολόγια του θανάτου

Στις 15 Μαρτίου 1943, φεύγει από τη Θεσσαλονίκη το πρώτο τραίνο θανάτου. Είναι η πρώτη μεταφορά των Εβραίων, 2.800 άτομα, μέσα σε 30 βαγόνια. Ακολουθήσαν άλλες 18 τέτοιες μεταφορές, 19 στο σύνολο. Με το τελευταίο τραίνο έφυγαν οι Εβραίοι Ισπανικής Υπηκοότητας και οι τελευταίοι εργάτες οι οποίοι δούλευαν στον οικισμό Χιρς, με προορισμό το στρατόπεδο Μπέργκεν Μπέλσεν. Αυτοί επέζησαν όσοι πήγανε στο στρατόπεδο του Μπέργκεν Μπέλσεν. Οι 45000 που πήγαν στο Άουσβιτς είχαν φριχτό τέλος. Το 90% θανατώθηκε μέσα στους θαλάμους αερίων και τα πτώματά τους κάηκαν στους φούρνους. Όταν τελείωσε ο πόλεμος, η άλλοτε ακμάζουσα εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης είχε σχεδόν αφανιστεί.

Σημειώσεις

1. Για τον αριθμό των Εβραίων της Θεσσαλονίκης που εκτοπίστηκαν στο Auschwitz-Birkenau και την καταστροφή της κοινότητας βλ. Mark Mazower, Salonica, City of Ghosts: Christians, Muslims and Jews 1430-1950, HarperCollins, Λονδίνο 2004, σ. 382-401· Leon Saltiel, The Holocaust in Thessaloniki: Reactions to the Anti-Jewish Persecution, 1942-1943, Routledge, Λονδίνο 2020.

2. Για τις εκτοπίσεις των Εβραίων της Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης προς την Treblinka τον Μάρτιο του 1943 βλ. Steven B. Bowman, The Agony of Greek Jews, 1940-1945, Stanford University Press, 2009, σ. 92-100.

3. Για τις εκτοπίσεις των Εβραίων της Αθήνας, των Ιωαννίνων, της Λάρισας και άλλων περιοχών της Ελλάδας το 1944 βλ. Hagen Fleischer, Στέμμα και Σβάστικα, τ. Β΄, Παπαζήσης, Αθήνα 1995, σ. 295-315.

4. Για το πλοίο Τάναϊς και την εξόντωση της εβραϊκής κοινότητας της Κρήτης βλ. Robert Rozett (επιμ.), Encyclopedia of the Holocaust, Yad Vashem, Jerusalem 1990· Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο Ελλάδος, "Το ναυάγιο του Τάναϊς και οι Εβραίοι της Κρήτης".

5. Η συγκέντρωση των Εβραίων ανδρών στην Πλατεία Ελευθερίας στις 11 Ιουλίου 1942 έμεινε γνωστή ως "Μαύρο Σάββατο" και θεωρείται η πρώτη μεγάλη δημόσια πράξη δίωξης των Εβραίων της Θεσσαλονίκης. Βλ. Rena Molho, Οι Εβραίοι της Θεσσαλονίκης 1856-1919, Θεμέλιο, Αθήνα 2001, καθώς και Leon Saltiel, ό.π.

6. Οι φωτογραφίες της Πλατείας Ελευθερίας αποτελούν από τα σημαντικότερα φωτογραφικά τεκμήρια των ναζιστικών διώξεων στην Ελλάδα. Για την ιστορία της απόκτησής τους δες ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ ∆ΕΛΤΙΟ ΤΗΣ ΙΣΡΑΗΛΙΤΙΚΗΣ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ

7. Το ιστορικό εβραϊκό νεκροταφείο της Θεσσαλονίκης, ένα από τα μεγαλύτερα της Ευρώπης με ιστορία άνω των τεσσάρων αιώνων, καταστράφηκε το 1942 από τις κατοχικές αρχές. Σήμερα στον χώρο του βρίσκεται το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Βλ. Katherine Elizabeth Fleming, Greece: A Jewish History, Princeton University Press, 2008, σ. 117-122.

8. Η Υπηρεσία Διαχείρισης Ισραηλιτικών Περιουσιών (ΥΔΙΠ) ιδρύθηκε το 1943 για τη διαχείριση των περιουσιών των εκτοπισμένων Εβραίων. Μεγάλο μέρος των περιουσιακών στοιχείων πέρασε σε ιδιώτες ή συνεργάτες του κατοχικού καθεστώτος. Βλ. Διδακτορική διατριβή ΕΒΡΑΪΚΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ 1900-1950. Μεσεγγυούχοι, δοσίλογοι και πλουτίσαντες κατά την Κατοχή στη Θεσσαλονίκη. ΓΙΑΝΝΗΣ ΓΡ. ΚΑΡΑΤΖΟΓΛΟΥ

9. Από τους περίπου 45.000 Εβραίους που εκτοπίστηκαν από τη Θεσσαλονίκη στο Auschwitz-Birkenau, μόνο λίγες χιλιάδες επέζησαν. Η κοινότητα έχασε περισσότερο από το 90% των μελών της, ποσοστό από τα υψηλότερα στην κατεχόμενη Ευρώπη. Βλ. United States Holocaust Memorial Museum, "Salonica" και Yad Vashem, "The Jews of Thessaloniki".

Διαβάστε Επίσης

10 Ιουνίου 1942: Η σφαγή των παιδιών του Λίντιτσε. Το ναζιστικό έγκλημα που συγκλόνισε την ανθρωπότητα

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr