Τι βλέπει ένας δημοσιογράφος περπατώντας στην Αθήνα;

"Η πρώτη μνήμη μου από την Αθήνα που άλλαζε όταν και εγώ μεγάλωνα μαζί της ήταν μία κατεδάφιση στην οδό Πατησίων, στο ύψος της Αγίου Μελετίου. Ήταν ένα από τα "αγαπημένα" μου σπίτια, παρότι ήμουν δεν ήμουν πέντε ετών. Μου έκαναν εντύπωση τα μαρμάρινα λιοντάρια που φαίνονταν στο βάθος του κήπου, στη βάση της εξωτερικής σκάλας με τους

φοίνικες παραστάδες. Με είχε κλονίσει η θέα της μπουλντόζας και τα σύννεφα της σκόνης.
Μου αρέσει να ανακαλώ αυτήν την πρώιμη ανάμνηση όταν προσπαθώ να εντοπίσω τη γέννηση της σχέσης μου με την Αθήνα.
Σαφώς, όπως κάθε σχέση, είναι περισσότερο περίπλοκη από όσο εκ πρώτης όψεως φαίνεται, περισσότερο σύνθετη και ίσως αντιφατική. Αλλά σε κάθε περίπτωση είναι μία σχέση στέρεη και εκ των πραγμάτων ισόβια. Μεγάλωσα στην Αθήνα, αλλά μου αρέσει να λέω ότι είναι η Αθήνα που με μεγάλωσε, καθώς τώρα που έχω ένα βάθος χρόνου πίσω μου μπορώ να κατανοώ ότι η πορεία προς την ενηλικίωση και την ωριμότητα ήταν μία κοινή πορεία διαρκών μεταβολών.
Τα κείμενα και οι φωτογραφίες που δημοσιεύονται σε αυτήν την έκδοση είναι σπαράγματα πρόσφατων μοναχικών περιπλανήσεων σε δρόμους της Αθήνας", γράφει ο Νίκος Βατόπουλος στον πρόλογο του βιβλίου του "περπατώντας στην Αθήνα" που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Μεταίχμιο.

Από το βιβλίο διαβάστε μερικά εξαιρετικά ενδιαφέροντα αποσπάσματα.

Η αθηναϊκή πολυκατοικία και ο διαβάτης του αύριο

Υπάρχουν ολόκληροι δρόμοι σε πολλές συνοικίες της Αθήνας που στις δεκαετίες που θα ακολουθήσουν θα συγκινούν και θα περπατιούνται γιατί θα έχουν ατμόσφαιρα και ιστορικό βάθος. Το νιώθω ήδη από τώρα, ιδίως στις περιοχές εκείνες όπου υπάρχουν πολυκατοικίες σωστά μελετημένες, σε δρόμους όπου μπορεί να δει κανείς και παλαιότερες μονοκατοικίες. Δύο πολυκατοικίες, δίπλα δίπλα, που παρατήρησα στην οδό Καρνεάδου, ξετύλιξαν μέσα μου ένα νέο νήμα για την Αθήνα όπως θα αγαπιέται στο μέλλον. Ήταν ίσως η στιγμή, το φως, η δική μου διάθεση και η ήρεμη κατάσταση του δρόμου. Αλλά όταν είδα πώς ακουμπούσε η μία πολυκατοικία δίπλα στην άλλη, η μία από τα τέλη της δεκαετίας του 1950 και η άλλη από τα μέσα της δεκαετίας του 1930, ένιωσα ότι ήμουν απέναντι στην καρδιά του 20ού αιώνα, έτσι όπως τον κατανόησε και τον εξέφρασε ο αθηναϊκός δρόμος.

Και όμως, αυτό το καθημερινό θέαμα δεν είναι αυτονόητο. Οι πολυκατοικίες του Κολωνακίου, όπως και της Μαυρομματαίων και της Φωκίωνος Νέγρη, είναι όλες προϊόντα αρχιτεκτονικών γραφείων, καθώς και πολλές ακόμα σκόρπιες σε όλες τις παλαιότερες γειτονιές, ιδίως στο Παγκράτι και στην Πατησίων. Στο μέλλον όποιος αναζητεί το ιδιαίτερο ύφος από την «κοιλιά» του 20ού αιώνα θα πηγαίνει στις περιοχές που τοποθετούσαν τα χρήματά τους οι μεσοαστοί από το 1930 έως το 1970. Στέκουν ακόμη αυτά τα κτίρια κατοικιών, οι πολυκατοικίες, ο πιο επιτυχημένος νεολογισμός της ελληνικής γλώσσας. Γηρασμένες οι περισσότερες, με άγνωστη συμπεριφορά και αντοχή για το μέλλον, αλλά τροφοί γενεών και γενεών Αθηναίων. Από μόνη της αυτή η συνθήκη ενηλικίωσης των Αθηναίων μέσα σε ένα τυπικό αθηναϊκό διαμέρισμα είναι κάτι αντικειμενικά συγκλονιστικό. Το βίωμα, δηλαδή, και η κυτταρική μνήμη που προκύπτει μέσα από την κάτοψη ενός τυπικού αθηναϊκού διαμερίσματος.

Γι’ αυτό η θέαση των προσόψεων είναι μία εμπειρία που υπερβαίνει την αρχιτεκτονική ή αισθητική αξία και γίνεται ψυχονοητική και αισθησιακή.

Στο μέλλον, η αθηναϊκή πολυκατοικία θα έχει πολλαπλές ερμηνείες. Όπως ήδη με την εμφάνισή της στη δεκαετία του 1920 προκάλεσε ποταμούς κρίσεων και επικρίσεων, έτσι και στο μέλλον, εκατό και πλέον χρόνια μετά τη μαζική ανοικοδόμηση, η Αθήνα, ως κατεξοχήν πόλη του 20ού αιώνα, θα προκαλεί διαφορετικές γνώμες από σήμερα. Η πολυκατοικία με τις πολλές διαβαθμίσεις της θα αποσπαστεί από τη γενίκευση και θα αποκτήσει ποιότητες. Το μέλλον θα μας βοηθήσει επίσης να ξεπεράσουμε τις τομές στον χρόνο, όπως τις κατανοούμε σήμερα. Δεν είναι βέβαιο ότι θα επιζήσει –όπως υπάρχει σήμερα– η στρεβλή διάκριση ανάμεσα στα «νεοκλασικά» και τις «πολυκατοικίες», καθώς η εξέλιξη της ζωής θα μεταβάλει τα κριτήρια. Όπως δεν είναι βέβαιο ότι θα επιζήσει ως πρωτεύων ο διαχωρισμός ανάμεσα στην προπολεμική και μεταπολεμική Αθήνα, καθώς νεότερες τομές, πιο σημαντικές και πιο νωπές, θα κυριαρχήσουν.

Η φωτογραφία με τη γειτνίαση των δύο πολυκατοικιών της Καρνεάδου, η μία λίγο πριν τον πόλεμο και η άλλη λίγο μετά τον πόλεμο, μας δείχνει ότι στα μάτια του αυριανού διαβάτη, και οι δύο θα ανήκουν στην ίδια εποχή, θα προέρχονται από μια παλιά Αθήνα, από την οποία δεν θα υπάρχουν ζώσες μνήμες. Είναι η Αθήνα που θα υποδεχθεί την πόλη μετά την κρίση αυτή που θα ορίσει τη μεγαλύτερη τομή.

Πρώτη δημοσίευση: 17 Ιουλίου 2016

Η ζωή της οδού Σόλωνος σε κύκλους

Μέσα στην ακινησία της, η πόλη αλλάζει γοργά. Και αθόρυβα. Όταν είδα ότι έκλεισε ένα από τα παλιά και οικεία βιβλιοδετεία της οδού Σόλωνος, σκέφτηκα ότι η επιγραφή και μόνο με την καλλιτεχνική, παλιομοδίτικη γραμματοσειρά αιμοδοτούσε ακόμη τη μυθολογία της πόλης. Ήταν μία εικόνα αστικής ζωής, βίωμα ενός περιπατητή. Αλλά, η οικονομική δραστηριότητα εξέλιπεν και το κοινό απέχει. Δεν είναι μοίρα της πόλης αυτή η παρακμή, είναι μονάχα στάδιο αποσυναρμολόγησης. Μέσα στην αντικειμενική ασχήμια της, η οδός Σόλωνος, στενή και σκοτεινή, ιδίως μετά το Πνευματικό Κέντρο προς τα Εξάρχεια, φυλάει ακόμη μια ορισμένη αστική ατμόσφαιρα. Αδιόρατη σαν μυρωδιά. Προέρχεται από την κοιλιά του μακρινού 20ού αιώνα και μας προσφέρεται σήμερα ελλειπτικά σαν ευτελισμένη, καπνισμένη, γέρικη και σε απόσυρση εικόνα. Παραμένει, εντούτοις, ανιχνεύσιμη.

Σκεφτόμουν πόσα βιβλιοδετεία είχε άλλοτε η περιοχή της Νεάπολης και των Εξαρχείων, όλη αυτή η αστική και μποέμικη γειτονιά με τα ωραία σπίτια και τις καλοχτισμένες πολυκατοικίες, σε μία διαρκή ανοδική πορεία από το 1860 ως πρόσφατα. Επιζεί ο μύθος ότι είναι η γειτονιά με τα βιβλιοπωλεία, τους εκδοτικούς οίκους, τα βιβλιοδετεία, τα χαρτοπωλεία, τα καφέ και τα στέκια των διανοουμένων και των φοιτητών. Ο μύθος είναι ισχυρότερος, ενίοτε, της πραγματικότητας και στην περίπτωση αυτή, η διαπίστωση ισχύει. Αδειάζει από μέσα όλη αυτή η παλιά αθηναϊκή περιοχή, στραγγίζει τον δυναμισμό της και εξαντλείται σε λίγες εξαιρέσεις που κρατούν ζωντανή την επίφαση.

Αλλά, παρά την καχεκτική οικονομική ζωή της πρωτεύουσας, παρά την απουσία επενδύσεων, ανακαινίσεων, ανεγέρσεων, επεκτάσεων, αστικής φροντίδας και σκέψεων για το αύριο, όλη αυτή η άλλοτε γοητευτική και βαθιά αθηναϊκή περιοχή από τη Σίνα ως την Εμμανουήλ Μπενάκη μοιάζει να αναπνέει τον αθηναϊκό αέρα της. Είναι ένα μεταλλείο αναμνήσεων και βιωμάτων, μέσα στο οποίο διασώζονται πολλά, αισθητικά ωραία και αρχιτεκτονικά αξιόλογα, αθηναϊκά οικοδομήματα. Είναι ένας αστικός πλούτος, παγωμένος στον χρόνο, ακινητοποιημένος και παροπλισμένος, προσωρινά ανενεργός αλλά δυνητικά ικανός να παραγάγει πλούτο. Αισθητικό, κοινωνικό, οικονομικό.

Ξαναγυρίζοντας το βλέμμα μου στην καλλιτεχνική επιγραφή ενός ακόμα βιβλιοδετείου «όπισθεν» του επισήμου κέντρου αλλά μέσα στα αιμοφόρα αγγεία της παλιάς, οικείας, αστικής, ενίοτε και νεωτερικής, πρωτεύουσας, αναλογίζομαι…

πόσα «δεμένα» βιβλία από εργαστήρια βιβλιοδεσίας στη Σόλωνος, στη Σίνα, στη Μασσαλίας, στη Ζωοδόχου Πηγής, στην Τζαβέλλα και σε τόσους ακόμα δρόμους, υπάρχουν σε βιβλιοθήκες αστικών διαμερισμάτων της αχανούς πρωτεύουσας και των μακρινών περιχώρων.

Πόσα βιβλία «δέθηκαν» με κίνητρο την αγάπη και απέκτησαν και αρχικά κατόχου σε χρυσοτυπία... Αυτά που βλέπω σε ντάνες στα παλαιοβιβλιοπωλεία, με εκείνα τα χρυσά Χ.Π. και Μ.Ι. και Β.Σ., κληροδοτημένα πλέον στην πόλη μετά τον θάνατο των κατόχων τους. Πολλά από αυτά είναι πια δεμένα σε σπάγγο, πεταμένα σε σκονισμένα μωσαϊκά ή σε μεταλλικά ράφια που ανεβαίνουν στην οροφή, σαν τους νεκρούς έπειτα από επιδημία, όπως έλεγε ο Τσαρούχης για τα νεοκλασικά σπίτια της Αθήνας και του Πειραιά.

Είναι όμως προϊόντα φροντίδας και πολιτισμού, που γεννήθηκαν εκεί γύρω στην οδό Σόλωνος, τη στενή και σκοτεινή οδό, την παρηκμασμένη...

Πρώτη δημοσίευση: 25 Σεπτεμβρίου 2016

Στα ξεχασμένα στενά της Κυψέλης, Κρόνου και Ερασμίας

Έφτασα ως την οδό Κρόνου για να δω από κοντά το σπίτι των δύο κοριτσιών, της Λουκίας και της Βαρβάρας. Είχα διαβάσει για το σπίτι αυτό στη διήγηση ενός παλιού Αθηναίου, που εξιστορούσε τη ζωή στην Κυψέλη από τα µέσα της δεκαετίας του ’30 ως τα µέσα της δεκαετίας του ’40. Βρήκα την Κρόνου στον χάρτη, όπως και τις επίσης µικρές και άσηµες οδούς Πολυµνίας και Ερασµίας, δροµάκια µικρά, που πριν από 70 και 80 χρόνια είχαν όλα µονώροφα σπίτια µε λουλουδιασµένες αυλές.

Με συγκίνηση έφτασα στην οδό Κρόνου, όχι µόνο γιατί εκεί ήταν το δεύτερο σπίτι του εξαίρετου παλιού Αθηναίου Νίκου Αθανασιάδη, που µας κληροδότησε τις αναµνήσεις του από την Κυψέλη στο βιβλίο του Τα πρώτα χρόνια (Ηράκλειο Κρήτης, 2015) αλλά και γιατί είχα την περιγραφή του σηµερινού ερειπίου, όπου κάποτε έµεναν οι γειτονοπούλες του. «Από τα δυο παράθυρα του υπογείου» γράφει ο Νίκος Αθανασιάδης «το ένα το ’χουν κτίσει και στ’ άλλο τα κλειστά παντζούρια του, ό,τι απόµεινε απ’ αυτά, τα ’χουν καρφώσει µε σανίδες... από την όµορφη σιδεριά του µπαλκονιού του ισογείου µε το τοξωτό περίγραµµα κρέµονται τώρα ξεχαρβαλωµένα, ακόµα και σήµερα, δύο ή τρία σίδερα».

Τα είδα όλα όπως στην περιγραφή και στάθηκα να περιεργαστώ το τοξωτό περίγραµµα που περιγράφει ο Νίκος Αθανασιάδης.

Ποιο µεράκι τίνος τεχνίτη το είχε τραβήξει τοξωτό στον σοβά;

Η αυλή στο πλάι γεµάτη ζιζάνια και σκουπίδια, και όλη η οδός Κρόνου, λίγες δεκάδες µέτρα όλη κι όλη, έµοιαζε βυθισµένη στη σιωπή. Είναι πάνω από τη Σικίνου, και αν την προχωρήσεις στο τέρµα βγαίνεις στην οδό Ερασµίας. Στάθηκα, όµως, λίγο στον αριθµό 6 της οδού Κρόνου, ένα πολύ όµορφο σπίτι που θα πρέπει να χτίστηκε γύρω στο 1935. Είναι έρηµο και κλειδαµπαρωµένο. Να είναι αυτό το σπίτι που περιγράφει ο Νίκος Αθανασιάδης, όπου έµενε η µικρή Βάσω µε τις µπούκλες και τον φιόγκο; Ο µπαµπάς της Βάσως ήταν ο κύριος ∆ήµος, που καθόταν συχνά στην ταράτσα και τακτοποιούσε τη συλλογή γραµµατοσήµων του. Τον πήραν στα ∆εκεµβριανά και χάθηκε. ∆εν ήταν καν 30 ετών. Να ήταν αυτό το σπίτι τους, στον αριθµό 6;

Είναι τόσο µικρή οδός η Κρόνου που γρήγορα βγήκα στην Ερασµίας. Καθώς ο δρόµος αυτός κάνει µια καµπύλη προς την οδό Κύπρου, θαύµασα από µακριά τα σπίτια που έχουν µείνει από τότε. Όλα µονώροφα.

Τρία σπιτάκια στη σειρά. Ένα σε ώχρα, διπλοµανταλωµένο, ένα σε ροζ χρώµα µε λαδί παντζούρια, ζωντανό και όµορφο, και ένα µε καστανό αρτιφισιέλ, ακριβώς στη γωνία, µε κήπο άγριο, έρηµο και εγκαταλελειµµένο.

Ζωντάνευαν µπροστά µου τον µικρόκοσµο της παλιάς Κυψέλης. Πλησίασα το γωνιακό µε τον κήπο, στη στροφή προς την οδό Κύπρου, και το περιερ­γάστηκα. Από την αυλόπορτα βλέπει κανείς την κυκλική βεράντα του ισογείου, µε εσωτερική θέα στον κήπο, και από τα ανοίγµατα της αρ ντεκό εξώθυρας φωτογράφισα το χολ, που οδηγούσε σε ωραία δίφυλλη πόρτα. ∆εξιά, έβλεπα τρεις προπολεµικούς στρογγυλούς διακόπτες του ηλεκτρικού. Περιµετρικά, και στο µικρό αδιέξοδο στο πλάι, ανέβηκα από την πίσω είσοδο και φωτογράφισα το λουτρό. Είχα µπροστά µου ένα σπίτι φάντασµα που πριν από µερικά χρόνια θα είχε ζωή. Τι µέλλον έχουν αυτά τα σπίτια;

Σε αυτά τα στενά της Κυψέλης βλέπει κανείς το πρόβληµα καθηµερινότητας της Αθήνας. Όσοι φροντίζουν τα σπίτια τους, και είδα πολλά λουλουδιασµένα µπαλκόνια, είναι ήρωες. Ήρωες χωρίς καµία υποστήριξη.

Πρώτη δηµοσίευση: 28 Μαϊου 2017

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr