Στις 5 Ιουλίου 2015, η Ελλάδα οδηγήθηκε σε δημοψήφισμα. Το ερώτημα παρέπεμπε
στο έγγραφο "Reforms for the Completion of the Current Program and Beyond”
— "Μεταρρυθμίσεις για την ολοκλήρωση του τρέχοντος προγράμματος και πέραν
αυτού".
Μόνο που το "τρέχον πρόγραμμα" —το δεύτερο υπό την αιγίδα του EFSF— είχε
εκπνεύσει στις 30 Ιουνίου.
Στις 8 Ιουλίου, η Ελλάδα υπέβαλε νέο αίτημα στήριξης από τον ESM. Αυτό ήταν το αμαρτωλό στοιχείο: το πολιτικό σύστημα μετέτρεψε ένα εκπνευσμένο πλαίσιο σε υπαρξιακό δίλημμα — με κλειστές τράπεζες, χαμένη ρευστότητα και μηδενική αξιοπιστία. Η χαμένη αντίστιξη είναι το 2011. Μετά τη συμφωνία της 26ης Οκτωβρίου για το δεύτερο πρόγραμμα και το PSI, ένα
δημοψήφισμα θα μπορούσε να λειτουργήσει ως μηχανισμός δημοκρατικής ιδιοκτησίας μιας επερχόμενης δέσμευσης. Το 2015, αντίθετα, δεν ήταν κρίσιμη καμπή· ήταν καθυστερημένη κατάληξη μιας διαδρομής που είχε ήδη στενέψει.
Στο βιβλίο μου Παθογένειες Xωρίς Θεραπεία, αυτή είναι η ελληνική τραγωδία: η χώρα δεν αποτυγχάνει επειδή δεν έχει επιλογές· αποτυγχάνει επειδή φτάνει στις επιλογές της όταν η επιλογή έχει ήδη μετατραπεί σε τελετουργία κρίσης. Εκεί φάνηκε η κωλοτούμπα ως ακτινογραφία της ελληνικής πολιτικής οικονομίας. Η Ελλάδα πήγε στην κάλπη σαν να είχε πλήρη αυτονομία, ενώ λειτουργούσε μέσα σε καθεστώς ακραίας εξωτερικής εξάρτησης.
Το "Όχι" είχε πάθος χωρίς υποδομή· το "Ναι" βασιζόταν στον φόβο της κατάρρευσης αλλά χωρίς να αποτελεί καθαρό αντικείμενο επιστροφής.
Έντεκα χρόνια μετά, η αποκατάσταση είναι πραγματική. Η οικονομία δεν ζει πια από ενεργά προγράμματα διάσωσης. Η χώρα πέρασε από το εδώλιο στην προεδρία του Eurogroup.
Όμως η κανονικότητα δεν είναι θεραπεία. Το δημόσιο χρέος μειώθηκε από 209,4% του ΑΕΠ το 2020 σε 146,1% το 2025, με τον ΟΟΣΑ να εκτιμά περαιτέρω μείωση στο 129,8% το 2027. Όμως η παραγωγικότητα της εργασίας παραμένει μόλις στο 54,6% του ευρωπαϊκού μέσου όρου. Άρα το κρίσιμο δεν είναι μόνο το χρέος, αλλά το παραγωγικό μοντέλο που χτίζεται πάνω του.
Εδώ αρχίζει η κωλοτούμπα της κανονικότητας: αποκτούμε εξωτερική αξιοπιστία, αλλά αναβάλλουμε την εσωτερική θεραπεία. Οι εξαγωγές αγαθών αυξήθηκαν από 39% των συνολικών εξαγωγών το 2009 σε 48% το 2025.
Ταυτόχρονα η οικονομία εξακολουθεί να στηρίζεται υπερβολικά στην κατανάλωση, τα ακίνητα, στον τουρισμό και στους ευρωπαϊκούς πόρους. Η Ελλάδα έχει λάβει €24,6 δισ. από το RRF, δηλαδή 68,5% της κατανομής. Tο ερώτημα δεν είναι η εκταμίευση, αλλά εάν οι πόροι ξεπερνούν τα διοικητικά βάρη και μετατρέπονται σε παραγωγικότητα, δεξιότητες και μισθούς.
Το ίδιο ισχύει στη φορολογία. H Alpha Bank καταγράφει άνοδο 25% στα έσοδα ΦΠΑ το α’ τρίμηνο του 2026 και τη συνδέει με ΑΑΔΕ, myDATA, POS, διασύνδεση ταμειακών και προσυμπληρωμένες δηλώσεις. Αλλά η τεκμαρτή φορολόγηση δείχνει το όριο: όταν το κράτος δεν μπορεί να γνωρίζει αξιόπιστα, υποθέτει. Και όταν υποθέτει, δεν παράγει εμπιστοσύνη, αλλά καχυποψία. Το πρόβλημα δεν είναι η εξαγγελία· είναι η εφαρμογή – ή όπως έλεγε και ο Schäuble "it is the implementation, stupid”.
Το βαθύτερο πρόβλημα είναι η εμπιστοσύνη. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, τα επίπεδα εμπιστοσύνης των πολιτών παραμένουν χαμηλά: 24% προς την κυβέρνηση, 15% προς τα κόμματα, 39% προς τα δικαστήρια και 24% προς τη δημόσια διοίκηση. Στους νέους, η εμπιστοσύνη στην κυβέρνηση πέφτει στο 17%. Σε έρευνα της Metron Analysis, το 60% των πολιτών ζητά πολιτική αλλαγή, έναντι 39% που προκρίνει τη σταθερότητα. Το αίτημα, λοιπόν, δεν είναι χάος, αλλά κυβερνησιμότητα με θεραπεία.
Μπροστά στο ουσιαστικό ερώτημα —ποια είναι η βάση της πολιτικής μας;— το "όλοι μαζί τα φάγαμε" ήταν λάθος ως ισοπέδωση, αλλά σωστό ως καθρέφτης ενός μοντέλου πολιτικής πατρωνίας, κομματοκρατίας και κρατισμού. Ίσως να μην "τα φάγαμε όλοι μαζί"· αλλά ζήσαμε σε ένα σύστημα που έκανε την κατανάλωση πολιτική υπόσχεση και την παραγωγικότητα διαρκή εκκρεμότητα. Προστασία αντί παραγωγικότητας, πρόσβαση αντί αξιοκρατίας, εχθροί αντί σχεδίου. Τα πρόσωπα εναλλάσσονται· η συναλλαγή μένει.
Το δίδαγμα του 2015 δεν είναι ούτε "Ναι" ούτε "Όχι".
Είναι: ούτε ρήξη χωρίς σχέδιο, ούτε κανονικότητα χωρίς παραγωγικότητα, ούτε
αυτοδυναμία χωρίς εμπιστοσύνη, ούτε ευρωπαϊκοί πόροι χωρίς μετασχηματισμό.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται άλλη μια κρίση για να θυμηθεί τι πρέπει να αλλάξει.
Χρειάζεται να κάνει στην κανονικότητα όσα ιστορικά κάνει μόνο υπό πίεση: κράτος που γνωρίζει αντί να υποθέτει, επενδύσεις που παράγουν αντί να απορροφώνται, πολιτική που χτίζει εμπιστοσύνη αντί να μοιράζει εξαρτήσεις. Διαφορετικά, η επόμενη κρίση δεν θα είναι ατύχημα· θα είναι η παλιά παθογένεια με καινούργιο όνομα.