Αμφίπολη: 5 νεκροί-2 άνδρες, γυναίκα, βρέφος και καμένος σκελετός

Πέντε οι νεκροί στον τάφο της Αμφίπολης, η γυναίκα είναι 60 χρονών και έχει ύψος 1,57 μ, οι δύο άνδρες 35 - 45 χρονών και ένα βρέφος. Μαζί και οστά από καύση.

THETOC TEAM
ΓΡΑΦΕΙ: THETOC TEAM
Αμφίπολη: 5 νεκροί-2 άνδρες, γυναίκα, βρέφος και καμένος σκελετός

Δόθηκε στη δημοσιότητα η Μελέτη Σκελετικών Καταλοίπων Ταφικού Μνημείου, Λόφου Καστά στην Αμφίπολη. Σε πέντε άτομα αντιστοιχεί το σκελετικό υλικό που βρέθηκε στην Αμφίπολη, επιβεβαιώνοντας το ρεπορτάζ του TheTOC.

Η γυναίκα είναι 60 ηλικίας χρονών και έχει ύψος 1,57 μ, οι δύο άνδρες εκτιμάται ότι είναι 35 - 45 χρονών.

Ο πρώτος άνδρας έχει ύψος 1,68 μ, ο δεύτερος άνδρας 1,62 - 163 μ. Επίσης, ένα νεογέννητο και ένα άτομο σε καύση.

Τα 550 περίπου οστά

Τα σκελετικά κατάλοιπα του ταφικού μνημείου, από τον λόφο Καστά Αμφίπολης αντιστοιχούν σε 550 περίπου οστά, θρυμματισμένα και ακέραια, ένα κρανίο σε αρκετά καλή κατάσταση, από το οποίο λείπουν τα οστά, που συνθέτουν το πρόσωπο και μία σχεδόν ακέραιη κάτω γνάθο. Δεν βρέθηκαν δόντια, εκτός από μία τερηδονισμένη ρίζα δεξιού δεύτερου προγόμφιου, η οποία βρισκόταν μέσα στη κάτω γνάθο και εμφανίζει προχωρημένο ακρορριζικό απόστημα.

Από τα 550 οστά, που καταμετρήθηκαν, τα 157, τα οποία προέκυψαν κατόπιν προσεκτικής ανάταξης από διαφορετικά θραύσματα διάσπαρτων οστών, καταγράφηκαν συστηματικά σε βάση δεδομένων και έγινε προσπάθεια απόδοσης τους σε επιμέρους άτομα.

Επιπλέον, αναγνωρίστηκαν οστά ζώων, κάποια από τα οποία φαίνεται να ανήκουν σε μακρά οστά ιπποειδούς. Τα οστά των ζώων θα μελετηθούν από ειδικό ζωοαρχαιολόγο.

Οι πέντε ένοικοι του τάφου

Ο ελάχιστος αριθμός των ατόμων, που ταυτοποιήθηκαν από τα διαγνωστικά σκελετικά κατάλοιπα αντιστοιχεί σε πέντε άτομα, τέσσερα εκ των οποίων αποδίδονται σε ενταφιασμούς και ένα σε καύση.

Οι νεκροί των ενταφιασμών διακρίνονται: Σε μία γυναίκα (άτομο), σε δύο άνδρες μέσης ηλικίας (άτομα 2 και 3) και σε ένα νεογέννητο άτομο.

Ατομο 1: Γυναίκα

Η γυναίκα, μπορεί με ασφάλεια να τοποθετηθεί στο ηλικιακό διάστημα άνω των 60 ετών. Ο προσδιορισμός του φύλου έγινε βάσει συγκεκριμένων δεικτών, που αφορούν: 1) στα οστά της πυέλου (λεκάνης) (αριστερή μείζων ισχιακή εντομή, δεξιά πρωτιαία αύλακα, αριστερό και δεξιό ισχιακό κύρτωμα λαγώνια ακρολοφία, σώμα και άκανθα ισχιακού), 2) στα οστά του κρανίου (μεσόφρυο, υπερόφρυα τόξα, κλίση του μετωπιαίου, μετωπιαία ογκώματα, κάτω κροταφική γραμμή, μαστοειδείς αποφύσεις, ινιακό έπαρμα), 3) στην κάτω γνάθο (γένειο, γωνία κάτω γνάθου, κλάδοι),4) στη μορφολογική διάπλαση των οστών (μετρήσεις των μακρών οστών).

Ο προσδιορισμός της ηλικίας βασίστηκε: 1) σε τμήμα της αριστερής ηβικής σύμφυσης (πρόσθιο τμήμα της λεκάνης), 2) στο βαθμό συνοστέωσης των κρανιακών ραφών, 3) στην έντονη προθανάτια απώλεια των οπίσθιων δοντιών και στις δύο πλευρές της κάτω γνάθου, 4) στην παρουσία μεταβολικών νοσημάτων, όπως είναι η οστεοπόρωση και η μετωπιαία υπερόστωση (Hyperostosis Frontalis Interna: πάχυνση των τοιχωμάτων του κρανίου, εσωτερικά του μετωπιαίου οστού, η οποία είναι συνήθως ασυμπτωματική και συνδέεται με ορμονικές διαταραχές που εμφανίζονται συχνά σε γυναίκες μετά την εμμηνόπαυση), 5) στις έντονες εκφυλιστικές αλλοιώσεις, κυρίως στη σπονδυλική στήλη και στις οστεοποιήσεις ενθέσεων και χόνδρων στα μακρά οστά και στις πλευρές.

Σε ό,τι αφορά το ανάστημα της ηλικιωμένης γυναίκας, μετά από τη συνδυαστική εφαρμογή διαφορετικών μεθόδων στις μετρήσεις των μακρών οστών, εκτιμάται στα 157 εκ.

Στο γυναικείο σκελετό φαίνεται ότι αποδίδονται τα περισσότερα οστά που βρέθηκαν στον κιβωτιόσχημο τάφο, από τα 7,8 μ. από την κορυφή του θαλάμου και κάτω, δηλαδή 1 μ. πάνω από το δάπεδό του κιβωτιόσχημου.

Ατομα 2 και 3 : Δύο άνδρες, 35 έως 45 ετών.

Τα δύο άτομα (2 και 3), από τα τέσσερα, που είχαν δεχτεί ενταφιασμό, μπορούν με ασφάλεια να αποδοθούν σε άνδρες, βάσει:

1) των ανατομικών σημείων στα οστά της πυέλου (λεκάνης) (αριστερό και δεξιό ηβικό οστό και ειδικότερα κοιλιακό τόξο, υποηβική κοιλότητα και μέση επιφάνεια των οστών, αριστερή πρωτιαία αύλακα, αριστερό και δεξιό ισχιακό κύρτωμα, αριστερή και δεξιά κοτύλη, μορφολογία ιερού οστού για το άτομο 2 και δεξιό ισχιακό κύρτωμα και μορφολογία ιερού οστού για το άτομο 3)

2) της μορφολογικής διάπλασης των μακρών οστών (μετρήσεις των μακρών οστών).

Οι δύο άνδρες είναι σχετικά κοντά ηλικιακά, στην κατηγορία των 35 έως 45 ετών: Ο ένας, στις αρχές και ο δεύτερος, προς το τέλος της κατηγορίας αυτής.

Ο προσδιορισμός της ηλικίας για το άτομο 2 βασίστηκε: (Ενδεικτική εκπροσώπηση οστών Ατόμου 2 με φωτογραφίες οστών στην κεντρική φωτογραφία).

1) στις δύο ηβικές συμφύσεις (πρόσθιο τμήμα της λεκάνης),

2) στις εκφυλιστικές αλλοιώσεις της ωτοειδούς επιφάνειας της αριστερής πυέλου (η περιοχή της λεκάνης που αρθρώνεται με το ιερό οστό),

3) στην πλήρη συνοστέωση των επιφύσεων των στερνικών άκρων και στις δύο κλείδες.

Ο προσδιορισμός του ηλικιακού εύρους για το άτομο 3, βασίστηκε στη δεξιά ηβική σύμφυση.

Τα θανάσιμα τραύματα του νεότερου άνδρα

Σημειώνεται ότι ο σχετικά νεαρότερος από τους δύο άνδρες (άτομο 2) φέρει ίχνη τομών (cut marks) στην αριστερή άνω θωρακική μοίρα, σε δύο πλευρές και αυχενικό σπόνδυλο, καθώς και στην κάτω επιφάνεια του στερνικού άκρου της αριστερής κλείδας. Ταυτίζονται πιθανόν με επιθετικά χτυπήματα-τραυματισμούς, που θα πρέπει να έγιναν εξ επαφής με αιχμηρό όργανο π.χ. μαχαιρίδιο, και προκάλεσαν το θάνατο του, καθώς δεν διακρίνονται ενδείξεις επούλωσης.

Ο δεύτερος άνδρας (άτομο 3), λίγο μεγαλύτερος σε σχέση με τον πρώτο, έχει ενδείξεις εγκάρσιου, πλήρως επουλωμένου, κατάγματος στη δεξιά του κερκίδα, σχετικά κοντά στο δεξιό καρπό. Επιπλέον, και οι δύο άνδρες παρουσιάζουν εκφυλιστικές αλλοιώσεις οστεοαρθρίτιδας και σπονδυλαρθρίτιδας σε διαφορετικά σημεία των σκελετών τους.

Σε ό,τι αφορά το ανάστημα των ανδρών μετά από τη συνδυαστική εφαρμογή διαφορετικών μεθόδων στις μετρήσεις των μακρών οστών, εκτιμάται στα 168 εκ. για το άτομο 2 και στα 162-163 εκ. για το άτομο 3.

Το βρέφος

Το τέταρτο άτομο είναι ένα νεογέννητο βρέφος (νεογνό). Ο προσδιορισμός της ηλικίας βασίστηκε στις μετρήσεις μήκους και πλάτους του αριστερού βραχιονίου και της αριστερής κάτω γνάθου. Ο προσδιορισμός του φύλου σε αυτό το άτομο δεν κρίνεται δυνατός καθώς τα μορφολογικά χαρακτηριστικά διάκρισης φύλου στα οστά των νεογνών δεν είναι σαφή.

Τα καμένα οστά και η τυμβωρυχία

Το πέμπτο άτομο εκπροσωπείται από ελάχιστα θραύσματα, μόλις εννέα (9), κυρίως μακρών οστών, που φέρουν όλες τις παραμορφώσεις (εγκάρσιες μικρορωγμές και μερικές φορές έντονη παραμόρφωση) αλλά και τους αποχρωματισμούς (υπόλευκο και μπλε/γκρι) που συναντώνται στις περιπτώσεις πλήρους καύσης σαρκωμένου νεκρού και ανήκει πιθανότατα σε ενήλικο άτομο.

Η γενική εικόνα εύρεσης των σκελετικών καταλοίπων συνηγορεί στην αναμόχλευση τους από ανθρωπογενή επέμβαση, η οποία φαίνεται ότι αφορούσε τόσο στο εσωτερικό του χώρου 4, όσο και στο εσωτερικό του κιβωτιόσχημου τάφου.

Η εξ αίματος συγγένεια των τριών ατόμων

Στα σκελετικά ευρήματα του ταφικού μνημείου του λόφου Καστά, εκτός από τις μακροσκοπικές μεθόδους, θα εφαρμοστεί μια σειρά αναλυτικών μεθόδων για την καλύτερη τεκμηρίωση αλλά και για τη συμπλήρωση πληρέστερων πληροφοριών, που αφορούν στις παθολογικές αλλοιώσεις, στην διατροφή, στη συγγένεια και στον τόπο καταγωγής των ανθρώπων αυτών, δηλαδή εάν πρόκειται για άτομα που γεννήθηκαν και μεγάλωσαν στην Αμφίπολη ή για άτομα που μετακινήθηκαν από κάπου αλλού κατά την διάρκεια της ζωής τους και ενταφιάστηκαν στο συγκεκριμένο ταφικό μνημείο.

Οι αναλυτικές αυτές μέθοδοι περιλαμβάνουν:

ακτινολογική μελέτη των οστών για τον εντοπισμό παθολογικών αλλοιώσεων, που δεν είναι μακροσκοπικά

διακριτές αλλά και για την πληρέστερη περιγραφή των ήδη καταγεγραμμένων π.χ. μετωπιαία υπερόστωση ατόμου 1,

τομές-τραυματισμοί (cut marks) ατόμου 2, επουλωμένο κάταγμα ατόμου 3.

ιστολογικές-μικροσκοπικές τεχνικές π.χ. περίπτωση μετωπιαίας υπερόστωσης, και όπου αλλού κριθεί απαραίτητο.

αναλύσεις σταθερών ισοτόπων άνθρακα και αζώτου με σκοπό τον προσδιορισμό του είδους των πρωτεϊνών που

κατανάλωναν τα συγκεκριμένα άτομα.

αναλύσεις στροντίου που λόγω της απουσίας δοντιών θα περιοριστούν μόνο στις τιμές που θα προκύψουν από τη

δειγματοληψία των οστών.

παλαιογενετικές αναλύσεις (αρχαίο DNA) με σκοπό την περιγραφή της βιολογικής και γενετικής ιστορίας των

ατόμων. Στο πλαίσιο των αναλύσεων θα εξεταστεί η ενδεχόμενη εξ αίματος συγγένεια των τριών ατόμων. Η

ταφονομική όμως παρουσία των μακρών οστών, η απουσία δοντιών και τμημάτων του κρανίου στα άτομα 2 και 3 που

χρησιμοποιούνται στις αναλύσεις αρχαίου DNA, ενδεχομένως να μην επιτρέψει την απόκτηση επαρκούς ποσότητας ενδογενούς πυρηνικού DNA για την επιτυχημένη και με ακρίβεια ταυτοποίηση της εξ αίματος συγγένειας. Στα άτομα 4 και 5, λόγω της περιορισμένης ποσότητας δείγματος αλλά και της επίδρασης υψηλής θερμοκρασίας λόγω καύσης, στο άτομο 5, δεν θα εφαρμοστούν οι παραπάνω μέθοδοι.

Η εφαρμογή AMS χρονολογήσεων σε δείγματα τόσο των ανθρώπινων οστών όσο και των συγκείμενων ζώων, θα συμπληρώσει την εικόνα της διαδοχής των ταφών, η οποία δεν μπορεί να ανασυσταθεί μέσα από την ανασκαφική διαδικασία.

Το ερευνητικό πρόγραμμα και οι επικεφαλής της ομάδας

Τόσο οι μακροσκοπικές όσο και οι αναλυτικές μέθοδοι θα εφαρμοστούν σε ένα μεγάλο αριθμό σκελετών, περίπου 300, από τα νεκροταφεία της Αμφίπολης, στο πλαίσιο διετούς ερευνητικού προγράμματος, που χρηματοδοτείται από το ΥΠΠΟΑ και πραγματοποιείται από πολυπληθή ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τις κυρίες Σ. Τριανταφύλλου, επίκουρη καθηγήτρια Προϊστορικής Αρχαιολογίας και Οστεοαρχαιολογίας, Τμήμα Ιστορίας Αρχαιολογίας, ΑΠΘ και Χ. Παπαγεωργοπούλου,επίκουρη Καθηγήτρια Φυσικής Ανθρωπολογίας, Τμήμα Ιστορίας Εθνολογίας, Εργαστήριο Φυσικής Ανθρωπολογίας, ΔΠΘ.

Η ομάδα αποτελείται από προπτυχιακούς, μεταπτυχιακούς και μεταδιδακτορικούς φοιτητές των Πανεπιστημίων Αριστοτελείου και Δημοκριτείου αλλά και διεθνώς αναγνωρισμένους εξωτερικούς συνεργάτες.

Με αυτό τον τρόπο θα αποκτηθεί πολύτιμο συγκριτικό υλικό, έτσι ώστε:

1) τα συγκεκριμένα σκελετικά κατάλοιπα, από το εξαιρετικά σημαντικό ταφικό μνημείο του λόφου Καστά να ενταχθούν σε ένα ευρύτερο πληθυσμιακό σύνολο,

2) τα αποτελέσματα των αναλυτικών μεθόδων σε αρχαιολογικά σύνολα να ερμηνευθούν σε συνάφεια με τα αποτελέσματα της μακροσκοπικής μελέτης ενός συνόλου πληθυσμού,

3) να γίνει σαφές ότι τα ανθρωπολογικά ευρήματα πρέπει να μελετώνται μέσα στο αρχαιολογικό, κοινωνικό και ιστορικό τους πλαίσιο, που προσφέρεται μόνο μέσα από τη συστηματική μελέτη των συνευρημάτων και τη συνολική προσέγγιση της περιόδου.

Ενδεικτική εκπροσώπηση οστών Ατόμου 1 (Γυναίκα)

Ενδεικτική εκπροσώπηση οστών Ατόμου 1 (Γυναίκα) με φωτογραφίες οστών

Ενδεικτική εκπροσώπηση οστών Ατόμου 2 (Ανδρας)

banner

Ενδεικτική εκπροσώπηση οστών Ατόμου 2 με φωτογραφίες οστών (Ανδρας)

Ενδεικτική εκπροσώπηση οστών Ατόμου 3 (Ανδρας)

Ενδεικτική εκπροσώπηση οστών Ατόμου 3 με φωτογραφίες οστών (Ανδρας)

banner

Ενδεικτική εκπροσώπηση οστών Ατόμου 4 (Βρέφος)

Ενδεικτική εκπροσώπηση οστών Ατόμου 4 με φωτογραφίες οστών (Βρέφος)

Άτομο 2, αριστερή πρώτη πλευρά με ίχνη 3 τομών (cut marks) (Αριθμός οστού, #31.1)

banner

Άτομο 2, αριστερή πρώτη πλευρά, λεπτομέρεια από την πλάγια τομή (cut mark) στον αυχένα (Αριθμός οστού , #31.1)

Άτομο 2, αριστερή πλευρά με ίχνος τομής (cut mark) στο άνω χείλος του σώματος

Άτομο 5, οστά που έχουν υποστεί την επίδραση υψηλής θερμοκρασίας, μετά από καύση

banner

Άτομο 5, οστά που έχουν υποστεί την επίδραση υψηλής θερμοκρασίας, μετά από καύση

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr

ΔΥΟ ΣΠΟΥΔΑΙΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ 18 Ιαν 2022 | 10:25

Εικόνα άλλης εποχής: Ο Αλέκος Φασιανός με τον Γιάννη Τσαρούχη στο Παρίσι των '80s - Σπάνιο κλικ

Ο Αλέκος Φασιανός και ο Γιάννης Τσαρούχης στο Παρίσι τη δεκαετία του '80. Οι δυο μεγάλοι ζωγράφοι είχαν πρωτοσυναντηθεί στην πόλη του φωτός την δεκαετία του '60 και εκεί ξεκίνησε η μεγάλη τους φιλία.

ΗΜΕΡΑ ΤΕΡΑΣΤΙΟΥ ΠΕΝΘΟΥΣ 17 Ιαν 2022 | 19:53

Αλέκος Φασιανός: "Ο Αλέκος δεν είναι ύλη, είναι πνεύμα - Hθελε πάντα να δίνει τη χαρά", λέει η σύζυγός του

Η Μαρίζα Φασιανού μίλησε για τον άνθρωπο Φασιανό που "αγαπούσε τη ζωή, τον άνθρωπο και το χιούμορ".

ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΣΤΟ ΓΑΛΛΙΚΟ ΠΡΑΚΤΟΡΕΙΟ 17 Ιαν 2022 | 19:17

Κώστας Γαβράς: Το συγκινητικό αντίο στον Αλέκο Φασιανό - "Θα ξαναϊδωθούμε σύντομα"

Ο Κώστας Γαβράς απέτισε φόρο τιμής στον φίλο του Αλέκο Φασιανό, με τον οποίο του άρεσε να τρώει αχινούς σε μια παρθένα παραλία της Ελλάδας.

ΕΝΑΣ ΣΠΟΥΔΑΙΟΣ ΚΩΜΙΚΟΣ 17 Ιαν 2022 | 09:32

Βασίλης Τσιβιλίκας: Ο πληθωρικός κωμικός που πίστευε ότι το γέλιο είναι υγεία - Γεννήθηκε σαν σήμερα

Ο Βασίλης Τσιβιλίκας άφησε την τελευταία του πνοή σε ηλικία 70 ετών, το 2012, σε ένα ασθενοφόρο στον δρόμο για το Σισμανόγλειο, μετά από έντονη καρδιακή ενόχληση.

17 Ιαν 2022 | 09:30

Το νέο ντοκιμαντέρ του οίκου Dior που διαφημίζει τη χώρα μας με τον καλύτερο τρόπο

Η δημιουργός του ντοκιμαντέρ The Greek Bar Jacket με τα παρασκήνια από τη δημιουργία της συλλογής Dior Cruise 2022 που παρουσιάστηκε στην Αθήνα, μιλά για την εμπειρία της.

ΘΛΙΨΗ ΓΙΑ ΤΗΝ ΑΠΩΛΕΙΑ ΤΟΥ 17 Ιαν 2022 | 07:35

Αλέκος Φασιανός (1935-2022): Η πορεία του σπουδαίου ζωγράφου που έκανε την καθημερινότητα τέχνη [εικόνες]

Θλίψη για την απώλεια του Αλέκου Φασιανού, που έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 87 ετών.

ΣΕ ΗΛΙΚΙΑ 87 ΕΤΩΝ 16 Ιαν 2022 | 21:12

Πέθανε ο Αλέκος Φασιανός - Ο εμβληματικός ζωγράφος που σφράγισε μια εποχή [εικόνες - βίντεο]

Ο Αλέκος Φασιανός άφησε την τελευταία του πνοή σπίτι του, έχοντας στο πλευρό του τη σύζυγό του Μαρίζα και τα δύο τους παιδιά.

ΚΑΛΤ ΤΑΙΝΙΑ 14 Ιαν 2022 | 19:52

Πέθανε ο διάσημος Γάλλος σκηνοθέτης Ζαν Ζακ Μπενέξ - Ο δημιουργός της "Μπέτυ Μπλου"

Ο σκηνοθέτης άφησε την τελευταία του πνοή στο σπίτι του στο Παρίσι την Πέμπτη, μετά από μακρά ασθένεια.

ΑΠΟ ΚΑΡΚΙΝΟ 13 Ιαν 2022 | 16:51

Πέθανε σε ηλικία 78 ετών η θρυλική τραγουδίστρια των Ronettes, Ρόνι Σπέκτορ

Η Ρόνι Σπέκτορ έγινε γνωστή στις αρχές της δεκαετίας του '60

ΣΤΟ ΙΔΡΥΜΑ ΜΙΧΑΛΗΣ ΚΑΚΟΓΙΑΝΝΗΣ 13 Ιαν 2022 | 14:12

Ο Σωτήρης Τσαφούλιας σκηνοθετεί για το θέατρο μαζί με τον Δαδακαρίδη - Τι ετοιμάζουν με τον Γιάννη Μπέζο

Ο Γιάννης Μπέζος και ο Πυγμαλίων Δαδακαρίδης πρωταγωνιστούν στις "Αινιγματικές Παραλλαγές". Ο Σωτήρης Τσαφούλιας συναντάει σκηνοθετικά τον Δαδακαρίδη.

ΠΕΘΑΝΕ ΤΟ 2018 13 Ιαν 2022 | 11:05

O Tζίμης Πανούσης μέσα από τα λόγια και τις κορυφαίες ατάκες του - "Εφυγε" σαν σήμερα πριν από 4 χρόνια

Ποιος ήταν ο Τζίμης Πανούσης πίσω από το καυστικό, προκλητικό, αντισυστημικό του προφίλ.

ΠΕΘΑΝΕ ΤΟ '92 12 Ιαν 2022 | 23:06

Τζένη Καρέζη: Γεννήθηκε σαν σήμερα πριν 90 χρόνια - Το βίντεο της Finos Film

Η Τζένη Καρέζη υπήρξε μία από τις μεγαλύτερες ηθοποιούς του κινηματογράφου και του θεάτρου.

ΤΟ ΚΥΡΙΟ ΑΡΘΡΟ ΤΟΥΣ 12 Ιαν 2022 | 11:13

Ηχηρή παρέμβαση των Times υπέρ της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα: Γιατί άλλαξαν στάση μετά από 50 χρόνια

Ξεκάθαρη θέση υπέρ της επιστροφής των Γλυπτων του Παρθενώνα στην Ελλάδα παίρνουν οι Times του Λονδίνου στο κύριο άρθρο τους.