Την ανάγκη προσφυγής στο Διεθνές Δικαστήριο για την επίλυση των διαφορών Ελλάδας και Τουρκίας σχετικά με την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών υπογράμμισε ο ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Χρήστος Ροζάκης, μιλώντας στο MEGA News 104,6 και στην εκπομπή "Ημερολόγιο" με τον Παύλο Τσίμα. Όπως σημείωσε, οι διμερείς επαφές δεν επαρκούν για να επιλύσουν μια διαφορά που παραμένει ανοιχτή από το 1973, καθώς οι δύο χώρες έχουν διαμορφώσει διαφορετικές προσδοκίες και θέσεις, τις οποίες δύσκολα μπορούν να εγκαταλείψουν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.
Με αφορμή την υπόθεση της πόντισης καλωδίων και την τουρκική αντίδραση, ο κ. Ροζάκης υποστήριξε ότι για τέτοιου είδους εργασίες δεν απαιτείται άδεια από την Τουρκία, είτε πρόκειται για περιοχή ανοιχτής θάλασσας είτε για την ελληνική υφαλοκρηπίδα. Παράλληλα, εκτίμησε ότι η τουρκική NAVTEX δεν παράγει έννομες συνέπειες στο διεθνές δίκαιο, ενώ προειδοποίησε για τον κίνδυνο πολιτικών χειρισμών που ενδέχεται να δημιουργούν την εντύπωση ότι η Ελλάδα οφείλει να ενημερώνει την Άγκυρα για νόμιμες δραστηριότητές της.
"Δεν απαιτείται άδεια για την πόντιση καλωδίων"
Ο καθηγητής ξεκαθάρισε ότι η πόντιση καλωδίων δεν προϋποθέτει την έκδοση άδειας από την Τουρκία, ακόμη και στην περίπτωση που η δραστηριότητα πραγματοποιείται σε περιοχή την οποία η Άγκυρα θεωρεί τμήμα της υφαλοκρηπίδας της. Όπως εξήγησε, η συγκεκριμένη εργασία δεν παρεμποδίζει την άσκηση δικαιωμάτων της Τουρκίας, ενώ δεν υπάρχει νομική βάση για να απαιτηθεί προηγούμενη έγκρισή της
Είτε είναι ανοιχτή θάλασσα, που είναι ανοιχτή θάλασσα, είτε είναι η υφαλοκρηπίδα της Τουρκίας, που δεν είναι, άδεια δεν απαιτείται", ανέφερε χαρακτηριστικά στον Παύλο Τσίμα.
Σύμφωνα με τον ίδιο, ακόμη και στην υποθετική περίπτωση που η Τουρκία πραγματοποιούσε εργασίες για την άντληση πετρελαίου στην περιοχή, θα μπορούσε να υπάρξει συνεννόηση για την αποφυγή επεισοδίων. Ωστόσο, κάτι τέτοιο δεν ισχύει στην περίπτωση της πόντισης καλωδίων.
"Είναι μία νεκρή ζώνη όπου ουδείς έχει δικαίωμα να απαιτήσει οτιδήποτε από την Ελλάδα", σημείωσε, εξηγώντας ότι η συγκεκριμένη δραστηριότητα δεν απαιτεί άδεια από την άλλη πλευρά.
Ο κ. Ροζάκης άσκησε, παράλληλα, κριτική στην επιλογή της γαλλικής πλευράς να ενημερώσει την Τουρκία για τις εργασίες. Όπως εκτίμησε, η Γαλλία επιδίωξε να αποφύγει ενδεχόμενα επεισόδια που θα μπορούσαν να εμποδίσουν το πλοίο της να εκτελέσει τις εργασίες, αλλά με αυτόν τον τρόπο έστειλε στην Άγκυρα ένα μήνυμα που δεν ήταν απαραίτητο.
"Η Γαλλία ήθελε να αποφύγει πιθανά επεισόδια και έκανε αυτό το ανοσιούργημα. Έστειλε δηλαδή μια ειδοποίηση προς την Τουρκία ότι θα γίνουν έργα στην περιοχή εκεί", είπε.
Όπως πρόσθεσε, για την ασφάλεια της ναυσιπλοΐας θα αρκούσε η έκδοση μιας NAVTEX, με την οποία θα ενημερώνονταν τα πλοία που χρησιμοποιούν την περιοχή ότι θα διέλθει από συγκεκριμένες συντεταγμένες ένα άλλο πλοίο κατά τις ημέρες εκτέλεσης των εργασιών.
Η τουρκική NAVTEX και ο κίνδυνος δημιουργίας προηγουμένου
Ερωτηθείς εάν η ενημέρωση της Τουρκίας από τη γαλλική πλευρά μπορεί να αποτελέσει προηγούμενο, το οποίο θα επικαλεστεί η Άγκυρα σε μελλοντικές αντίστοιχες δραστηριότητες, ο καθηγητής διαχώρισε τις πολιτικές και επικοινωνιακές εντυπώσεις από τις έννομες συνέπειες.
"Μία άκυρη και ανυπόστατη πράξη, όπως είναι η τουρκική NAVTEX, δεν μπορεί να έχει άμεσες συνέπειες στο διεθνές δίκαιο. Είναι άκυρη. Δεν υπάρχει δυνατότητα να το επικαλεστεί η Τουρκία. Ό,τι και να κάνει, θα είναι μία πράξη η οποία δεν υπάρχει", υπογράμμισε.
Σύμφωνα με τον κ. Ροζάκη, επομένως, δεν δημιουργείται αυτή τη στιγμή ζήτημα δικαίου, παρά τις εντυπώσεις που μπορεί να προκύπτουν από τους χειρισμούς των εμπλεκόμενων πλευρών. Ωστόσο, αναγνώρισε ότι η Τουρκία μπορεί να επιχειρήσει να αξιοποιήσει πολιτικά την υπόθεση, επαναφέροντας την ερμηνεία της για την υποχρέωση προηγούμενης ενημέρωσής της.
Σε αυτό το πλαίσιο, αναφέρθηκε στη Διακήρυξη των Αθηνών, του Δεκεμβρίου του 2023, υποστηρίζοντας ότι η Άγκυρα έχει παρερμηνεύσει το περιεχόμενό της. Όπως εξήγησε, η διακήρυξη προέβλεπε ενημέρωση της άλλης πλευράς για ενέργειες στο Αιγαίο, ωστόσο η ερμηνεία που δόθηκε από την Τουρκία οδηγεί σε διαφορετικά συμπεράσματα.
"Εκεί υπήρξε μια στρεβλή ανάγνωση της διακήρυξης, η οποία οδήγησε σε τέτοια αποτελέσματα. Με την έννοια ότι η μία νόμιμη ενέργεια της Ελλάδας έχει καταστεί όμηρος στην τουρκική διάθεση", ανέφερε.
Σε ό,τι αφορά την εξέλιξη των εργασιών, ο καθηγητής εμφανίστηκε καθησυχαστικός, εκτιμώντας ότι δεν διαφαίνεται άμεσος κίνδυνος κλιμάκωσης. Όπως είπε, η κρίσιμη καμπή ήταν η έκδοση της τουρκικής NAVTEX, την οποία χαρακτήρισε αχρείαστη, προσθέτοντας ότι ούτε η Ελλάδα ούτε η Τουρκία επιθυμούν να οδηγηθούν σε επεισόδιο.
Γιατί το Διεθνές Δικαστήριο αποτελεί τη μόνη διέξοδο
Ανατρέχοντας στην ιστορία της ελληνοτουρκικής διαφοράς, ο κ. Ροζάκης υπενθύμισε ότι οι αμφισβητήσεις γύρω από τις θαλάσσιες ζώνες ξεκίνησαν το 1973, όταν η χούντα είχε ανακοινώσει την πρόθεση για έρευνες και αξιοποίηση κοιτασμάτων πετρελαίου στο Αιγαίο. Η Τουρκία αντέδρασε τότε προβάλλοντας δικές της διεκδικήσεις, ενώ προχώρησε και σε οριοθετήσεις σε ορισμένες περιοχές.
Περισσότερα από 50 χρόνια αργότερα, ο καθηγητής θεωρεί ότι η επίλυση της διαφοράς δεν μπορεί να προκύψει μέσα από τις διμερείς επαφές.
"Μόνο με το διεθνές δικαστήριο μπορούν να λυθούν αυτά τα πράγματα. Μέσα από διμερείς επαφές δεν μπορούν να γίνουν επιλύσεις", τόνισε, επισημαίνοντας ότι οι αντιδράσεις και οι διεκδικήσεις των δύο πλευρών είναι τέτοιες, ώστε καθίσταται εξαιρετικά δύσκολη η εξεύρεση κοινά αποδεκτής λύσης.
Η προσφυγή, ωστόσο, στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης προϋποθέτει τη συμφωνία Ελλάδας και Τουρκίας και την υπογραφή συνυποσχετικού. Αυτό, όπως εξήγησε, είναι και το βασικό εμπόδιο, καθώς οι δύο χώρες θα πρέπει προηγουμένως να συμφωνήσουν στο αντικείμενο της διαφοράς που θα παραπεμφθεί προς κρίση.
Ο κ. Ροζάκης επισήμανε ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο νομικό, αλλά και πολιτικό. Καμία από τις δύο κυβερνήσεις δεν είναι εύκολο να αποδεχθεί ότι μια δικαστική απόφαση δεν θα δικαιώσει στο σύνολό τους τις επιδιώξεις που έχουν καλλιεργηθεί στο εσωτερικό της κάθε χώρας.
"Ούτε η Ελλάδα ούτε η Τουρκία θα μπορούν να αποκτήσουν αυτά που θέλουν μέσα από μία απόφαση του δικαστηρίου. Θα πρέπει να υπάρξουν αμοιβαίες υποχωρήσεις, ούτως ώστε πρώτον να υπάρξει το συνυποσχετικό και δεύτερον να δεχτούν την απόφαση του δικαστηρίου, η οποία δεν μπορεί να είναι 100% υπέρ του ενός ή του άλλου των διαδίκων", ανέφερε.
Το Ελσίνκι, η ευκαιρία που χάθηκε και οι εκκρεμότητες
Στη συζήτηση με τον Παύλο Τσίμα, ο καθηγητής αναφέρθηκε και στις προηγούμενες προσπάθειες προσέγγισης των δύο χωρών, κάνοντας ειδική μνεία στην περίοδο της κυβέρνησης του Κώστα Σημίτη, μετά τη Σύνοδο Κορυφής του Ελσίνκι.
Όπως εκτίμησε, τότε η Ελλάδα και η Τουρκία είχαν φτάσει πιο κοντά από ποτέ σε μια διαδικασία που θα μπορούσε να οδηγήσει στην επίλυση της διαφοράς. Η προοπτική, ωστόσο, δεν προχώρησε μετά την αλλαγή κυβέρνησης.
"Νομίζω επί Σημίτη, μετά το Ελσίνκι. Εκεί είχαμε φτάσει πολύ κοντά. Δεν λέω ότι είχαμε κατορθώσει να αποκλείσουμε το ενδεχόμενο αποτυχίας, αλλά είχαμε φτάσει πολύ κοντά σε μία έκβαση η οποία θα ωφελούσε την Ελλάδα", είπε.
Σύμφωνα με τον ίδιο, η αλλαγή της κυβερνητικής προσέγγισης ακύρωσε τη δυνατότητα περαιτέρω εξελίξεων, ενώ στο μεταξύ περιορίστηκε και η ευρωπαϊκή πίεση προς την Τουρκία. Όπως υπενθύμισε, στις αρχές της δεκαετίας του 2000 η προοπτική ένταξης της Τουρκίας στην Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελούσε ακόμη ενεργό ευρωπαϊκό στόχο, γεγονός που έδινε στην Ελλάδα ένα σημαντικό διαπραγματευτικό πλεονέκτημα.
Αναφερόμενος, στη συνέχεια, στην προσπάθεια επανεκκίνησης του διαλόγου το καλοκαίρι του 2023, μετά τις εκλογές σε Ελλάδα και Τουρκία και τη συνάντηση του Κυριάκου Μητσοτάκη με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ο κ. Ροζάκης εντόπισε ως βασικό πρόβλημα τη διαφορετική αντίληψη των δύο χωρών για το εύρος των διαφορών που θα πρέπει να επιλυθούν.
Η Ελλάδα περιορίζει τη διαφορά στην οριοθέτηση της υφαλοκρηπίδας και της Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης (ΑΟΖ), ενώ η Τουρκία επιδιώκει μια ευρύτερη συζήτηση, που περιλαμβάνει και άλλα ζητήματα. Αυτή η απόσταση, σύμφωνα με τον καθηγητή, καθιστά δύσκολη τη διαμόρφωση ενός συνυποσχετικού με σαφές αντικείμενο.
"Το δικαστήριο θέλει, μέσω του συνυποσχετικού, μια σαφή εντολή για το τι θα επιλύσει. Εάν δεν την έχει αυτή την εντολή, δεν μπορεί να επιλύσει τίποτα", σημείωσε, προσθέτοντας ότι το διεθνές δίκαιο στηρίζεται σε ένα πλαίσιο συναίνεσης, χωρίς την οποία δεν μπορεί να προχωρήσει η διαδικασία.
"Μετά τις εκλογές, ίσως υπάρξει κυβέρνηση με το θάρρος να αντιμετωπίσει τα προβλήματα"
Ο ομότιμος καθηγητής παρουσίασε ως πιθανή διέξοδο τον σαφή διαχωρισμό της διαφοράς της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ από τα υπόλοιπα ζητήματα που θέτει η Τουρκία, όπως η αποστρατιωτικοποίηση των νησιών και ο εναέριος χώρος. Τα τελευταία, κατά την πρότασή του, θα μπορούσαν να παραμείνουν στο πεδίο της διαπραγμάτευσης, ενώ η οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών θα παραπεμπόταν στο Διεθνές Δικαστήριο.
Ως ιστορικό παράδειγμα ανέφερε τη στάση του Κωνσταντίνου Καραμανλή το 1975, όταν η Ελλάδα επιχείρησε να προσφύγει μονομερώς στο Διεθνές Δικαστήριο, χωρίς τελικά να προχωρήσει η διαδικασία, καθώς απαιτούνταν η συμφωνία της Τουρκίας.
"Εάν μπορούσαμε ποτέ να πούμε ότι τα υπόλοιπα προβλήματα θα τα αφήσουμε για διαπραγμάτευση και θα παραπέμψουμε μόνο τη διαφορά της υφαλοκρηπίδας και της ΑΟΖ, θα μπορούσαμε να καταφύγουμε στο δικαστήριο, όπως είχε κάνει ο Καραμανλής τότε", ανέφερε.
Αναγνώρισε, ωστόσο, ότι μια τέτοια επιλογή έχει σημαντικό πολιτικό κόστος, καθώς θα πρέπει να εξηγηθεί στο εσωτερικό της χώρας ότι η παραπομπή μιας συγκεκριμένης διαφοράς δεν συνεπάγεται αποδοχή των υπόλοιπων τουρκικών διεκδικήσεων.
Κλείνοντας, ο κ. Ροζάκης εκτίμησε ότι δύσκολα θα μπορούσε να ανοίξει μια τέτοια συζήτηση κατά την τρέχουσα προεκλογική περίοδο, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο να υπάρξουν διαφορετικές πρωτοβουλίες μετά τις εκλογές.
"Μετά τις εκλογές, ίσως, να υπάρξει μια κυβέρνηση η οποία να έχει το θάρρος να αντιμετωπίσει τα προβλήματα αυτά", είπε, θέτοντας ως απαραίτητη προϋπόθεση να υπάρχει αντίστοιχη διάθεση και από την τουρκική πλευρά.