Η κωμωδία σκότωσε τον Σωκράτη; Ένα πνευματικό αίνιγμα 2.500 ετών

Όταν παρουσιάστηκαν οι Νεφέλες, σατίριζαν και κατηγορούσαν ευθέως τον Σωκράτη και τις ιδέες του. Ο Σωκράτης θεωρούσε ότι του έκαναν τη μεγαλύτερη ζημιά στην πόλη

THETOC TEAM
ΓΡΑΦΕΙ: THETOC TEAM
Η κωμωδία σκότωσε τον Σωκράτη; Ένα πνευματικό αίνιγμα 2.500 ετών

Δυόμισι χιλιάδες χρόνια έχουν περάσει από την «επίσημη γέννηση» της κωμωδίας. Ήταν την άνοιξη του 486 π.Χ. όταν η κωμωδία σαν είδος συμπεριελήφθη στο πλαίσιο του προγράμματος των μεγάλων Διονυσίων. Παρόλο που οι ημι-αυτοσχεδιαστικές κωμικές παραστάσεις είχαν μια μακρά προϊστορία στο λαϊκό πολιτισμό της Αθήνας, μόνο από το 486 η κωμωδία έγινε -παράλληλα με την τραγωδία, η οποία είχε μια παλαιότερη θέση στην Αθηναϊκή εορτή- ένα από τα δυο αρχετυπικά σύμβολα της τέχνης του θεάτρου και παρουσιάστηκε σε ολοκληρωμένη λογοτεχνική μορφή, ενώ αντικατόπτριζε τον τρόπο σκέψης και αισθημάτων που σχετίζονται με τις πτυχές της ζωής μας.

Η κωμωδία σκότωσε τον Σωκράτη; Ένα πνευματικό αίνιγμα 2.500 ετών
Αριστοφάνης

Ωστόσο, αν και η κωμωδία ήταν μια απαραίτητη κατηγορία τόσο στη ζωή όσο και στην τέχνη, υπήρχε πάντα μια αμφιλεγόμενη και προβληματική πλευρά της. Δίπλα στην πηγή χαράς, υπήρχε και μια πιο σκούρα, δυνητικά, ανησυχητική πλευρά. Ήταν η ίδια η δύναμη του γέλιου αυτή που μπορούσε εύκολα να δημιουργήσει ένα περιβάλλον ταπείνωσης ή να ανοίξει μια σοβαρή πληγή. Στην ιστορία της κωμωδίας στο θέατρο αλλά και έξω από αυτό έχουμε πολλά παραδείγματα και προσπάθειες να περιοριστεί η σάτιρα ή η διακωμώδηση. Ακόμα και στην κλασική Αθήνα, περίοδο κατά την οποία είχε δοθεί στην κωμωδία μια περίοπτη θέση, υπήρχαν πάντα ανησυχίες για το κατά πόσο και επί πόσο χρονικό διάστημα θα μπορούσε η πόλη να ανεχθεί τον εμπαιγμό των δημοκρατικών θεσμών και των πολιτικών της.

Όμως θα ήταν εντελώς αφελές να σκεφτούμε ότι η κωμωδία και η ελευθερία της έκφρασης βρίσκονται πάντα εναντίον αυτών που είναι στην εξουσία. Η κωμωδία, κάλλιστα μπορεί να είναι λαϊκίστικη ή από την πλευρά της πλειοψηφίας, ή εναντίον ατόμων ή ομάδων που δεν ταιριάζουν ή δεν συμμορφώνονται στο «ομαδικό πνεύμα» και το «ομαδικό ρεύμα».

Το αρχαίο θέατρο του Διονύσου
Το αρχαίο θέατρο του Διονύσου

Ένα συναρπαστικό πρώιμο παράδειγμα υπάρχει στις Νεφέλες του Αριστοφάνη που παρουσιάστηκαν στα Μεγάλα Διονύσια το 423π.Χ. Εκεί, ο φιλόσοφος Σωκράτης, περιγράφεται ως μια απόμακρη φιγούρα ενός υπερόπτη, ο οποίος αποκηρύσσει την κανονική ελληνική θρησκεία, εισάγει καινά δαιμόνια και οι ιδέες του ανατρέπουν την παραδοσιακή ηθική και τις αποδεκτές αξίες. Ο Αριστοφάνης τον αποκαλεί πνευματικό απατεώνα, του φορτώνει όλα τα αρνητικά των σοφιστών, ακόμα και τη φιλοχρηματία τους.

Πρόκειται για ένα πνευματικό αίνιγμα που διαρκεί αιώνες. Το 423 π.Χ., όταν ο Αριστοφάνης παρουσίασε τις "Νεφέλες", τον Σωκράτη τον ήξεραν στην Αθήνα μόνον ελάχιστοι μυημένοι φίλοι του. Η κωμωδία τον κάνει διάσημο γελοιοποιώντας τον. Άραγε αναρωτιέστε ποιά θα ήταν σήμερα η άποψή μας για τον Σωκράτη, αν είχαν διασωθεί μόνο τα έργα του Αριστοφάνη; Το μεγάλο πρότυπο του πολιτισμού μας θα ήταν αρνητικό και προς αποφυγήν.

Νεφέλες, 1970, Επίδαυρος, Εθνικό Θέατρο
Νεφέλες, 1970, Επίδαυρος, Εθνικό Θέατρο

Ο Σωκράτης, στην Απολογία του Πλάτωνα, εικοσιπέντε χρόνια αργότερα, λέει ότι φοβάται τον κωμωδιογράφο, που τον διέσυρε στη συνείδηση των συμπολιτών του, περισσότερο από τους άλλους πνευματικούς του εχθρούς ή και τους συκοφάντες του. Ο Σωκράτης θεωρούσε μέχρι τέλους ότι την μεγαλύτερη ζημιά την είχε κάνει ο Αριστοφάνης. Εδώ να σημειώσουμε ότι ο Πλάτων αποκλείεται να είχε δει το πρώτο ανέβασμα των Νεφελών, το οποίο είχε θεωρηθεί θεατρική αποτυχία και το ίδιο ισχύει και για τους άλλους δικαστές του.

Είναι αμφίβολο στην πραγματικότητα αν ο Σωκράτης αναφέρθηκε ποτέ κατά τη διάρκεια της δίκης του στις Νεφέλες. Ο ισχυρισμός ότι η κωμωδία «σκότωσε» τον Σωκράτη και με μόνο αυτό το έργο, προέρχεται κυρίως από το τέλος της κωμωδίας: Ο Στρεψιάδης, σπεύδει με τον δούλο του και πυρπολεί το διδακτήριο του Σωκράτη, ο οποίος τρέχει να σωθεί μαζί με τους μαθητές του.

Προέρχεται και από το ότι ο Αριστοφάνης, έζησε και ανατράφηκε σε ένα περιβάλλον συντηρητικό. Ανέπτυξε μια πουριτανική νοσταλγία για μια εποχή προηγούμενη, εξιδανικεύοντας ό,τι την χαρακτήριζε. Την αγνότητα των ηθών και την καθαρότητα των θεσμών και της παράδοσης. Η κωμωδία του μάχεται αυτά που θεωρεί ανατρεπτικά. Και οι θεωρίες του Σωκράτη κατέχουν την πρώτη θέση ανάμεσα σε αυτά.

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr

`
ΕΠΙΒΕΒΑΙΩΝΕΙ ΟΜΩΣ ΤΟ ΓΕΓΟΝΟΣ 27 Νοε 2020 | 12:47

Νέα διάσταση στον σάλο με τη Γαλάνη και το συσσίτιο των απόρων: Τι λέει τώρα ο άνθρωπος που την κατήγγειλε

Η νέα ανάρτηση Πολυχρονόπουλου για τη Γαλάνη και την καταγγελία ότι επιχείρησε να σταματήσει σισσύτιο απόρων. Να σταματήσει η ανθρωποφαγία.

«ΠΟΙΟΣ ΞΕΡΕΙ ΤΙ ΠΕΡΙΜΕΝΕΙ ΛΙΓΟ ΠΙΟ AWAY» 26 Νοε 2020 | 15:45

Ξεσπάθωσε ξανά ο Μπαμπινιώτης: "Click away" θέλατε; Καλά να πάθετε…

Mε χιούμορ μέσα από νέα ανάρτησή του ο Γιώργος Μπαμπινιώτης κάνει μια ακόμη προσπάθεια να μας επαναφέρει στα... ελληνικά

ΘΛΙΨΗ ΓΙΑ ΤΟΝ ΘΑΝΑΤΟ ΤΗΣ 25 Νοε 2020 | 10:12

Μαρία Μοσχολιού: "Εφυγε" η επί χρόνια Πρωθιέρεια στην Αφή της Ολυμπιακής Φλόγας

Έφυγε από τη ζωή η Μαρία Μοσχολιού, επί χρόνια Πρωθιέρεια στην Αφή της Ολυμπιακής Φλόγας, σκορπίζοντας θλίψη στους ανθρώπους του αθλητισμού και του πολιτισμού.

ΤΟ ΜΥΣΤΗΡΙΟ ΜΕ ΤΙΣ ΕΡΕΥΝΕΣ 24 Νοε 2020 | 18:36

Απίστευτο: Κλοπή σημειωματαρίων του Δαρβίνου από το Κέμπριτζ δηλώθηκε 20 χρόνια αργότερα - Τι συνέβη

Ένα από τα σημειωματάρια του Δαρβίνου που εκλάπησαν περιέχει το διάσημο σκίτσο του Tree of Life που εξερευνά την εξελικτική σχέση μεταξύ των ειδών.

ΟΔΙΚΗ ΑΡΤΗΡΙΑ ΑΠΟ ΤΑ ΑΡΧΑΙΚΑ ΧΡΟΝΙΑ 23 Νοε 2020 | 15:48

Η Αιόλου κρύβει έναν αρχαιολογικό θησαυρό κάτω από την άσφαλτο- Η κεφαλή του Ερμή και οι προηγούμενες ανακαλύψεις [Εικόνες]

Με αφορμή την ανακάλυψη της κεφαλής του Ερμή το ΥΠΠΟΑ συνθέτει ένα σύντομο ιστορικό των σημαντικών ευρημάτων που βρέθηκαν στην Αιόλου και στην ευρύτερη περιοχή.

ΤΙ ΕΙΠΕ ΣΕ ΓΝΩΣΤΗ ΕΚΠΟΜΠΗ 21 Νοε 2020 | 16:54

Ο Γιώργος Τσαλίκης ξεσπά κατά της Μενδώνη: Δεν τη βλέπω καν

Ο τραγουδιστής Γιώργος Τσαλίκης επιτέθηκε, μέσω εκπομπής, στην υπουργό Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη.

ΑΝΑΚΟΙΝΩΣΗ ΤΟΥ ΥΠΠΟΑ 18 Νοε 2020 | 20:12

Αγία Σοφία: Η αντίδραση της Unesco για τη μετατροπή σε τζαμί - Τι απάντησε η Μενδώνη

Η Ελλάδα αναμένει τα τελικά αποτελέσματα της έκθεσης της Unesco για την αλλαγή του status της Αγίας Σοφίας.

ΣΕ ΗΛΙΚΙΑ 72 ΕΤΩΝ 17 Νοε 2020 | 09:15

Έφυγε από τη ζωή ο Δημήτρης Ψαριανός, ο ερμηνευτής του Μεγάλου Ερωτικού

Έφυγε από τη ζωή ο Δημήτρης Ψαριανός, ερμηνευτής των τραγουδιών του Μάνου Χατζιδάκι.

ΣΠΑΝΙΟ ΕΥΡΗΜΑ 15 Νοε 2020 | 13:50

Μοναδική αρχαία κεφαλή βρέθηκε στο κέντρο της Αθήνας - Απεικονίζει τον θεό Ερμή

Το υπουργείο Πολιτισμού αποκάλυψε πως το εύρημα απεικονίζει τον θεό Ερμή σε ώριμη ηλικία.

ΔΙΑΣΗΜΗ ΣΥΓΓΡΑΦΕΑΣ 15 Νοε 2020 | 12:16

Βικτόρια Χίσλοπ: Προσκεκλημένη της Ελληνικής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρώπης

Η ελληνική προεδρία του Συμβουλίου της Ευρώπης συνεχίζει τον κύκλο διαδικτυακών συζητήσεων με τίτλο "Συζητώντας με…" και προσκεκλημένη τη Βικτόρια Χίσλοπ.

ΣΥΜΜΕΤΕΙΧΕ ΣΕ ΠΟΛΛΕΣ ΤΗΛΕΟΠΤΙΚΕΣ ΣΕΙΡΕΣ 12 Νοε 2020 | 14:59

Θλίψη στον καλλιτεχνικό κόσμο: Έφυγε από τη ζωή ο ηθοποιός Χρήστος Αυλωνίτης

Πέθανε ηθοποιός Χρήστος Αυλωνίτης. Νοσηλεύονταν στο νοσοκομείο ύστερα από ατύχημα που είχε με το μηχανάκι του.

ΤΑ ΥΔΑΤΑ ΤΗΣ ΒΡΟΧΗΣ ΕΡΡΕΑΝ ΕΠΙ ΩΡΑ ΜΕ ΟΡΜΗ 11 Νοε 2020 | 19:38

Κακοκαιρία στην Κρήτη: Πλημμύρισε ο αρχαιολογικός χώρος στα Μάλια - Εικόνες θλίψης

Ο τεράστιος όγκος βροχής που έπεσε προκάλεσε εκτεταμένες πλημμύρες στο ανάκτορο του αρχαιολογικού χώρου στα Μάλια της Κρήτης.

ΕΙΧΕ ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΕΙ 5 ΠΟΙΗΤΙΚΕΣ ΣΥΛΛΟΓΕΣ 11 Νοε 2020 | 17:30

Πέθανε ο ποιητής Δημήτρης Ελευθεράκης - Ήταν μόλις 42 ετών

Η τελευταία συλλογή του ποιητή με τίτλο "Άσπρα μήλα" θα κυκλοφορήσει στις αρχές του νέου έτους.