Η κωμωδία σκότωσε τον Σωκράτη; Ένα πνευματικό αίνιγμα 2.500 ετών

Όταν παρουσιάστηκαν οι Νεφέλες, σατίριζαν και κατηγορούσαν ευθέως τον Σωκράτη και τις ιδέες του. Ο Σωκράτης θεωρούσε ότι του έκαναν τη μεγαλύτερη ζημιά στην πόλη

THETOC TEAM
ΓΡΑΦΕΙ: THETOC TEAM
Η κωμωδία σκότωσε τον Σωκράτη; Ένα  πνευματικό αίνιγμα 2.500 ετών

Δυόμισι χιλιάδες χρόνια έχουν περάσει από την «επίσημη γέννηση» της κωμωδίας. Ήταν την άνοιξη του 486 π.Χ. όταν η κωμωδία σαν είδος συμπεριελήφθη στο πλαίσιο του προγράμματος των μεγάλων Διονυσίων. Παρόλο που οι ημι-αυτοσχεδιαστικές κωμικές παραστάσεις είχαν μια μακρά προϊστορία στο λαϊκό πολιτισμό της Αθήνας, μόνο από το 486 η κωμωδία έγινε -παράλληλα με την τραγωδία, η οποία είχε μια παλαιότερη θέση στην Αθηναϊκή εορτή- ένα από τα δυο αρχετυπικά σύμβολα της τέχνης του θεάτρου και παρουσιάστηκε σε ολοκληρωμένη λογοτεχνική μορφή, ενώ αντικατόπτριζε τον τρόπο σκέψης και αισθημάτων που σχετίζονται με τις πτυχές της ζωής μας.

Η κωμωδία σκότωσε τον Σωκράτη; Ένα  πνευματικό αίνιγμα 2.500 ετών
Αριστοφάνης

Ωστόσο, αν και η κωμωδία ήταν μια απαραίτητη κατηγορία τόσο στη ζωή όσο και στην τέχνη, υπήρχε πάντα μια αμφιλεγόμενη και προβληματική πλευρά της. Δίπλα στην πηγή χαράς, υπήρχε και μια πιο σκούρα, δυνητικά, ανησυχητική πλευρά. Ήταν η ίδια η δύναμη του γέλιου αυτή που μπορούσε εύκολα να δημιουργήσει ένα περιβάλλον ταπείνωσης ή να ανοίξει μια σοβαρή πληγή. Στην ιστορία της κωμωδίας στο θέατρο αλλά και έξω από αυτό έχουμε πολλά παραδείγματα και προσπάθειες να περιοριστεί η σάτιρα ή η διακωμώδηση. Ακόμα και στην κλασική Αθήνα, περίοδο κατά την οποία είχε δοθεί στην κωμωδία μια περίοπτη θέση, υπήρχαν πάντα ανησυχίες για το κατά πόσο και επί πόσο χρονικό διάστημα θα μπορούσε η πόλη να ανεχθεί τον εμπαιγμό των δημοκρατικών θεσμών και των πολιτικών της.

Όμως θα ήταν εντελώς αφελές να σκεφτούμε ότι η κωμωδία και η ελευθερία της έκφρασης βρίσκονται πάντα εναντίον αυτών που είναι στην εξουσία. Η κωμωδία, κάλλιστα μπορεί να είναι λαϊκίστικη ή από την πλευρά της πλειοψηφίας, ή εναντίον ατόμων ή ομάδων που δεν ταιριάζουν ή δεν συμμορφώνονται στο «ομαδικό πνεύμα» και το «ομαδικό ρεύμα».

Το αρχαίο θέατρο του Διονύσου
Το αρχαίο θέατρο του Διονύσου

Ένα συναρπαστικό πρώιμο παράδειγμα υπάρχει στις Νεφέλες του Αριστοφάνη που παρουσιάστηκαν στα Μεγάλα Διονύσια το 423π.Χ. Εκεί, ο φιλόσοφος Σωκράτης, περιγράφεται ως μια απόμακρη φιγούρα ενός υπερόπτη, ο οποίος αποκηρύσσει την κανονική ελληνική θρησκεία, εισάγει καινά δαιμόνια και οι ιδέες του ανατρέπουν την παραδοσιακή ηθική και τις αποδεκτές αξίες. Ο Αριστοφάνης τον αποκαλεί πνευματικό απατεώνα, του φορτώνει όλα τα αρνητικά των σοφιστών, ακόμα και τη φιλοχρηματία τους.

Πρόκειται για ένα πνευματικό αίνιγμα που διαρκεί αιώνες. Το 423 π.Χ., όταν ο Αριστοφάνης παρουσίασε τις "Νεφέλες", τον Σωκράτη τον ήξεραν στην Αθήνα μόνον ελάχιστοι μυημένοι φίλοι του. Η κωμωδία τον κάνει διάσημο γελοιοποιώντας τον. Άραγε αναρωτιέστε ποιά θα ήταν σήμερα η άποψή μας για τον Σωκράτη, αν είχαν διασωθεί μόνο τα έργα του Αριστοφάνη; Το μεγάλο πρότυπο του πολιτισμού μας θα ήταν αρνητικό και προς αποφυγήν.

Νεφέλες, 1970, Επίδαυρος, Εθνικό Θέατρο
Νεφέλες, 1970, Επίδαυρος, Εθνικό Θέατρο

Ο Σωκράτης, στην Απολογία του Πλάτωνα, εικοσιπέντε χρόνια αργότερα, λέει ότι φοβάται τον κωμωδιογράφο, που τον διέσυρε στη συνείδηση των συμπολιτών του, περισσότερο από τους άλλους πνευματικούς του εχθρούς ή και τους συκοφάντες του. Ο Σωκράτης θεωρούσε μέχρι τέλους ότι την μεγαλύτερη ζημιά την είχε κάνει ο Αριστοφάνης. Εδώ να σημειώσουμε ότι ο Πλάτων αποκλείεται να είχε δει το πρώτο ανέβασμα των Νεφελών, το οποίο είχε θεωρηθεί θεατρική αποτυχία και το ίδιο ισχύει και για τους άλλους δικαστές του.

Είναι αμφίβολο στην πραγματικότητα αν ο Σωκράτης αναφέρθηκε ποτέ κατά τη διάρκεια της δίκης του στις Νεφέλες. Ο ισχυρισμός ότι η κωμωδία «σκότωσε» τον Σωκράτη και με μόνο αυτό το έργο, προέρχεται κυρίως από το τέλος της κωμωδίας: Ο Στρεψιάδης, σπεύδει με τον δούλο του και πυρπολεί το διδακτήριο του Σωκράτη, ο οποίος τρέχει να σωθεί μαζί με τους μαθητές του.

Προέρχεται και από το ότι ο Αριστοφάνης, έζησε και ανατράφηκε σε ένα περιβάλλον συντηρητικό. Ανέπτυξε μια πουριτανική νοσταλγία για μια εποχή προηγούμενη, εξιδανικεύοντας ό,τι την χαρακτήριζε. Την αγνότητα των ηθών και την καθαρότητα των θεσμών και της παράδοσης. Η κωμωδία του μάχεται αυτά που θεωρεί ανατρεπτικά. Και οι θεωρίες του Σωκράτη κατέχουν την πρώτη θέση ανάμεσα σε αυτά.

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr

ΑΠΟ ΤΙΣ 13 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 02 Δεκ 2021 | 14:18

"Μικροί πυροβολισμοί μέσα στη νύχτα": Το νέο έργο του Γιάννη Καλαβριανού στο Θέατρο Τέχνης

Έμπνευση για το έργο αποτέλεσε ένα από τα σημαντικότερα κείμενα της γερμανικής λογοτεχνίας, η νουβέλα "Μίχαελ Κόλχαας" του Χάινριχ Φον Κλάιστ, η οποία βασίστηκε στην αληθινή ιστορία ενός εμπόρου αλόγων, που έζησε στη Σαξονία τον 16ο αιώνα.

ΠΡΕΜΙΕΡΑ 17 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 02 Δεκ 2021 | 13:59

"H Βίλα (Ο δρόμος που δεν πήραν)" στο Μικρό Θέατρο Κεραμεικού

Τρεις γυναίκες που τις λένε "Αλεχάνδρα" συναντιούνται σε ένα δωμάτιο, επιφορτισμένες με το καθήκον να αποφασίσουν το μέλλον της Βίλας Γκριμάλντι, ενός υπαρκτού χώρου βασανιστηρίων και δολοφονιών της Χιλής κατά την δικτατορία του Πινοσέτ.

ΑΠΟ 3 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 02 Δεκ 2021 | 13:54

"Μαθήματα κωμωδίας": Η νέα παράσταση του Θοδωρή Αθερίδη στο Μικρό Παλλάς - Με εξαιρετικό καστ

Τα "Μαθήματα κωμωδίας" είναι το νέο έργο του Θοδωρή Αθερίδη που παρουσιάζεται σε δική του σκηνοθεσία, στο θέατρο Μικρό Παλλάς από την Παρασκευή 3 Δεκεμβρίου.

ΑΠΟ 5 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 02 Δεκ 2021 | 13:21

"Χριστουγεννιάτικοι Μπελάδες" στο Θέατρο Πρόβα - Μία διαδραστική παράσταση για τα παιδιά

Το έργο έχει ανέβει με τη διαδραστική μέθοδο και στηρίζεται στη συμμετοχή των μικρών θεατών που από τη θέση τους βοηθούν ενεργά στην εξέλιξή της παράστασης.

ΑΠΟ 5 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 02 Δεκ 2021 | 13:15

Το παραμύθι επιστρέφει: Τα "Χριστούγεννα του Σκρουτζ" στον Πολυχώρο Πολιτισμού IDEAL

Οι μικροί μας φίλοι θα ταξιδέψουν στη μαγεία των Χριστουγέννων μέσα από τις περιπέτειες των αγαπημένων θρυλικών ηρώων του Ντίκενς, του Άντερσεν και των Γκρίμ.

6-28 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 02 Δεκ 2021 | 13:08

"Κι όμΩς κινείται": Οχτώ τελευταίες παραστάσεις για την παράσταση "9.25", στο Θέατρο Ροές

Η παράσταση "9.25" από την ομάδα χορού και ακροβασίας "Κι όμΩς κινείται" επιστρέφει την περίοδο των γιορτών στο θέατρο Ροές και μόνο για 8 τελευταίες παραστάσεις

ΤΑΙΝΙΕΣ ΠΡΩΤΗΣ ΠΡΟΒΟΛΗΣ 02 Δεκ 2021 | 08:59

Τι θα δούμε αυτή την εβδομάδα στα σινεμά: Νοσταλγία, παραμύθι και το σύμπαν του Γουές Άντερσον

Μια ενδιαφέρουσα κινηματογραφική εβδομάδα υπόσχονται στους σινεφίλ οι ταινίες που κάνουν πρεμιέρα απόψε.

ΑΠΟ 1Η ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 01 Δεκ 2021 | 12:14

"Πολύ Mακριά", της Caryl Churchill στο Θέατρο 104 - Ενα επίκαιρο έργο για τη βία

Το "Πολύ Mακριά" είναι μια κραυγή αγωνίας για την αυξανόμενη -και συχνά αποδεκτή- βία και απανθρωπιά σε έναν κόσμο που μοιάζει όλο και περισσότερο διχασμένος.

«ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΙΑΤΙΚΕΣ ΙΣΤΟΡΙΕΣ» 01 Δεκ 2021 | 08:31

Χριστούγεννα στο "Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος" με παραστάσεις για όλη την οικογένεια στον Φάρο - Σε ένα ονειρικό τοπίο [πρόγραμμα]

Οι "Χριστουγεννιάτικες Ιστορίες" του Κέντρου Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ) ζωντανεύουν στον Φάρο μέσα σε ένα φωτεινό, ονειρικό τοπίο.

ΤΑ ΕΓΚΑΙΝΙΑ ΕΓΙΝΑΝ ΤΗΝ ΤΕΤΑΡΤΗ 29 Νοε 2021 | 13:20

Εκθεση φωτογραφίας στο Ναύπλιο: "Εύζωνες / Οι φύλακες των αφανών" [εικόνες]

Την ξενάγηση έκανε η φωτογράφος, ενώ παρευρέθηκαν Εύζωνες με καταγωγή από την περιοχή που μετέφεραν τις εμπειρίες τους από την θητεία τους στην Προεδρική Φρουρά.

ΔΕΥΤΕΡΑ 29 ΝΟΕΜΒΡΙΟΥ 2021 ΕΩΣ ΤΕΤΑΡΤΗ 1 ΔΕΚΕΜΒΡΙΟΥ 2021 29 Νοε 2021 | 12:37

3η Διεθνής Συνάντηση Fest of Fests - Webinar για το μέλλον των Φεστιβάλ του Παιδικού και Νεανικού Κινηματογράφου

Με τη συμμετοχή εκπροσώπων σημαντικών οπτικοακουστικών φεστιβάλ, εκπαιδευτικών φορέων, θεσμών και οργανισμών.

ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ 28 Νοε 2021 | 21:13

Eπιστρέφει στην Ελλάδα θραύσμα της ζωφόρου του Παρθενώνα από την Ιταλία

Δρομολογείται η επιστροφή στην Ελλάδα και στο Μουσείο Ακρόπολης θραύσματος της ζωφόρου του Παρθενώνα από την Ιταλία, με τη διαδικασία του μακροχρόνιου δανεισμού

ΤΙ ΔΗΛΩΣΕ 27 Νοε 2021 | 14:18

Κένι Λόουτς: "Τα Γλυπτά του Παρθενώνα είναι κλεμμένα και πρέπει να επιστρέψουν στην Ελλάδα"

Ο Κεν Λόουτς, ένας από τους διασημότερους Βρετανούς σκηνοθέτες, τάχθηκε ξανά υπέρ της επιστροφής των Γλυπτών του Παρθενώνα στην Ελλάδα