Λίγους μήνες πριν συμπληρώσει τα εκατό της χρόνια –"πλήρης ημερών", όπως συνηθίσαμε να λέμε σε ανάλογες περιπτώσεις- και προτού κηδευτεί με τιμές και δόξες, η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ πυροδότησε στα social media το προσφιλές ερώτημα: ήταν δεξιά ή αριστερή; Κανέναν δεν εξέπληξε αυτή η πυροδότηση. Πάντοτε, προσωπικότητες τέτοιου βεληνεκούς, αναρίθμητοι καλοπροαίρετοι και κακοπροαίρετοι σπεύδουν να τις μαντρώσουν στο ιδεολογικό "κουτάκι" της αρεσκείας τους, ιδίως όταν οι προσωπικότητες, με την αμφιλεγόμενη στάση τους εν ζωή, δείχνουν να δυστροπούν ή/και να αντιστέκονται στο μεταθανάτιο μάντρωμα.
Επ’ αυτού πρέπει να παραδεχτούμε ότι η μακαρίτισσα ήταν "μανούλα". Με δηλώσεις "διπλής ανάγνωσης" –ή, όπως θα έλεγαν οι κακεντρεχείς, "και με τον αστυφύλαξ και με τον χωροφύλαξ"- άφηνε ανοιχτό το πεδίο για ποικίλες ερμηνείες. Στη σχετική ευθεία ερώτηση που της έθεσε ο δημοσιογράφος Άρης Πορτοσάλτε κατά την τελευταία τηλεοπτική της συνέντευξη στον ΣΚΑΪ, ένα χρόνο πριν πεθάνει, η απάντησή της δείχνει προμελετημένη για να ικανοποιήσει όλα τα κομματικά γούστα: "Δεν νομίζω ότι το δεξιός και το αριστερός είναι πράγματα υπαρκτά. Σήμερα, είμαι αριστερή, αν θέλετε, επειδή ακριβώς όλα πρέπει να περάσουν από εκεί, αλλά είμαι δεξιά γιατί νομίζω ότι από εκεί όλα θα φτιάξουν". Αντίστοιχη υπόνοια μέριμνας ώστε να μην μείνει κανένας δυσαρεστημένος ανιχνεύουμε και σε παλαιότερη απάντησή της, το 2023, στο τηλεοπτικό κανάλι της Ναυτεμπορικής: "Τα γηρατειά είναι να κάνεις από καθήκον αυτά που κάποτε έκανες από ευχαρίστηση. Δεν πιστεύω στον Θεό αλλά τον φοβάμαι. Δεν θα πω ποτέ ότι δεν υπάρχει Θεός. Ο Βολταίρος που ήταν ο πιο άθεος είχε πει: "Το σύμπαν με βάζει σε αμηχανία· δεν μπορώ να σκεφτώ ότι το ρολόι υπάρχει και δεν υπάρχει ο ωρολογοποιός”."
Επιλέγουμε αυτές τις δύο δηλώσεις, από τις πάμπολλες που μπορούμε να σταχυολογήσουμε κατά την πολυκύμαντη σταδιοδρομία της, όχι μόνο επειδή είναι από τις πλέον ευάλωτες στις μομφές του "καιροσκοπισμού" και του "χαμαιλεοντισμού", με τις οποίες ορισμένοι συνδέουν άρρηκτα τις δημόσιες παρεμβάσεις της Αρβελέρ, αλλά κι επειδή ίσως αποκαλύπτουν περισσότερα από όσα φαίνεται να μαρτυρούν εκ πρώτης όψεως. Εάν θεωρήσουμε ότι η Αρβελέρ ήταν αποκλειστικά μια "πλανεύτρα" που δεν τόλμησε να κατέβει στην πολιτική κονίστρα (ο μόνος οργανωμένος πολιτικός χώρος όπου εντάχτηκε, ως γνωστόν, ήταν η ΕΠΟΝ επί Κατοχής –κι εκεί προτού καν ενηλικιωθεί) και φρόντιζε πάντα να χαϊδεύει τα αφτιά του εκάστοτε ακροατή της, θα δυσκολευτούμε να εξηγήσουμε τόσο την ανεπανάληπτη (με όποια μεζούρα και αν τη μετρήσουμε) ανέλιξη της στη διεθνή ακαδημαϊκή κοινότητα, όσο και δίπλα σε πολιτικούς διεθνούς εμβέλειας. Ακόμη πιο δύσκολα θα αποδεχτούμε ότι όλοι αυτοί έπεσαν θύματα της όποιας "γοητείας" της.
Ας επανέλθουμε λοιπόν στις δύο δηλώσεις της. Με μια βιαστική ματιά, το πρώτο σκέλος της δήλωσής της περί "Δεξιού" και "Αριστερού" αντιφάσκει με το δεύτερο σκέλος της ίδιας δήλωσης: εάν δεν έχει καμία σημασία πλέον η ιδιότητα του "Δεξιού" και του "Αριστερού", προφανώς δεν θα έχει και καμία σημασία εάν είσαι "Δεξιός" ή "Αριστερός" στα είκοσί σου ή στα πενήντα σου. Με άλλα λόγια, τη διάκριση που καταργεί η Αρβελέρ στο πρώτο σκέλος της απάντησής της, την επαναφέρει στο δεύτερο σκέλος. Εκεί όμως, στο δεύτερο σκέλος, ηθελημένα ή αθέλητα, η Αρβελέρ μάς αποκαλύπτει και μια άλλη "αλήθεια": οι πιο ανθεκτικές στο χρόνο "ανατροπές" -οι "τομές", αν προτιμάτε- προκαλούνται από πολιτικούς που, στον δικό τους χώρο, είναι "υπεράνω υποψίας". Κλασικό παράδειγμα από τη διεθνή πολιτική σκηνή είναι ο Ρίτσαρντ Νίξον, ο Tricky Dick, όπως τον αποκαλούσαν χλευαστικά οι πολιτικοί του αντίπαλοι (και όχι μόνο) για τη μνημειώδη του ανεντιμότητα: μονάχα ένας αντικομουνιστής της δικής του κλάσης θα μπορούσε να επιχειρήσει και να επιτύχει το ιστορικό "άνοιγμα" προς την κομουνιστική Κίνα.
Η δήλωση της Αρβελέρ περί Θεού ηχεί ακόμη πιο διπλωματική, καθώς επιστρατεύει τον πλέον διαδεδομένο πανανθρώπινο φόβο: το άγνωστο που διαδέχεται τον θάνατο. Τα περί "ρολογιού" και "ωρολογοποιού" τα ακούμε λίγο βερεσέ, καθώς από την εποχή του Βολταίρου τόσο η Φυσική όσο και η Βιολογία έχουν κάνει αλματώδη βήματα και μας έχουν αποδείξει πως ούτε το "ρολόι" είναι τόσο "τέλειο" ούτε ο "ωρολογοποιός" τόσο "απαραίτητος", αλλά μπροστά στα γηρατειά και στην αγωνία που συνοδεύει το επερχόμενο "αναπόφευκτο" οφείλουμε όλοι να σταθούμε με σεβασμό, αφ’ ης στιγμής μάλιστα δεν έχουμε στη διάθεσή μας καμία επιβεβαιωμένη μαρτυρία από την "άλλη όχθη". Κατ’ ουσίαν η Αρβελέρ, εκφράζοντας τον φόβο της απέναντι σε έναν Θεό που ή ίδια δεν πιστεύει ότι υπάρχει, αναδιατυπώνει το περίφημο Στοίχημα του Πασκάλ: "Εάν δεν υπάρχει και πιστεύουμε ότι υπάρχει, δεν χάνουμε τίποτε· εάν υπάρχει και δεν πιστεύουμε ότι υπάρχει, χάνουμε τα πάντα". "Μπακαλίστικη συλλογιστική", θα μας πουν κάποιοι αδιόρθωτοι κυνικοί σαν τον υποφαινόμενο, αλλά πιθανώς ο Νίτσε να ήταν πιο επιεικής: "Ανθρώπινο, πολύ ανθρώπινο".