Κάθε γενιά κληρονομεί έναν κόσμο. Μια ολόκληρη γενιά Ελλήνων κληρονόμησε μια κρίση. Οι Millennials, γεννημένοι μεταξύ 1981 και 1996, βρίσκονται σήμερα στην ηλικία της επαγγελματικής ωριμότητας. Όχι πάντοτε της οικονομικής ασφάλειας. Κι όμως, ο Economist ανατρέπει την καθιερωμένη αφήγηση.
Εξετάζοντας 32 ανεπτυγμένες οικονομίες, διαπιστώνει ότι στις περισσότερες οι Millennials κερδίζουν, σε πραγματικούς όρους, περισσότερα από τις προηγούμενες γενιές στην
αντίστοιχη ηλικία.Τρεις χώρες ξεχωρίζουν για τον αντίθετο λόγο: Ελλάδα, Ιταλία, Ιαπωνία.
Στην Ιταλία, οι τριαντάρηδες κερδίζουν περίπου 10% λιγότερα από τη Γενιά Χ στην
αντίστοιχη ηλικία. Στην Ιαπωνία, το εισόδημα νοικοκυριών με επικεφαλής 35χρονο ήταν χαμηλότερο το 2019 από ό,τι το 1994. Στην Ελλάδα, η παρατεταμένη κρίση άφησε διαφορετική, βαθύτερη ουλή.
Η σύγκριση αποκαλύπτει τρεις διαφορετικούς μηχανισμούς στασιμότητας: στην Ιταλία, χρόνια ασθενής παραγωγικότητα και μισθολογική εξέλιξη· στην Ιαπωνία, παρατεταμένη εισοδηματική αδυναμία παρά την τεχνολογική ισχύ· στην Ελλάδα, η απότομη κατάρρευση
της απασχόλησης και η φυγή ανθρώπινου κεφαλαίου.
Το κοινό αποτέλεσμα είναι η απόσταση ανάμεσα στην εκπαίδευση, την εργασία και τη
δημιουργία περιουσίας. Το 2013, η ανεργία των νέων 15–24 ετών πλησίασε το 59%. Η χώρα είχε επενδύσει στην εκπαίδευση των παιδιών της, χωρίς να μπορεί να τους προσφέρει ανάλογες ευκαιρίες.
Κάποιοι έφυγαν. Άλλοι έμειναν, με χαμηλότερες αμοιβές και καθυστερημένη επαγγελματική
εξέλιξη. Υποτροφίες μού επέτρεψαν να σπουδάσω και να εργαστώ στο εξωτερικό. Επέστρεψα γνωρίζοντας τη διαφορά ανάμεσα στην ελεύθερη κινητικότητα και την αναγκαστική φυγή. Στο υπό έκδοση βιβλίο μου "Παθογένειες χωρίς Θεραπεία" (εκδόσεις Παπαζήση), συγκρίνω τις κρίσεις του 1930 και του 2010.
Το δίδαγμα είναι σαφές: η ανάκαμψη του ΑΕΠ δεν αποκαθιστά αυτομάτως τις ατομικές
σταδιοδρομίες. Η Ελλάδα δεν έχασε μόνο μια δεκαετία εισοδήματος. Έχασε μια δεκαετία αποταμίευσης, συσσώρευσης περιουσίας και διαγενεακής προόδου.
Το εισόδημα είναι ροή· η περιουσία απόθεμα. Χωρίς αποταμίευση αναβάλλονται η κατοικία,
η επιχείρηση και η οικογένεια. Η διαφορά δεν αποτυπώνεται μόνο στον μισθό. Δύο συνομήλικοι με το ίδιο εισόδημα μπορούν να ζουν σε διαφορετικές οικονομικές πραγματικότητες: ο ένας διαθέτει οικογενειακή κατοικία, ο άλλος πληρώνει ενοίκιο. Ο πρώτος αποταμιεύει. Ο δεύτερος χρηματοδοτεί διαρκώς το κόστος της στέγης. Έτσι η ανισότητα περιουσίας αναπαράγεται ακόμη και όταν οι αμοιβές συγκλίνουν.
Σε έρευνα της Alpha Bank, μεταξύ των ερωτηθέντων 25–34 ετών, το 36% δήλωσε ιδιοκτήτης της κύριας κατοικίας του, το 37% ενοικιαστής και το 25% φιλοξενούμενος ή διαμένων χωρίς ενοίκιο.
Πρόκειται για δηλώσεις συμμετεχόντων, όχι στοιχεία κτηματολογίου. Η οικογενειακή στήριξη δεν ταυτίζεται με την οικονομική αυτονομία. Η ανασφάλεια έχει πολιτικές συνέπειες, όχι όμως ενιαίο ιδεολογικό πρόσημο. Στις γερμανικές εκλογές του 2025, το AfD προσέλκυσε σημαντικό μέρος των νεότερων εργαζομένων. Το Die Linke σημείωσε ισχυρή επίδοση στους ψηφοφόρους κάτω των 25 ετών. Η δυσαρέσκεια αναδιατάσσει την ψήφο· δεν υπαγορεύει μία ιδεολογία.
Οι Millennials γνώρισαν τη χαμένη δεκαετία. Η Gen Z κινδυνεύει να γνωρίσει την καθυστερημένη ενηλικίωση: εργασία χωρίς επαρκή δυνατότητα ανεξαρτητοποίησης.
Αυτό είναι το πραγματικό διαγενεακό στοίχημα. Η δημογραφία μπορεί να λειτουργήσει ως καταλύτης, όχι ως άλλοθι.
Λιγότεροι εργαζόμενοι σημαίνουν μεγαλύτερη ανάγκη για παραγωγικότητα, τεχνολογικό
εκσυγχρονισμό και καλύτερη αξιοποίηση των δεξιοτήτων. Η επάνοδος των επιστημόνων αποκτά νόημα όταν συνοδεύεται από σταδιοδρομίες που αξίζουν την επιστροφή. Και η ανάπτυξη γίνεται κοινωνικά πειστική όταν το μέρισμά της φτάνει πέρα από τους ήδη ευνοημένους.
Υπάρχουν, ωστόσο, μετρήσιμοι λόγοι αισιοδοξίας. Στην Ελλάδα εργάζεται πλέον σχεδόν το 80% των ατόμων 35–44 ετών. Η EY κατέγραψε 47 νέα επενδυτικά έργα ξένων επιχειρήσεων το 2025, αύξηση 34% στον αριθμό τους. Η συνταξιοδότηση παλαιότερων εργαζομένων δημιουργεί περιθώρια επαγγελματικής ανέλιξης. Τίποτε από αυτά δεν εγγυάται ευημερία· όλα δημιουργούν δυνατότητες.
Χρειαζόμαστε παραγωγικές επενδύσεις που αυξάνουν πραγματικούς μισθούς, προσιτή κατοικία, χρηματοδότηση νέων επιχειρήσεων και δεξιότητες τεχνητής νοημοσύνης.
Σταθερούς κανόνες, ταχύτερη δικαιοσύνη, ανταγωνισμό. Η ναυτιλία, η τεχνολογία και οι εξαγωγές μπορούν να μετατρέψουν την εξωστρέφεια σε καλύτερους μισθούς.
Οι κληρονομιές θα μεταβιβάσουν πλούτο, όχι όμως ισότιμα.
Η πρόοδος πρέπει να είναι εφικτή και για όποιον δεν κληρονομεί σπίτι. Η επιτυχία δεν μετριέται μόνο με το ΑΕΠ, αλλά με την ικανότητα της εργασίας να δημιουργεί ανεξαρτησία.
Αυτό απαιτεί πολιτικές με διάρκεια, αξιολόγηση αποτελεσμάτων και διαγενεακή δικαιοσύνη
στην πράξη. Όχι απλώς υψηλότερους δείκτες, αλλά καλύτερη καθημερινότητα για τους ανθρώπους που εργάζονται σήμερα. Η ανάκαμψη οφείλει να μετατραπεί σε πραγματική δυνατότητα προόδου για όλους ανεξαιρέτως. Η ελληνική εξαίρεση δεν είναι ελληνική καταδίκη.
Η Ιθάκη δεν είναι μόνο τόπος επιστροφής, αλλά τόπος προόδου. Μια δεκαετία μπορεί να χαθεί.
Μια γενιά, όμως, δεν χάνεται όσο εξακολουθεί να δημιουργεί.