Το εύλογο ερώτημα των πολιτών επανέρχεται ξανά και ξανά, καθώς η εβδομάδα που θα ξεκινήσει, θα φέρει την αμόλυβδη στα υψηλότερα επίπεδα από το ξέσπασμα του πολέμου στη Μέση Ανατολή: Πώς είναι δυνατόν την Παρασκευή το Γενικό Λογιστήριο του Κράτους να ανακοινώνει την παραγωγή υπερπλεονασμάτων και στο 8μηνο του 2026 και την ίδια στιγμή το οικονομικό επιτελείο να δηλώνει ρητά και κατηγορηματικά ότι δεν υπάρχει παρά ελάχιστος χώρος για τη στήριξη των πολιτών που πληρώνουν τα καύσιμα "χρυσά" και καλούνται να προετοιμαστούν για τον "δύσκολο χειμώνα" στον οποίο αναφέρθηκε και ο πρωθυπουργός;
Η κυβέρνηση βρίσκεται στην εξαιρετικά μειονεκτική θέση, να πρέπει να εξηγήσει στους πολίτες που ζορίζονται στην είσοδο και στην έξοδο από τα πρατήρια, πώς λειτουργεί το… Σύμφωνο Σταθερότητας, αλλά και οι παγκόσμιες αγορές ομολόγων. Να πει δηλαδή, ότι ναι μεν η Ελλάδα εξακολουθεί να παράγει πλεονάσματα -και είναι μια από τις ελάχιστες χώρες που βρίσκονται σε αυτή την κατάσταση- αλλά αυτά τα πλεονάσματα μπορούν να αξιοποιηθούν πρακτικά μόνο για τη μείωση του δημοσίου χρέους της χώρας (σ.σ με την έννοια ότι συσσωρεύονται ταμειακά διαθέσιμα τα οποία στη συνέχεια μπορούν να χρηματοδοτήσουν πρόωρες αποπληρωμές χρέους). Και γιατί δεν μπορούν να δοθούν για να χρηματοδοτηθεί -για παράδειγμα- η μείωση του ειδικού φόρου κατανάλωσης στα καύσιμα; Γιατί ο νέος "χρυσός κανόνας" της Ευρώπης είναι η μεταβολή των καθαρών δαπανών.
Τι ορίζει αυτός ο κανόνας; Ότι από χρονιά σε χρονιά, μπορείς να αυξάνεις τις δαπάνες του κράτους μέχρι ενός ορίου. Αυτό συμφωνείται ανάμεσα στην κυβέρνηση και την Κομισιόν και τηρείται ευλαβικά καθώς σε διαφορετική περίπτωση ενεργοποιούνται "ποινές": η λεγόμενη διαδικασία του υπερβολικού ελλείμματος.
Συμπέρασμα: Το υπουργείο Οικονομικών δεν ανάβει το "πράσινο φως" για να δοθούν περισσότερα χρήματα στους πολίτες, για να μην "χτυπήσει" αυτός ο κανόνας.
Και γεννάται και ένα άλλο ερώτημα: Και τι έγινε αν ενεργοποιηθεί η ρήτρα του υπερβολικού ελλείμματος ειδικά τώρα που οι περισσότερες χώρες της Ευρωζώνης εμφανίζονται να φορτώνονται ολοένα και μεγαλύτερα ελλείμματα;
Εδώ υπάρχει η δεύτερη μεγάλη απειλή που ίσως να είναι και μεγαλύτερη: η κρίση των αγορών. Αυτήν τη στιγμή που μιλάμε, η κρίση είναι διπλή: Η πρώτη είναι η ενεργειακή και όλοι γνωρίζουμε τις συνέπειές της: 2,2 ευρώ το λίτρο της αμόλυβδης και του πετρελαίου κίνησης. Η δεύτερη είναι η κρίση στην αγορά ομολόγων. Αυτή που αναγκάζει τις ΗΠΑ να δανείζονται με κόστος άνω του 5,1% στην 10ετία και 5,5% στην 30ετία, την Γαλλία να έχει σπάσει το φράγμα του 4,6% και την Ιταλία να ακολουθεί από κοντά με μεγαλύτερο επιτόκιο από την Ελλάδα.
Σε τέτοιο κλίμα, η λογική επιβάλλει καμία χώρα να μην επιδιώξει να ξεχωρίσει, αυξάνοντας μονομερώς τις δαπάνες της. Και αυτό γιατί οι αγορές μπορούν με μεγάλη ταχύτητα να εκτοξεύσουν το κόστος δανεισμού, άρα και τη δαπάνη για τους τόκους. Ειδικά η Ελλάδα γνωρίζει από πρώτο χέρι τις συνέπειες. Η έκρηξη των αποδόσεων των ομολόγων ήταν ο λόγος για τον οποίο μπήκαμε στην πολυετή περιπέτεια των μνημονίων.
Αυτήν τη στιγμή λοιπόν, ξύνουμε τον πάτο στο καλάθι του κανόνα των δαπανών για να βγάλουμε τη χρονιά. Και θα φανεί την Τετάρτη που θα ανακοινωθούν οι πρώτες κρατικές επιδοτήσεις για το πετρέλαιο κίνησης, ότι τα μέτρα στήριξης θα είναι μερικές δεκάδες εκατομμύρια ευρώ στις 30 Σεπτεμβρίου και μερικές δεκάδες ακόμη στις 14 Οκτωβρίου για το πετρέλαιο θέρμανσης και το ανάλογο επίδομα.
Για να γίνει πιο γενναιόδωρη η στήριξη, θα πρέπει να συμβεί το εξής: η Ευρώπη να επιτρέψει τη διεύρυνση της ρήτρας διαφυγής για την ενέργεια ώστε να χρηματοδοτηθούν επιδοτήσεις χωρίς να επηρεάζουν τον δείκτη δαπανών. Θα επηρεαστεί το πρωτογενές αποτέλεσμα; Προφανώς, αλλά η Ελλάδα δεν το φοβάται αυτό, καθώς έχει πρωτογενή πλεονάσματα και μάλιστα είναι πολύ πιθανό το 2026 της κρίσης να κρίσει με νέα υπέρβαση του στόχου προς τα πάνω.
Με αυτά τα δεδομένα η συζήτηση για το αν θα μειωθεί ο ειδικός φόρος κατανάλωσης είτε στο πετρέλαιο θέρμανσης, είτε στο πετρέλαιο κίνησης, είτε και στα δύο καύσιμα, δεν μπορεί να προηγείται, αλλά να έπεται. Για να ληφθεί σχετική απόφαση τώρα, θα πρέπει ή η Ελλάδα να μπει στο μάτι του κυκλώνα με μονομερείς ενέργειες που θα παραβιάζουν το σύμφωνο σταθερότητας, ή να ενεργοποιηθούν άλλα εισπρακτικά μέτρα που θα "γεννούν" δημοσιονομικό χώρο. Σε ποια κοινωνική ομάδα θα μπορούσε να επιβληθεί φόρος με τέτοια κατάσταση στην αγορά;