Η Έλλη Στάη για την εκρηκτική Ελληνίδα μούσα του Λονδίνου

Με αφορμή το λεύκωμα για τη ζωή μιας εκρηκτικής καλλονής που συντάραξε την Αγγλία, η Έλλη Στάη μιλά για τη ζωή της και την εποχή που άλλαξε τον κόσμο.

i-elli-stai-gia-tin-ekriktiki-ellinida-mousa-tou-londinou
SHARE THIS
0
SHARES

Το βιβλίο-λεύκωμα, της  Μιράντας Σοφιανού-Παρασκευά, ένα αφιέρωμα σε μια εκρηκτική καλλονή, μούσα του προραφαηλίτη σπουδαίου ζωγράφου Έντουαρντ Μπερν Τζόουνς, του οποίου  το έργο παρουσιάζεται στην Tate Britain μέχρι τις 24 Φεβρουαρίου 2019, παρουσιάστηκε με κεντρική ομιλήτρια την Έλλη Στάη, από τον εκδοτικό οίκο Μέλισσα στο Ίδρυμα Θεοχαράκη στην Αθήνα.

 

 

Ζωγραφισμένη από τον Ροσέτι
Ζωγραφισμένη από τον Ροσέτι

«Η έκφραση του προσώπου της, αόριστα πικραμένη, σαν να φούσκωνε μέσα της, διαρκώς, ένα εκθαμβωτικό φθινόπωρο…» έχει γράψει ο έτερος μεγάλος των προραφαηλιτών Dante Gabriel Rossetti για τη Μαρία Κασσαβέτη-Ζαμπάκου, εμπνέοντας τον τίτλο του βιβλίου στη συγγραφέα. «Μαρία Κασσαβέτη-Ζαμπάκου / Ένα εκθαμβωτικό φθινόπωρο», ο τίτλος του βιβλίου-λευκώματος που γράφτηκε μετά από λεπτομερή έρευνα με την βικτωριανή εποχή να είναι παρούσα, τα ήθη και τα έθιμα της εποχής, τα μεγάλα έργα που δημιουργήθηκαν, αλλά και την ιστορία της οικογενείας Ιωνίδη και Κασσαβέτη που μεγαλούργησαν στην Αγγλία του προπερασμένου αιώνα, ως επιτυχημένοι επιχειρηματιίες αλλά και ως ευεργέτες και λάτρεις των τεχνών.

 

Μέσα στο κίνημα των προραφαηλιτών ζωγράφων, οι οποίοι άλλαξαν το τοπίο της παγκόσμιας εικαστικής δημιουργίας και έδρασαν ως αντίδραση στην τότε εποχή της ανάπτυξης, μέσα από μία επιστροφή στην παράδοση, χρησιμοποιώντας μυθολογικά και αλληγορικά θέματα που ήθελαν την γυναικεία φιγούρα να δανείζεται ιδιότητες από την Αρχαία Ελλάδα, ενώ άλλαζε συνεχώς μορφή, η Μαρία Κασσαβέτη-Ζαμπάκου, μια ατίθαση, έξυπνη, ανεξάρτητη γυναίκα με καλλιτεχνικές ανησυχίες μεταμορφώθηκε μέσα σε ένα ασφυκτικό περινβάλλον που επέβαλε η εποχή της στην απόλυτη μούσα του Έντουαρντ Μπερν -Τζόουνς.

 

Είναι η μούσα και η γυναίκα που κυριαρχεί ως φιγούρα στα έργα του, την οποία ζωγραφίζει είτε σαν Αφροδίτη, θεά του Έρωτα, είτε σαν Κίρκη, είτε σαν μάγισσα Νίμουε που ξελόγιασε τον μάγο Μέρλιν. Είναι η Ψυχή που συναντά τον Έρωτα ή τον Πάνα, η Ανδρομέδα και ο Περσέας, μαζί και η Μέδουσα, η Γαλάτεια και ο Πυγμαλίωνας. Οι τολμηρές της απεικονίσεις ξεσηκώνουν θύελλα από σχόλια, ενώ αυτός μέχρι το τέλος της ζωής του δεν εγκαταλείπει ποτέ το όραμα του προσώπου της και των χαρακτηριστικών της που χρησιμοποιεί ακόμα και αν τους ποζάρουν άλλα μοντέλα.  Όσες διακυμάνσεις κι αν είχε η προσωπική τους σχέση, στη ζωγραφική του κυριαρχεί η μορφή της.

Όμως το μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχει η εποχή μέσα στην οποία αναπτύχθηκε ο μεγάλος μοιραίος έρωτάς της και η σχέση με τον Μπερν-Τζόουνς, μια σχέση μοιραία και καθοριστική και για τους δυο τους.

«Οι γυναίκες» , είπε ανάμεσα σε άλλα η Έλλη Στάη παρουσιάζοντας το βιβλίο, την εποχή της Κασσαβέτη εμποδίζονται από το να συμμετέχουν πλήρως και στην κοινωνία και στις τέχνες. Όμως ήταν αυτές που έσπρωξαν με τον τρόπο τους το γυναικείο ζήτημα στα άκρα μέσα στον κόσμο της τέχνης, ξεκινώντας έναν αγώνα για ισότητα που αναγνωρίζουμε ακόμα σήμερα. Έπρεπε να ξημερώσει ο εικοστός πρώτος αιώνας για να υπάρξει το αίτημα «περισσότερες γυναίκες στα μουσεία». Πίσω από αυτό το αίτημα τέθηκαν τα ζητήματα του φύλου και της ταυτότητας, η κοινωνική θέση, η ανεξαρτησία και η αυτονομία της γυναίκας. Σήμερα ψηφίζουμε, ταξιδεύουμε, ερωτευόμαστε, όλα μας φαίνονται αυτονόητα. Γυναίκες σαν τη Μαρία Κασαβέτη άνοιξαν έναν αδιανόητο δρόμο, σχεδόν παράλογο αν αναλογιστούμε τους κανόνες».

Τι ξέρουμε για τη Μαρία Κασαβέτη; Ελάχιστα. Η ιστορία της οικογένειά της ξεκινά από τον προπάππο και τον παππού της Κωνσταντίνος Ιωνίδη αφήνει πίσω του την Κωνσταντινούπολη στον καιρό της Ελληνικής επανάστασης και εγκαθίσταται στο Μάντζεστερ. Ο πλούσιος αυτός Έλληνας είναι ο πατριάρχης μιας οικογένειας των οποίων ένα από τα ευεργετήματα, η Ιωνίδειος σχολή του Πειραιά, δείχνει την αγάπη για τον τόπο τους και για τα ζητήματα της παιδείας.

Η οικογένεια Ιωνίδη ασχολείται με το εμπόριο αλλά έχει πάθος με την τέχνη. Είναι κοσμοπολίτες, ευεργέτες, υιοθετούν καλλιτέχνες, αγοράζουν έργα τέχνης και συγκροτούν συλλογές που ακόμα και σήμερα θεωρούνται θρυλικές.

Ο λογοτεχνικός τους κύκλος περιλαμβάνει προσωπικότητες όπως της Τζορτζ Έλιοτ και του Ροντέν. Μάλιστα η συλλογή του θείου της Μαρίας Κασσαβέτη, Κωνσταντίνου, αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες που κατέχει σήμερα το μουσείο Βικτόρια και Άλμπερτ του Λονδίνου. Η περίφημη αυτή συλλογή περιλαμβάνει έργα των Ένγκρ, Μιλέ, Ντελακρουά, Κορό αλλά και 250 γκραβούρες του Ρέμπραντ.

 

Η Ευφροσύνη Ιωνίδη, η μητέρα της Μαρίας  παντρεύεται τον Κασσαβέτη, έμπορο Αιγυπτιώτη και οι κουλτούρες του ελληνισμού της διασποράς συνδέονται ακόμα περισσότερο. Η Μαρία γεννιέται στο Λονδίνο το 1843, μεγαλώνει σε ένα σπίτι εύπορο και πνευματικό. Μεγαλώνει ενώ γύρω της, το Λονδίνο εγκαταλείπει τις ιδέες του γεωργιανού ορθολογισμού και συντονίζεται με την εποχή της βασιλείας της Βικτώριας. Κυριαρχούν ο ρομαντισμός και ο μυστικισμός, ενώ την ίδια εποχή κάνει την εμφάνισή της η αδελφότητα των προραφαηλιτών ζωγράφων, που το κίνημά τους θα επηρεάσει την αγγλική και την ευρωπαϊκή ζωγραφική. Η κίνησή τους γνώρισε μεγάλες αντιδράσεις από το κατεστημένο της εποχής.

 

Η Μαρία στα 18 της αψηφώντας κάθε κανόνα και αντίρρηση της οικογένειας αποφασίζει να ταξιδέψει στο Παρίσι για να σπουδάσει σχέδιο και γλυπτική. Καμία επίσημη σχολή δε δέχεται γυναίκες μαθήτριες στο Παρίσι αλλά η επίμονη νεαρά αποτολμά το ταξίδι, για να συναντήσει εκτός των άλλων και τον έρωτα. Τον συναντά στο πρόσωπο του γιατρού Δημήτρη Ζαμπάκου με τον οποίο αποκτά και δυο παιδιά. Πέντε χρόνια αργότερα χωρίζει και τον εγκαταλείπει παίρνοντας μαζί της τα δυο παιδιά της. Επιστρέφει στο Λονδίνο. Είναι 23 ετών και ονειρεύεται να ζωγραφίσει. Είναι μια νεαρή γυναίκα, ατρόμητη, που κυκλοφορεί μόνη της, ανυπάκουη στις αντιδράσεις της οικογένειας και του κοινωνικού της κύκλου.

Κάνει παρέα με το διάσημο ζωγράφο Ροσέτι και γνωρίζει και τον επιστήθιο του και κορυφαίο Άγγλος ζωγράφο, σχεδιαστή και πρωτοπόρο του βιομηχανικού σχεδίου, Έντουαρντ Μπερν-Τζόουνς.

 

Η γνωριμία και η σχέση τους είναι μοιραία, σχεδόν καταστρεπτική. Ο Μπερν -Τζόουνς είναι παντρεμένος και δε θα χωρίσει ποτέ. Η Μαρία δεν θα πάρει ποτέ το πολυπόθητο διαζύγιο από τον Ζαμπάκο. Ερωτεύονται με την πρώτη ματιά και μοιράζονται μια ζωή μέσα στην τέχνη. Γίνεται η μούσα του, το μοντέλο του, όλη του η ζωή. Ο δεσμός τους ταράζει τη λονδρέζικη κοινωνία και φέρνει τη Μαρία συχνά στα πρόθυρα της υστερίας, ειδικά όταν αποφασίζει να βάλουν τέλος μαζί στη ζωή τους. Η απόπειρα αποτυγχάνει και ο Μπερν-Τζόουνς προσπαθεί να απομακρυνθεί, αλλά μάταια. Η Μαρία τον έχει κατακτήσει. Τη ζωγραφίζει με κάθε τρόπο. Ακόμα και πολύ αργότερα όταν στα 35 της χρόνια παίρνει την απόφαση να ξαναπάει στο Παρίσι και να σπουδάσει εκ νέου, ο Μπερνς-Τζόουνς της ζητά να γυρίσει πίσω.

 

Εκείνη θέλει όμως να τραβήξει τον καλλιτεχνικό της δρόμο. Γνωρίζει και συνδέεται με τον Ροντέν, γίνεται φίλη με τη Σάρα Μπερνάρ, διδάσκεται ενδυματολογία, διακόσμηση, φωτογραφία και την πολύ δημοφιλή στις γυναίκες που ήθελαν να ασχοληθούν με τις καλές τέχνες, τέχνη των μεταλλίων. Ζωγραφίζει διαρκώς. Αν και σήμερα τα έργα της είναι διάσπαρτα, θεωρείται μια γυναίκα εκπρόσωπος της τάσης που δημιουργήθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα.  Η Μαρία Κασσαβέτη έζησε όπως ήθελε, μέχρι το τέλος, όταν άφησε στο Παρίσι την τελευταία πνοή της στα 71 της χρόνια.

«Αυτό που μαθαίνουμε από την ιστορία της Κασσαβέτη» σημειώνει η Έλλη Στάη «εκτός από τη συναρπαστική και ρομαντική της δομή, είναι η περιγραφή μιας κοινωνίας που ξεκινά τη μετάβασή της στην βιομηχανική εποχή, μια περίοδο λιγοστών δικαιωμάτων για τις γυναίκες και πολλών κανόνων. Για την ίδια την Κασσαβέτη μπορεί να μπει ένας υπότιτλος, ότι αψήφησε κάθε κανόνα. Είναι μια γυναίκα από αυτές που η συμβολή τους μας έκανε αυτό που είμαστε σήμερα».

Ακολούθησε το theTOC.gr στο Facebook