Οταν ο Ξενοφών Ζολώτας συνάντησε την Λιζ Τέιλορ

«Είμαι ευτυχής που θα ακουσθή και πάλιν μετά μίαν επταετίαν η φωνή της Δημοκρατικής Ελλάδος εις τους διεθνείς οικονομικούς οργανισμούς». Οι δηλώσεις του τότε Υπουργού Συντονισμού, Ξενοφώντα Ζολώτα, στο αεροδρόμιο λίγο πριν την αναχώρησή του με τον Παναγή Παπαληγούρα για την Ουάσινγκτον το 1974, ανέδιδαν μία αίσθηση αισιοδοξίας για τις εξελίξεις στην Ελλάδα έπειτα από το τέλος της δικτατορίας. Αίσθηση παράλληλη με τη φωτογραφία που τους αιχμαλωτίζει την ιστορική στιγμή. Είναι ο φακός του Κωνσταντίνου Μεγαλοκονόμου που παραδίδει τη στιγμή στην αιωνιότητα. Κι αυτό το στιγμιότυπο είναι ένα από τα 12 που «ξαναζούν» μέσα από μια νέα έκθεση στο Μουσείο της Τράπεζας της Ελλάδος.

Τα ρεπορτάζ του «καθηγητή» - φωτορεπόρτερ

Το σημαντικό ταξίδι του Διοικητή Γεωργίου Μαντζαβίνου στην Ουάσινγκτον (1949-50), η ανακοίνωση της «νέας δραχμής» από τον Υπουργό Συντονισμού Σπυρίδωνα Μαρκεζίνη (1954), η ειδική προβολή των οικονομικών εξελίξεων μέσω «φωτεινών διαγραμμάτων» στον Κωνσταντίνο Καραμανλή (1962), η τιμητική αποχώρηση του Ηλία Βενέζη από την Τράπεζα της Ελλάδος, αφού είχε εκλεγεί μέλος της Ακαδημίας Αθηνών (1957), αλλά ακόμα και η συνάντηση της «εξωτικής» σταρ Ελίζαμπεθ Τέιλορ με τον Διοικητή Ξενοφώντα Ζολώτα (1958) αποτελούν, μεταξύ άλλων, στιγμιότυπα από τις πολύπλευρες δράσεις της Τράπεζας που μεταφέρονται στην έκθεση ως ρεπορτάζ του «καθηγητή» – όπως τον αποκαλούσαν οι άλλοι φωτορεπόρτερ – Μεγαλοκονόμου.

Στιγμιότυπα που κάνουν ιστορία

Ενενήντα χρόνια από την έναρξη λειτουργίας της Τράπεζας της Ελλάδας, και με αφορμή την επέτειο, το Κέντρο Πολιτισμού, Έρευνας και Τεκμηρίωσης της Τράπεζας της Ελλάδος παρουσιάζει την έκθεση με τίτλο «Στιγμιότυπα: 12 ιστορίες από την Τράπεζα της Ελλάδος μέσα από τον φακό του Κ. Μεγαλοκονόμου». Θέμα και επίκεντρο της έκθεσης αποτελούν 12 επιλεγμένα στιγμιότυπα που έλαβαν χώρα στην Τράπεζα της Ελλάδος κατά το διάστημα 1947 έως 1992, τα οποία απαθανάτισε ο φωτογράφος, η συλλογή του οποίου ανήκει στο Ιστορικό Αρχείο της Τράπεζας της Ελλάδος. Πρόκειται για στιγμιότυπα τόσο της καθημερινότητας όσο και δραστηριοτήτων που αρμόζουν στον θεσμικό ρόλο της Τράπεζας της Ελλάδος ως κεφαλίδας του τραπεζικού συστήματος της χώρας – και, υπό αυτήν τη σκοπιά, πολλές φορές ανοίγονται και στη γενικότερη παρατήρηση γεγονότων της μεταπολεμικής Ελλάδας.

Με αφορμή την έκθεση, η επιμελήτριά, της, Χάρις Κανελλοπούλου, παραχώρησε συνέντευξη στο TheTOC

- Κυρία Κανελλοπούλου, ποια κατά τη γνώμη σας η σημασία της φωτογραφίας στη διατήρηση της συλλογικής μας μνήμης;

Κάθε φορά που μία φωτογραφία εντυπώνει ένα γεγονός ως μέρος μιας τρέχουσας πραγματικότητας δημιουργείται το μεταγενέστερο «στιγμιότυπο» μίας ιστορικής στιγμής. Όπως κι άλλα τεκμήρια, έτσι και η φωτογραφία προσφέρεται πολλές φορές ως ντοκουμέντο και ιστορική πηγή, ως μέσο αναπαράστασης και τεκμηρίωσης της κοινωνικής ζωής, ενδεχομένως άξιο να μελετηθεί και να διατηρηθεί στο βάθος του χρόνου. Έχοντας τη δυνατότητα να μεταδοθεί, και ως μέσο επικοινωνίας, η φωτογραφία αποτελεί ένα οπτικό εργαλείο που μετατρέπει μία μνήμη ατομική σε κοινωνική. Είναι ένα πρωταρχικό ίχνος της πραγματικότητας, το οποίο φανερώνει στον θεατή μία λεπτομέρεια στην οποία συμπυκνώνεται ενίοτε το πνεύμα ενός γενικότερου κοινωνικού περιβάλλοντος. Η αξία της για την ιστοριογραφία ποικίλλει, ανάλογα με τη δυνατότητα που υπάρχει κάθε φορά να συνδυαστεί με διαθέσιμες πηγές ως προς το περιεχόμενό της, έτσι ώστε να πυροδοτηθούν διαδικασίες απόδοσης νοημάτων, ερμηνείας και κριτικής ανάγνωσης της μνήμης που μεταφέρει.

- Στην περίπτωση του αρχείου Μεγαλοκονόμου που «κληρονόμησε» στην ΤτΕ πόσο σημαντική είναι «η αίσθηση του όλου» που συμπεριλαμβάνει στα φωτογραφικά του στιγμιότυπα; Δώστε μας ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα.

Καλύπτοντας την ειδησεογραφία μέσω της φωτογραφίας, ο Κωνσταντίνος Μεγαλοκονόμου πρόσφερε φωτογραφικό υλικό για το καθημερινό ρεπορτάζ των εφημερίδων. Μέλημά του στο φωτογραφικό ρεπορτάζ υπήρξε η καταγραφή της επίκαιρης στιγμής με αμεσότητα, ως ντοκουμέντο το οποίο θα αποκτήσει αφηγηματική διάθεση. Η διάθεση αυτή ενισχύεται σε πολλά φωτογραφικά στιγμιότυπα από την «αίσθηση του όλου»: μία αποτύπωση των γεγονότων, που περιλαμβάνει στο καρέ συμβάντα και πρόσωπα πέρα από αυτά που είναι αναγκαία μόνο για την επικαιρότητα, αλλά και «παράπλευρες» λεπτομέρειες ενός ευρύτερου «κάδρου», που επιτρέπουν στον θεατή να εισέλθει σε διαφορετικά επίπεδα ανάγνωσης όσον αφορά πολιτισμικές τάσεις, κοινωνικές στάσεις, συνήθειες και ήθη της ελληνικής κοινωνίας ανά εποχή. Στα χαρακτηριστικά παραδείγματα μίας τέτοιας οπτικής ανήκουν οι φωτογραφίες της πρώτης συνέντευξης Τύπου του νέου Διοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος Παναγή Παπαληγούρα το 1974. Σε αυτές καταγράφονται από τον Μεγαλοκονόμου όχι μόνο το γεγονός αυτό καθαυτό, ως στιγμιότυπο «δράσης», αλλά και η παράλληλη δημοσιογραφική προετοιμασία του.

- Με ποιο κριτήριο επιλέχθηκαν τα 12 στιγμιότυπα που φιλοξενεί η φωτογραφική έκθεση η οποία εγκαινιάζεται αυτή την εβδομάδα;

Από το σύνολο των ντοκουμέντων που αφορούν την ιστορία της Τράπεζας της Ελλάδος και έχουν καταγραφεί από τον φακό του Κωνσταντίνου Μεγαλοκονόμου, επιλέχθηκαν για την έκθεση 12 διαφορετικές «στιγμές». Ως κριτήριο για την επιλογή τους λειτούργησε καταρχάς η ανάδειξη πολύπλευρων εκδηλώσεων που έχουν λάβει χώρα στην Τράπεζα της Ελλάδος – από τις γενικές συνελεύσεις μετόχων και τις οικονομικές παρουσιάσεις, στις ομιλίες Πρωθυπουργών, Υπουργών, Διοικητών της Τράπεζας κι άλλων διακεκριμένων προσώπων, έως τις πολιτιστικές εκδηλώσεις, τιμητικούς εορτασμούς ή άλλες δεξιώσεις. Σημασία είχε τα επιλεγμένα στιγμιότυπα να διασπείρονται στην ευρεία χρονική περίοδο των ετών 1947 έως 1992 – χρόνια κατά τα οποία ο Μεγαλοκονόμου ανήκε στους φωτογράφους που κατέγραφαν παρουσιάσεις και εκδηλώσεις της Τράπεζας. Οι 12 φωτογραφικοί «σταθμοί» της έκθεσης αποκαλύπτουν κάθε φορά ένα γεγονός, ενώ οι αφηγήσεις και τα ιστορικά τεκμήρια που συνοδεύουν τις φωτογραφίες διευρύνουν το πλαίσιο ανάγνωσης της φωτογραφικά καταγεγραμμένης στιγμής. Φωτογραφικά ντοκουμέντα και υλικό τεκμηρίωσης συστήνουν τους πρωταγωνιστές των στιγμιότυπων, εντάσσουν τη στιγμή στη γενικότερη εικόνα της ιστορικής περιόδου που ανήκει, ενώ αποκαλύπτουν αθέατα «συμφραζόμενα» και όψεις από την περιρρέουσα οικονομική, πολιτική και κοινωνική ατμόσφαιρα κάθε εποχής.

- Ποια η διαφορά του φωτορεπορτάζ εκείνης της περιόδου από τη σημερινή; Μπορεί οι ειδήσεις να μεταδίδονταν με βραδύτερους ρυθμούς αλλά μπορούμε να πούμε ότι σε πολλές περιπτώσεις η φωτογραφία τότε «αγγίζει» την τέχνη;

Η ταχύτητα της κάλυψης των γεγονότων, της διανομής και της κατανάλωσης της εικόνας αποτελούν κύριες διαφορές μεταξύ της σημερινής εποχής και εκείνων που καλύπτονται από τον φακό του Μεγαλοκονόμου. Θα πρέπει επίσης να παρατηρηθεί ότι πλέον η φωτογραφική αποτύπωση της επικαιρότητας αποτελεί ενδιαφέρον αιχμής όχι μόνο των επαγγελματιών φωτογράφων, αλλά και του καθενός μας, ξεκινώντας από το πλαίσιο της προσωπικής ζωής, και φθάνοντας ακόμα και σε αυτό της ειδησεογραφικής ενημέρωσης, μέσα από τον καταιγιστικό διαμοιρασμό φωτογραφιών και πληροφορίας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Παραμένει η ουσία της σημασίας της επικοινωνίας μέσα από τη φωτογραφική κάλυψη των γεγονότων: οι φωτογραφίες διδάσκουν έναν οπτικό κώδικα, ο οποίος διαπερνά όλα τα κοινωνικά στρώματα, διαμορφώνοντας και εξασκώντας τη γνώμη μας για το τι και πώς μπορούμε να παρατηρούμε. Τεχνικό εργαλείο και καλή τέχνη, έχει τους δικούς της κανόνες μίας οπτικής γραμματικής, ενώ συμβαδίζει με τους τεχνολογικούς, κοινωνικούς και πολιτισμικούς άξονες κάθε εποχής και έχει τη δυναμική να επηρεάζει και να μορφοποιεί ιδέες και συμπεριφορές μέσα στην κοινωνία.

- Γιατί επιλέξατε να συνοδεύσετε την παρουσίαση των φωτογραφιών με τεκμηρίωση των γεγονότων που απαθανατίζουν;

Στον χώρο του Μουσείου της Τράπεζας, κάθε φωτογραφικό στιγμιότυπο του Μεγαλοκονόμου αποτελεί αυτόνομο και κύριο έκθεμα, αλλά ταυτόχρονα και αρχική πηγή τεκμηρίωσης των αναγνώσεων και των ερμηνειών του. Η έκθεση επιχειρεί να διευρύνει τον χρόνο αφήγησης κάθε εικονιζόμενου γεγονότος: ως συνοδευτικό υλικό των φωτογραφικών ιστορικών «επεισοδίων» αξιοποιήθηκαν βιβλιογραφικές αναφορές στα γεγονότα, αποκόμματα εφημερίδων, καθώς και αρχειακά τεκμήρια από το Ιστορικό Αρχείο και τις Συλλογές της Τράπεζας της Ελλάδος, πολλά από τα οποία αναπαράγονται και εμφανίζονται ως εκθεσιακό υλικό. Όλα μαζί γίνονται συστατικά μέρη μίας ευρύτερης ανάγνωσης όψεων της ιστορίας της Τράπεζας της Ελλάδος, και συνακόλουθα της οικονομικής, πολιτικής και κοινωνικής ιστορίας μας, όπως προσφέρεται κατ’ αρχάς μέσα από το φωτογραφικό βλέμμα του Κωνσταντίνου Μεγαλοκονόμου.

- Ποια η επιμελητική προσέγγιση της έκθεσης στους χώρους του Μουσείου της Τράπεζας της Ελλάδος και ποιος ο στόχος της;

Η φράση της Susan Sontag που αναφέρει ότι «Κατανοούμε τα γεγονότα μέσα από τις αφηγήσεις, όμως θυμόμαστε τα γεγονότα μέσα από τις φωτογραφίες», λειτούργησε ως μία από τις πρωταρχικές σκέψεις για την υλοποίηση της ιδέας της συγκεκριμένης επιμελητικής προσέγγισης του φωτογραφικού αρχείου του Κ. Μεγαλοκονόμου. «Διαβάζοντας» φωτογραφίες, «διαβάζουμε» εικόνες του κόσμου, καθώς η φωτογραφία έχει τη δύναμη να αναπαράγει την εξωτερική πραγματικότητα και να αποκρυσταλλώνει τη στιγμή. Αυτή την ιδιότητά της, την ικανότητα του να εμποδίζει τη στιγμή να χαθεί, επιχειρούμε να φωτίσουμε ακόμη περισσότερο, χαρίζοντας σε κάθε στιγμιότυπο βάθος πληροφορίας και χρόνο ανάγνωσης. «Διαστέλλουμε» κατά αυτόν τον τρόπο την προσοχή μας απέναντι σε κάθε ιστορία, με την αποτύπωση της μίας στιγμής να λαμβάνει τη διάρκεια μίας αφήγησης.

- Υπό ποιο πρίσμα οι φωτογραφίες αυτές δίνουν μια καλή εικόνα της μεταπολεμικής Αθήνας και Ελλάδας γενικότερα;

Το αρχείο της συγκεκριμένης φωτογραφικής συλλογής του Μεγαλοκονόμου, το οποίο ανήκει στο Ιστορικό Αρχείο της Τράπεζας της Ελλάδος, περιλαμβάνει στιγμιότυπα από δράσεις της Τράπεζας, οικονομικής, πολιτικής, κοινωνικής και πολιτιστικής υφής: όψεις του Κεντρικού Καταστήματος της Τράπεζας, Γενικές Συνελεύσεις μετόχων, οικονομικές παρουσιάσεις, ομιλίες Πρωθυπουργών, Υπουργών, διακεκριμένων προσώπων και εκπροσώπων των παραγωγικών τάξεων, ανακοινώσεις Διοικητών της Τράπεζας, αλλά και εορτασμοί και καθημερινές εικόνες από τη λειτουργία της, καθώς και πολιτιστικές και φιλανθρωπικές εκδηλώσεις του συλλόγου των υπαλλήλων της (ΣΥΤΕ). Το πλούσιο αυτό υλικό προσφέρει πολύπλευρες εικόνες τόσο της καθημερινότητας όσο και δραστηριοτήτων που αρμόζουν στον θεσμικό ρόλο του ιδρύματος, το οποίο λειτουργεί ως κεφαλίδα του τραπεζικού συστήματος της χώρας. Υπό αυτήν τη σκοπιά, μοιραία πολλές φωτογραφίες του Μεγαλοκονόμου «αιχμαλωτίζουν» γεγονότα που ανοίγονται σε βαθύτερη ανάγνωση ή σε διευρυμένο πλαίσιο, το οποίο προσφέρει την παρατήρηση της γενικότερης εικόνας του μεταπολεμικού κόσμου στην Ελλάδα, μέχρι και τα πρώτα χρόνια της δεκαετίας του 1990.

- Τι κληροδοτεί ο φωτογράφος Μεγαλοκονόμου στις επόμενες γενιές του φωτορεπορτάζ;

Οι φωτορεπόρτερ αποκαλούσαν τον Κωνσταντίνο Μεγαλοκονόμου «καθηγητή», εξαίροντας τον τρόπο με τον οποίο η φωτογραφική αποτύπωση των γεγονότων πραγματοποιούνταν μέσα από τον φακό του υπό το πρίσμα μίας οξυδερκούς προσωπικής τεχνικής και αισθητικής. Η ικανότητά του να εστιάζει στη λεπτομέρεια –αιχμαλωτίζοντας το ύφος, το βλέμμα, ανεπίσημες και επίσημες εκφράσεις και τη συνολική «γλώσσα» του σώματος–, αλλά και να δημιουργεί προϋποθέσεις για την ανάγνωση μία ευρύτερης εικόνας, δίνοντας έτσι σε πολλές φωτογραφίες του το πρόκριμα να αποτελούν τεκμηριωτικό υλικό και ντοκουμέντο ανάγνωσης της ιστορίας σε βάθος χρόνου, συνιστούν χαρακτηριστικά της δεινότητάς του ως φωτογράφου. Πέραν αυτών, αξίζει να σημειωθεί η άοκνη και αδιάλειπτη παρουσία του στην ειδησεογραφική φωτογραφία από τα πρώτα γυμνασιακά του χρόνια έως το τέλος της ζωής του, το 1992.

Ο Κωνσταντίνος Μεγαλοκονόμου

Ο Κωνσταντίνος Μεγαλοκονόμου γεννήθηκε το 1914 στη Σμύρνη της Μικράς Ασίας. Εγκαταστάθηκε στην Αθήνα με την οικογένειά του μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922. Ασχολήθηκε με το φωτογραφικό ρεπορτάζ από τα γυμνασιακά του χρόνια, ενώ συνεργάστηκε αρχικά με τους αδερφούς του, Μανώλη και Χαράλαμπο. Τη δεκαετία του 1960 ίδρυσε το πρακτορείο Ελληνικά Φωτογραφικά Νέα –Κ. Μεγαλοκονόμου, το οποίο στεγαζόταν σε γραφείο επί της οδού Ανθίμου Γαζή, και έπειτα στον πεζόδρομο της πλατείας Καρύτση. Υπήρξε ένας από τους κορυφαίους Έλληνες φωτορεπόρτερ, έχοντας αδιάλειπτη παρουσία στην ειδησεογραφική φωτογραφία μέχρι το τέλος της ζωής του, το 1992. Η Τράπεζα της Ελλάδος απέκτησε το συγκεκριμένο αρχείο από την κόρη του, Νικία Μεγαλοκονόμου, το 2007.

Η έκθεση, την οποία συνοδεύει δίγλωσσος κατάλογος, θα εγκαινιαστεί στο Μουσείο της Τράπεζας της Ελλάδος από τον Διοικητή κ. Γιάννη Στουρνάρα την Τετάρτη 17 Οκτωβρίου 2018, στις 19.00, και θα ανοίξει για το κοινό την Πέμπτη 18 Οκτωβρίου.

Info:

Μουσείο της Τράπεζας της Ελλάδος

Αμερικής 3, Αθήνα 102 50

Τηλ: 210 320 4444

Email: museum@bankofgreece.gr

Ώρες λειτουργίας του Μουσείου:

• Τρίτη, Τετάρτη, Παρασκευή: 09:00 - 15:00

• Πέμπτη: 09:00 - 19:00

Το Μουσείο παραμένει κλειστό τη Δευτέρα, το Σάββατο και την Κυριακή, καθώς και τις επίσημες αργίες.

Η είσοδος είναι δωρεάν.

(Στην κεντρική φωτογραφία: Η, μόλις 26χρονη Ελίζαμπεθ Τέιλορ στη Μεγάλη Βρετανία το 1958. Μαζί της, ο Διοικητής της Τράπεζας της Ελλάδος Ξενοφών Ζολώτας, που έχει παραθέσει δεξίωση προς τιμήν της. Πηγή: Ιστορικό Αρχείο της Τράπεζας της Ελλάδος).

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr