Η Ευρώπη στην "εποχή του σκότους": η σκιά μιας νέας Γιάλτας και η παράλυση της πολιτικής οικονομίας

Ο Eric Hobsbawm ονόμασε τον 20ό αιώνα την "Εποχή των Άκρων"· ο Mark Mazower περιέγραψε τη "Σκοτεινή Ήπειρο", όπου η δημοκρατία δεν επικράτησε νομοτελειακά. Στις 26 Οκτωβρίου, στην Μπριζ, ο Φινλανδός πρόεδρος Alexander Stubb μίλησε για τη σημερινή "εποχή του σκότους". Η παρέμβαση είχε σπάνιο βάθος. Με διδακτορικό στις Διεθνείς Σχέσεις από το LSE, ο Stubb επέστρεψε στον Reinhold Niebuhr: τα ιδανικά χωρίς επίγνωση των συμφερόντων είναι αφελή· η ισχύς χωρίς ηθικούς φραγμούς επικίνδυνη. Προειδοποίησε ότι εξιδανικεύουμε το παρελθόν, δραματοποιούμε το παρόν και υποτιμούμε το μέλλον.
Η αισιοδοξία του συγκινεί, αλλά αφήνει αναπάντητο το ερώτημα της πολιτικής οικονομίας: ποιος αναλαμβάνει το κόστος μιας κοινής επιλογής, όταν τα συμφέροντα συγκρούονται; Περιέγραψε την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση ως "κρίση, χάος και υποβέλτιστες λύσεις". Αλλά κάθε συμβιβασμός δημιουργεί συγκεκριμένους νικητές και χαμένους.
Η Φινλανδία των 5,7 εκατ. κατοίκων έζησε τη "φινλανδοποίηση" (Finlandization), με εσωτερική δημοκρατία αλλά περιορισμένη εξωτερική αυτονομία υπό σοβιετική πίεση. Εντάχθηκε στην ΕΕ μόλις το 1995 και στο ΝΑΤΟ το 2023.
Στις 27 Οκτωβρίου ο Stubb και ο Νορβηγός πρωθυπουργός Jonas Gahr Støre μίλησαν με τον Vladimir Putin, κατόπιν συνεννόησης με το Κίεβο, χωρίς ευρωπαϊκή εντολή. Η συνομιλία δεν συνιστά ρωσική υποχώρηση: η αποτροπή και ο διάλογος χρειάζονται συντονισμό, όχι αυταπάτες. Στον πολυκεντρικό, λιγότερο δυτικοκεντρικό κόσμο, εμπόριο, ενέργεια, μικροτσίπ και δορυφορικά δίκτυα γίνονται εργαλεία γεωοικονομικού εξαναγκασμού.
Ο Economist διακρίνει το φάντασμα μιας νέας Γιάλτας πίσω από το ενδεχόμενο τριμερούς συνάντησης Trump–Putin–Xi στην Κίνα. Η συνάντηση παραμένει υποθετική· το 2026 δεν είναι 1945. Η προειδοποίηση παραμένει: το μέλλον της Ουκρανίας και της Ευρώπης δεν αποφασίζεται ερήμην τους. Η διανομή σφαιρών επιρροής θα υπονόμευε και τη διεθνή νομιμότητα.
Ο Stubb φαντάζεται μια ΕΕ περίπου 40 κρατών-μελών. Ο Βρετανός πρωθυπουργός Andy Burnham δήλωσε ότι θα επιθυμούσε επανένταξη "στη διάρκεια της ζωής του", όχι όμως στην παρούσα κοινοβουλευτική περίοδο. Το πρόβλημα είναι λιγότερο η διατύπωση του οράματος και περισσότερο η δυνατότητα μιας διευρυμένης Ένωσης να αποφασίζει, να επενδύει και να προστατεύει.
Η Γαλλία συμπυκνώνει την αντίφαση: είναι η δεύτερη οικονομία της ΕΕ και το μόνο κράτος- μέλος με πυρηνικό οπλοστάσιο και μόνιμη έδρα στο Συμβούλιο Ασφαλείας. Διαθέτει Airbus, Safran, Dassault και EDF. Δεν στερείται παραγωγικής ή γεωπολιτικής ισχύος· στερείται σταθερής πλειοψηφίας για τη δημοσιονομική της ανασυγκρότηση.
Η διάλυση της Εθνοσυνέλευσης από τον Emmanuel Macron τον Ιούνιο του 2024 όξυνε τον κατακερματισμό. Εδραιωμένα συμφέροντα, φοροαπαλλαγές και συνταξιοδοτικές δεσμεύσεις έχουν οργανωμένους υπερασπιστές· τα μελλοντικά οφέλη των μεταρρυθμίσεων όχι. Έτσι το οικονομικό πρόβλημα μετατρέπεται σε κρίση κυβερνησιμότητας και κοινωνικής νομιμοποίησης.
Το 2025 το γαλλικό χρέος έφθασε στο 115,7% του ΑΕΠ. Για το 2027 προβλέπεται προσπάθεια €54 δισ., εκ των οποίων €43 δισ. σε μέτρα των δημοσιονομικών σχεδίων. Οι τόκοι αναμένεται να αυξηθούν από €79,2 σε €91,2 δισ. Οι αγορές τιμολογούν και την ικανότητα υλοποίησης.
Δεν πρόκειται, πάντως, για "Ελλάδα του 2010": τότε το ελληνικό έλλειμμα τρεχουσών συναλλαγών ήταν 10,4% του ΑΕΠ, ενώ το γαλλικό προβλέπεται 0,4% το 2026. Πρόκειται για διαφορετικές κρίσεις, με κοινό δίδαγμα αξιοπιστίας.
Η βιωσιμότητα εξαρτάται από το κόστος δανεισμού, την ανάπτυξη και τις αξιόπιστες δημοσιονομικές αποφάσεις. Ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός 2028–2034 αποκαλύπτει την ίδια αδυναμία συμφωνίας. Η ιρλανδική πρόταση μειώνει το σχέδιο της Επιτροπής κατά €141 δισ.· το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο υπολογίζει απώλεια αγοραστικής δύναμης €161 δισ. έναντι του σημερινού πλαισίου, με διαφορετική βάση σύγκρισης.
Άμυνα, συνοχή, καινοτομία, Ουκρανία και η αποπληρωμή του κοινού χρέους ανταγωνίζονται για χρηματοδότηση. Δεν υπάρχει στρατηγική αυτονομία χωρίς δημοσιονομική επιλογή και δημοκρατική νομιμοποίηση. Οι νέοι ίδιοι πόροι είναι πολιτική επιλογή για κοινά ευρωπαϊκά αγαθά, όχι τεχνική διόρθωση του προϋπολογισμού.
Οι απαντήσεις απαιτούν κατανομή ευθύνης.
1. Η Γαλλία χρειάζεται πολυετή κοινοβουλευτική συμφωνία, αξιολόγηση φοροαπαλλαγών και δαπανών, κοινωνική αντιστάθμιση και προστασία επενδύσεων.
2. Η ΕΚΤ οφείλει να διατηρεί αξιόπιστο το Μέσο Προστασίας της Μετάδοσης (Transmission Protection Instrument, TPI) έναντι αδικαιολόγητων πιέσεων, χωρίς αυτόματη διάσωση ή όριο μονάδων βάσης (bps): προϋποτίθενται βιωσιμότητα και συμμόρφωση.
3. Η Ένωση χρειάζεται νέους ίδιους πόρους, κοινές υποδομές, Τραπεζική Ένωση και πραγματικό 28ο εταιρικό καθεστώς (EU Inc).
Η ελληνική Προεδρία του Συμβουλίου το δεύτερο εξάμηνο του 2027 μπορεί να γεφυρώσει αυτές τις συγκρούσεις, όχι να υποκαταστήσει κυβερνήσεις ή την ΕΚΤ. Η μνήμη της 28ης Οκτωβρίου υπενθυμίζει ότι η ελευθερία προϋποθέτει αποφάσεις με κόστος, όχι εύκολους ιστορικούς παραλληλισμούς.
Ο Brecht έγραψε: "Αλίμονο στη χώρα που έχει ανάγκη από ήρωες". Ο Stubb υπενθυμίζει την αξία της ηγεσίας. Η Ευρώπη θα βγει από το σκοτάδι όταν μετατρέψει το προσωπικό θάρρος σε θεσμική ικανότητα και την ισχύ σε πραγματική κοινή ευθύνη με δημοκρατική λογοδοσία.