Σήμερα, 14 Φεβρουαρίου, του Αγίου Βαλεντίνου, γιορτάζεται παγκοσμίως η ημέρα των ερωτευμένων. Ο έρωτας συχνά παρουσιάζεται ως κεραυνοβόλος, ως κάτι που έρχεται ξαφνικά και μας παρασύρει ολοκληρωτικά. Στην πράξη, όμως, οι σχέσεις αποδεικνύονται συνήθως πιο… σύνθετες. Οι δεσμοί που μας συντροφεύουν, είτε για λίγο είτε για πολύ, γεμίζουν από ανασφάλειες, φόβους και αποστάσεις. Συνυπάρχουν με διλήμματα και επιλογές, αλλά και με χαρά, προσμονή και εξιδανίκευση.
Γιατί, όμως, άλλοι μένουν και άλλοι φεύγουν; Γιατί κάποιοι φοβούνται την εγγύτητα, ενώ άλλοι την απώλεια; Γιατί για κάποιους η ανάγκη να αγαπιούνται είναι κυρίαρχη, ενώ για άλλους αρκεί το να αγαπούν; Η ψυχολογία επιχειρεί εδώ και δεκαετίες να δώσει απαντήσεις μέσα από θεωρίες όπως εκείνη της προσκόλλησης του John Bowlby, η οποία δείχνει ότι οι πρώιμοι δεσμοί επηρεάζουν βαθιά τον τρόπο που βιώνουμε την εγγύτητα, την απόσταση και την απώλεια στις ερωτικές μας σχέσεις.
Με απλά λόγια, η θεωρία της προσκόλλησης υποστηρίζει ότι από πολύ νωρίς μαθαίνουμε πώς είναι να σχετιζόμαστε με τους άλλους: αν μπορούμε να νιώθουμε ασφάλεια, αν μπορούμε να ζητάμε εγγύτητα ή αν χρειάζεται να κρατάμε αποστάσεις για να προστατευτούμε. Αυτές οι πρώιμες εμπειρίες ενεργοποιούνται ξανά στις ερωτικές μας σχέσεις.
Με αφορμή την ημέρα των ερωτευμένων, μιλήσαμε με την Κλινική ψυχολόγο, ψυχοθεραπεύτρια και Διδάκτωρ Ιατρικής Σχολής Αθηνών, κ. Άννα Κανδαράκη, η οποία μας εξήγησε πώς η θεωρία της προσκόλλησης ''φωτίζει'' τις διαφορετικές συμπεριφορές μας στον έρωτα.
"Είναι μια θεμελιώδης αλλά και μαγική θεωρία η οποία μας λέει ότι ο τρόπος που συσχετιστήκαμε στα πρώτα 2 χρόνια της ζωής μας επηρεάζει τον τρόπο που θα συσχετιστούμε στην ενήλικη ζωή μας", αναφέρει μιλώντας στο TheTOC. "Πιο συγκεκριμένα, η θεωρία της προσκόλλησης, όπως διατυπώθηκε από τον John Bowlby και ερευνητικά τεκμηριώθηκε από τη Mary Ainsworth, υποστηρίζει ότι το βρέφος δεν αναζητά μόνο τροφή και φροντίδα, αναζητά και συναισθηματική ασφάλεια. Ο βασικός φροντιστής γίνεται το "ασφαλές καταφύγιο” και ταυτόχρονα η "ασφαλής βάση” από την οποία το παιδί ξεκινά να εξερευνά τον κόσμο".
Όπως προσθέτει, ανάλογα με το πώς ανταποκρίνεται αυτός ο φροντιστής — με συνέπεια, ευαισθησία και διαθεσιμότητα ή με ασυνέπεια, απόσταση και απόρριψη — διαμορφώνονται εσωτερικά μοντέλα σχέσεων που απαντούν σε δύο βαθιά ερωτήματα: "Είμαι άξιος αγάπης;" και "Οι άλλοι είναι διαθέσιμοι όταν τους χρειάζομαι; Μπορώ να εμπιστευτώ;".
Οι τύποι προσκόλλησης
Η έρευνα έχει περιγράψει βασικούς τύπους προσκόλλησης, οι οποίοι, όπως σημειώνει η ίδια, λειτουργούν σαν εσωτερικοί χάρτες στις ενήλικες σχέσεις. Η ασφαλής προσκόλληση επιτρέπει στο άτομο να συνδυάζει οικειότητα και αυτονομία χωρίς έντονο φόβο. Η αγχώδης προσκόλληση συνδέεται με έντονη ανάγκη επιβεβαίωσης και φόβο εγκατάλειψης. Η αποφευκτική οδηγεί σε δυσκολία συναισθηματικής εγγύτητας και διατήρηση αποστάσεων, ενώ η αποδιοργανωμένη προσκόλληση μεταφράζεται συχνά σε αντιφατικές και ασταθείς συμπεριφορές στις σχέσεις.
"Γιατί κάποιοι έρωτες μας ηρεμούν και άλλοι μας απορρυθμίζουν;"
"Στον έρωτα, αυτά τα πρώιμα βιώματα ενεργοποιούνται με εντυπωσιακή ένταση", δηλώνει, εξηγώντας στο TheTOC, ότι η ερωτική σχέση λειτουργεί σαν ένα "εσωτερικό ξυπνητήρι" που αφυπνίζει τις πρώτες εμπειρίες σύνδεσης. "Η θεωρία της προσκόλλησης, λοιπόν, δεν εξηγεί απλώς γιατί ερωτευόμαστε. Εξηγεί γιατί κάποιοι έρωτες μας ηρεμούν και άλλοι μας απορρυθμίζουν". Ταυτόχρονα, υπογραμμίζει ότι μέσα από νέες ασφαλείς εμπειρίες και συνειδητή δουλειά με τον εαυτό μας μπορούμε να επαναδιαπραγματευτούμε τον τρόπο που σχετιζόμαστε. "Οπως καταλαβαίνετε ο τρόπος που θα συσχετιστούμε δεν είναι κάτι απλό που διορθώνεται ή λύνεται με πονηρά τρικ και εύκολα εμπορικά τσιτάτα. Θέλει γενναία βουτιά στο μέσα μας και καθημερινή, ειλικρινή, ματιά στον καθρέφτη μας".
Περιγράφοντας την πορεία ενός ερωτικού δεσμού, τονίζει ότι "το ερωτευμένο ζευγάρι είναι ένας ζωντανός οργανισμός" και ότι είναι υγιές να εξελίσσεται και να αλλάζει. "Αλλιώς ερωτευόμαστε στα 20, αλλιώς στα 30 και αλλιώς στα 40 ή στα 50".
Η πρώτη φάση του έρωτα, εξηγεί, είναι συχνά εξιδανικευμένη και έντονα ναρκισσιστική, καθώς ο άλλος γίνεται το "ιδανικό αντικείμενο" μέσα στο οποίο καθρεφτίζεται ο ιδανικός μας εαυτός. Όλο αυτό όμως είναι φυσιολογικό, είναι η αρχή της σύνδεσης. Όταν όμως καλλιεργείται η οικειότητα, όταν σβήνουν τα μεγάλα φώτα και μένουν δύο άνθρωποι αντιμέτωποι με την καθημερινότητα, τότε αρχίζει η αλήθεια της σχέσης. Και εκεί πολλοί φοβούνται".
"Δεν μας έλκει τυχαία κάποιος, αλλά εκείνος που "κουμπώνει" με τον τρόπο που μάθαμε να αγαπάμε"
"Γιατί η οικειότητα δεν είναι μόνο τρυφερότητα, είναι και έκθεση", προσθέτει, εξηγώντας ότι σε αυτό το στάδιο αναδύονται ανασφάλειες, άμυνες και τραύματα. Η θεωρία δεσμού, συνεχίζει, δείχνει ότι δεν μας έλκει τυχαία κάποιος, αλλά εκείνος που "κουμπώνει" με τον τρόπο που μάθαμε να αγαπάμε. Από τη μία, δυσκολευόμαστε να παραμείνουμε σε μια σχέση όταν η εγγύτητα καταγράφεται ως απειλή, από την άλλη, δυσκολευόμαστε να απεμπλακούμε όταν έχουμε μάθει ότι η αγάπη σημαίνει ταλαιπωρία και πόνο.
"Ο ώριμος έρωτας δεν καλλιεργεί ανασφάλειες"
Αναφερόμενη σε θεραπευτικό της παράδειγμα, περιγράφει έναν έρωτα που μετατράπηκε σε "μάχη εγωισμού": "Γράφω σε ένα κεφάλαιο στο βιβλίο μου για έναν τέτοιο έρωτα που βίωνε ένας θεραπευόμενος. Όταν ο έρωτας γίνεται μάχη εγωισμού. Μια σιωπηλή πάλη για το ποιος θα πονέσει περισσότερο ,ποιος θα είναι πιο αδιάφορος. Ένα παιχνίδι χωρίς νικητή. Αυτή η ένταση όμως δεν είναι πάθος, είναι επανάληψη τραύματος.
Στην πραγματικότητα, ο ώριμος έρωτας είναι πολύ πιο ήσυχος. Δεν φωνάζει για να αποδείξει ότι υπάρχει, δεν καλλιεργεί ανασφάλειες. Δεν χρειάζεται σκηνές, ούτε θεατρικές αποδείξεις. Στο ίδιο κεφάλαιο, το "χρυσό" μιλώ στον Μιχάλη ,το θεραπευόμενο που παλεύει με έναν τέτοιο λάθος έρωτα: ‘’Και ήθελα να τον πάρω από το χέρι να του μιλήσω για έναν άλλο έρωτα από εκείνον που καίει και καταστρέφει, τον αληθινό, εκείνον που αναδεικνύει και ανθίζει’’."
Κοινός παρανομαστής πίσω από τους ανασφαλείς δεσμούς, προσθέτει, είναι ο φόβος της μοναξιάς και της εγκατάλειψης. "Φοβόμαστε να μείνουμε — μην πληγωθούμε. Φοβόμαστε να φύγουμε — μην μείνουμε μόνοι". Όπως υπενθυμίζει, ''ο Bowlby έλεγε ότι η ανάγκη για δεσμό μας συνοδεύει από την κούνια μέχρι τον τάφο. Αν όμως δεν δουλέψουμε με τον εαυτό μας, το συναίσθημα της μοναξιάς επαναλαμβάνεται, ακόμη κι αν αλλάζουν τα πρόσωπα. Η μετάβαση, λοιπόν, από την ένταση στην οικειότητα δεν είναι πτώση. Είναι ευκαιρία. Ευκαιρία να αγαπήσουμε χωρίς να αναπαράγουμε τον πόνο. Ευκαιρία να επιλέξουμε σχέση — όχι απλώς έρωτα".
"Τα μοτίβα προσκόλλησης δεν είναι αμετάβλητα"
Μιλώντας για τη δυνατότητα αλλαγής, τονίζει ότι τα μοτίβα προσκόλλησης δεν αποτελούν ταυτότητα. "Διαμορφώνονται νωρίς, αλλά δεν είναι αμετάβλητα", εξηγεί. ''Ένας από τους πιο ουσιαστικούς παράγοντες αλλαγής είναι η θεραπευτική σχέση, η οποία λειτουργεί ως νέος, ασφαλής δεσμός. Ένα πλαίσιο όπου ο άνθρωπος βιώνει σταθερότητα, αποδοχή, συνέπεια και συναισθηματική διαθεσιμότητα — χωρίς φόβο εγκατάλειψης ή απόρριψης. Αυτό που δεν μπόρεσε να συμβεί επαρκώς στα πρώτα χρόνια, μπορεί να βιωθεί εκ νέου μέσα στη θεραπευτική διαδικασία. Εκεί γίνονται οι λεγόμενες "διορθωτικές συναισθηματικές εμπειρίες": το άτομο εκφράζει φόβο χωρίς να απορρίπτεται, θυμό χωρίς να εγκαταλείπεται, ανάγκη χωρίς να ντροπιάζεται.
Σταδιακά, ο εσωτερικός χάρτης αλλάζει. Η εγγύτητα παύει να είναι απειλή. Η αγάπη παύει να ταυτίζεται με πόνο. Η ασφάλεια δεν είναι απλώς τύπος προσκόλλησης. Είναι εμπειρία που επαναλαμβάνεται αρκετές φορές ώστε να μετατραπεί σε βεβαιότητα. Και η θεραπευτική σχέση είναι ο κατεξοχήν χώρος όπου αυτή η βεβαιότητα μπορεί να γεννηθεί".
"Η αγάπη δεν είναι μόνο συναίσθημα, είναι καθημερινή πράξη"
Κλείνοντας, η κ. Κανδαράκη τονίζει ότι μια σχέση αντέχει όταν βασίζεται στην επιθυμία και όχι στην ανάγκη. "Η αγάπη δεν είναι μόνο συναίσθημα· είναι καθημερινή πράξη", δηλώνει. Οι σχέσεις που αντέχουν δεν είναι εκείνες που δεν δοκιμάζονται, αλλά εκείνες όπου δύο άνθρωποι μπορούν να πουν: "Σε θέλω, όχι γιατί σε χρειάζομαι για να υπάρχω — αλλά γιατί μαζί σου επιλέγω να υπάρχω καλύτερα". Τότε, όπως λέει, ο έρωτας δεν είναι φυγή από τη μοναξιά, αλλά συνάντηση δύο αυτόνομων ανθρώπων που αποφασίζουν, ξανά και ξανά, να περπατούν δίπλα-δίπλα.