Όπως σημείωσα πρόσφατα, η "προστατευμένη ενηλικίωση" της Ευρώπης είναι το άθροισμα οικονομικής, τεχνολογικής και —κυρίως— ψυχολογικής εξάρτησης που συσσωρεύτηκε επί δεκαετίες, με την ασφάλεια συστηματικά outsourced. Σήμερα, αυτό το μοντέλο τελειώνει. Όχι επειδή ο κόσμος έγινε ξαφνικά πιο σκληρός, αλλά επειδή η Ευρώπη επέλεξε να μείνει άοπλη: πολιτικά, στρατηγικά και —κυρίως— ψυχολογικά. Έτσι, από υποτιθέμενος παίκτης, κινδυνεύει να καταλήξει κομπάρσος.
Το κρίσιμο δεν είναι μόνο τι λένε οι δείκτες, αλλά τι πιστεύουν οι κοινωνίες — γιατί η ισχύς, στο τέλος, χρειάζεται νομιμοποίηση. Σύμφωνα με το τελευταίο Eurobarometer, η πλειονότητα των Ευρωπαίων θεωρεί ότι η ΕΕ πρέπει να αναλάβει μεγαλύτερη ευθύνη για τη δική της ασφάλεια, ακόμη και με υψηλότερο κόστος.
Παράλληλα, έρευνα του European Council on Foreign Relations δείχνει ότι μόλις το 16% των Ευρωπαίων θεωρούν πλέον τις ΗΠΑ "σύμμαχο", ενώ σχεδόν ένας στους πέντε τις αντιμετωπίζει ως "ανταγωνιστή ή αντίπαλο". Η κοινή γνώμη έχει ήδη μετακινηθεί — η πολιτική ακολουθεί με καθυστέρηση. Στον σημερινό κόσμο, οι ευθυγραμμίσεις δεν κρίνονται από αξίες αλλά από αποτελέσματα και ισχύ. Αυτό εξηγεί γιατί η Κίνα αντιμετωπίζεται ολοένα και πιο πραγματιστικά — όχι ως ιδεολογικό δίλημμα, αλλά ως συστημικός παράγοντας ισχύος, ικανός να μετατρέπει την οικονομική διασύνδεση σε γεωπολιτικό μοχλό.
Η διατλαντική απομάκρυνση δεν ξεκίνησε με τον Τραμπ. Ξεκίνησε με το Pivot to Asia, όταν η Ουάσιγκτον μετέφερε στρατηγικό βάρος στον Ινδο-Ειρηνικό και άφησε την Ευρώπη να πιστέψει ότι "η Ιστορία τελείωσε". Η επίκληση της "διεθνούς τάξης βασισμένης σε κανόνες" λειτούργησε ως καταφύγιο. Όμως οι κανόνες λειτουργούν μόνο όταν υπάρχει ισχύς να τους επιβάλει — και η Ευρώπη σταδιακά ξέμαθε να επενδύει σε αυτήν.
Ο Τραμπ απλώς πέταξε τη μάσκα. Από τη ρητορική του "Liberation Day" μέχρι την κλιμάκωση του εμπορικού πολέμου, το μήνυμα ήταν σαφές: η οικονομία ως εργαλείο πολιτικού εξαναγκασμού. Οι αμερικανικοί δασμοί ανήλθαν στο 14–15% κατά μέσο όρο — το υψηλότερο επίπεδο σε καιρό ειρήνης από τη δεκαετία του 1940. Οι ανακοινώσεις προηγούνται της πραγματικής επιβάρυνσης, αλλά η αβεβαιότητα μεταδίδεται άμεσα, επηρεάζοντας επενδύσεις, αλυσίδες αξίας και στρατηγικούς υπολογισμούς.
Αυτό αποτυπώθηκε καθαρά στο επεισόδιο της Γροιλανδίας. Μια περιορισμένη ευρωπαϊκή στρατιωτική παρουσία στο πλαίσιο άσκησης στην Αρκτική εκλήφθηκε από την Ουάσιγκτον όχι ως συμβολή στη συλλογική ασφάλεια, αλλά ως πράξη πολιτικής πρόκλησης. Η αντίδραση συνοδεύτηκε από απειλές επιβολής δασμών 10%, με προοπτική κλιμάκωσης στο 25%. Το μήνυμα ήταν ωμό: η οικονομία χρησιμοποιείται πλέον ανοιχτά ως εργαλείο γεωπολιτικού εξαναγκασμού ακόμη και έναντι συμμάχων. Αυτό δεν αφορά σε εμπορική διαπραγμάτευση. Αφορά σε άσκηση ισχύος. Και γι’ αυτό μιλάμε για το βαθύτερο ρήγμα στη λειτουργική συνοχή του ΝΑΤΟ, όχι ως θεσμού, αλλά ως κοινότητας στρατηγικής εμπιστοσύνης.
Η ΕΕ, έστω καθυστερημένα, δείχνει να αντιλαμβάνεται ότι η αυτοσυγκράτηση εκλαμβάνεται ως αδυναμία. Το πακέτο αντι-δασμών ύψους €93 δισ. και η συζήτηση για την ενεργοποίηση του Μηχανισμού Αντιμετώπισης Οικονομικού Εξαναγκασμού σηματοδοτούν αλλαγή στάσης. Αυτό που λείπει, ωστόσο, είναι η ρητή δέσμευση ότι τα μέτρα θα ενεργοποιούνται αυτόματα, χωρίς πολιτική αμφιθυμία και χωρίς φόβο κόστους. Χωρίς αξιοπιστία και ταχύτητα, τα αντίμετρα παραμένουν θεωρητικά.
Σε αυτό το σημείο, οι επιλογές της Ευρώπης είναι σαφείς. Πραγματική Αμυντική Ένωση, με κοινό σχεδιασμό και επιχειρησιακές δυνατότητες. Ευρωπαϊκή πυρηνική αποτροπή υπό συλλογικό πολιτικό έλεγχο. Ενιαία ευρωπαϊκή έδρα στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, ώστε η ισχύς να συνοδεύεται από θεσμική φωνή. Χωρίς αυτά, η "στρατηγική αυτονομία" παραμένει ρητορική.
Η στρατηγική αδυναμία γίνεται κραυγαλέα στο πεδίο της ασφάλειας. Χωρίς αμερικανικά δίκτυα πληροφοριών, δορυφορικές υποδομές και στρατηγικές μεταφορές, η Ευρώπη δεν μπορεί να διεξαγάγει σοβαρή επιχείρηση μόνη της. Άρθρο 5 χωρίς μέσα δεν συνιστά αποτροπή. Συνιστά ευχή. Δεν είναι τυχαίο ότι η Κάγια Κάλας αστειεύτηκε πως "ίσως είναι καλή στιγμή να αρχίσουμε να πίνουμε". Καλή ατάκα· κακή στρατηγική. Όπως προειδοποιούσε ο Πολ-Ανρί Σπάακ, "υπάρχουν μόνο δύο είδη κρατών στην Ευρώπη: τα μικρά κράτη και τα μικρά κράτη που δεν έχουν ακόμη συνειδητοποιήσει ότι είναι μικρά".
Για την Ελλάδα, αυτό δεν αφορά σε θεωρία. Αφορά σε γεωγραφία. Τα Rafale, τα F-35 και ο "Κίμων" είναι κρίσιμα βήματα. Αλλά χωρίς ευρωπαϊκό βάθος, το Αιγαίο και η Ανατολική Μεσόγειος θα παραμείνουν τεστ πραγματικότητας. Σε έναν κόσμο σφαιρών επιρροής, όποιος δεν ορίζει τη δική του, καταλήγει μέσα στη σφαίρα κάποιου άλλου. Και η Ευρώπη δεν κινδυνεύει επειδή την απειλούν — αλλά επειδή δεν φοβίζει.
Κωνσταντίνος Α. Κανελλόπουλος
Διδάκτωρ Οικονομολόγος – Πολιτικός Επιστήμων