Στο πλαίσιο του ειδικού αφιερώματος του The TOC για την Παγκόσμια Ημέρα Διατροφής, ο Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου του Ενιαίου Φορέα Ελέγχου Τροφίμων (ΕΦΕΤ), Αντώνιος Ζαμπέλας, εξηγεί πώς μπορούν οι καταναλωτές να προστατεύονται από πιθανούς διατροφικούς κινδύνους, αποσαφηνίζει τι πραγματικά σημαίνουν οι ισχυρισμοί που αναγράφονται στις συσκευασίες και αναλύει τις προκλήσεις που δημιουργούν οι σύγχρονες διατροφικές τάσεις.
Επίσης, αναφέρεται στον ρόλο του ΕΦΕΤ, στους ελέγχους που πραγματοποιούνται σε όλη την τροφική αλυσίδα και στις πρωτοβουλίες για την ενημέρωση των πολιτών, υπογραμμίζοντας τη σημασία της επιστημονικής τεκμηρίωσης και της σωστής πληροφόρησης για ασφαλέστερες και πιο συνειδητές διατροφικές επιλογές.
Πώς μπορεί ο καταναλωτής να αναγνωρίζει τα ασφαλή και ποιοτικά τρόφιμα στην καθημερινότητά του;
Η πρώτη επιλογή που κάνει ο καταναλωτής, και ίσως η σημαντικότερη, είναι το πού θα ψωνίσει ή θα φάει. Αξίζει να προτιμά καταστήματα που είναι καθαρά και στα οποία το προσωπικό τηρεί τους κανόνες υγιεινής: φορά καθαρή ενδυμασία και πλένει συχνά τα χέρια του.
Τα τρόφιμα πρέπει να είναι τακτοποιημένα στα ράφια, τα ψυγεία και τους καταψύκτες ανάλογα με το είδος τους, και τα έτοιμα προς κατανάλωση –τυριά, αλλαντικά, μαγειρεμένα φαγητά– να φυλάσσονται χωριστά από τα ωμά, όπως το κρέας, το κοτόπουλο και τα ψάρια. Μια ματιά στα θερμόμετρα λέει πολλά: στα ψυγεία η θερμοκρασία πρέπει να είναι κάτω από 4°C και στους καταψύκτες κάτω από -18°C, ενώ στις βιτρίνες με ζεστά, μαγειρεμένα φαγητά πάνω από 60°C.
Δεύτερον, ο καταναλωτής έχει στη διάθεσή του τις αισθήσεις του. Με την όραση, την όσφρηση και την αφή μπορεί να καταλάβει αν ένα τρόφιμο έχει ασυνήθιστη μυρωδιά, σημάδια αλλοίωσης όπως μούχλα, ή χρώμα που δεν είναι το φυσιολογικό για το είδος του.
Τρίτον, η συσκευασία. Πρέπει να είναι ακέραια, καθαρή, χωρίς φθορές ή παραμορφώσεις. Μια κονσέρβα δεν πρέπει να είναι σκουριασμένη, "φουσκωμένη" ή χτυπημένη, και ένα κατεψυγμένο προϊόν δεν πρέπει να δείχνει σημάδια απόψυξης.
Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται η ημερομηνία. Η ένδειξη "ανάλωση κατά προτίμηση πριν από…" σημαίνει ότι το τρόφιμο, εφόσον έχει διατηρηθεί σωστά, παραμένει κατά πάσα πιθανότητα ασφαλές και μετά από αυτή την ημερομηνία, ίσως με κάποια απώλεια ποιότητας. Αντίθετα, η ένδειξη "ανάλωση έως…" είναι το όριο της ασφάλειας: μετά από αυτή την ημερομηνία το τρόφιμο δεν πρέπει να καταναλώνεται.
Η ετικέτα είναι, στην ουσία, η ταυτότητα του τροφίμου. Μας πληροφορεί για τα συστατικά και τα αλλεργιογόνα που περιέχει, για το πώς πρέπει να διατηρείται και να χρησιμοποιείται, για τη χώρα ή τον τόπο προέλευσής του. Μέσα από τη διατροφική δήλωση μαθαίνουμε την ενεργειακή του αξία και την περιεκτικότητά του σε λιπαρά, υδατάνθρακες, πρωτεΐνες, αλάτι και φυτικές ίνες. Οι ενδείξεις της συσκευασίας μάς λένε επίσης αν ένα προϊόν είναι βιολογικό, ΠΟΠ (Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης) ή ΠΓΕ (Προστατευόμενης Γεωγραφικής Ένδειξης). Στα τρόφιμα ζωικής προέλευσης, το οβάλ σήμα αναγνώρισης μάς βεβαιώνει ότι έχουν παραχθεί σε εγκεκριμένη εγκατάσταση, ενώ στο ελαιόλαδο ο αλφαριθμητικός κωδικός που ξεκινά με "EL" δείχνει ότι τυποποιήθηκε σε εγκεκριμένη μονάδα.
Τέλος, θα ήθελα να θυμίσω ότι στην ιστοσελίδα του ΕΦΕΤ, www.efet.gr, ο καταναλωτής βρίσκει αναλυτικές πληροφορίες για την ασφάλεια και την ποιότητα των τροφίμων, αλλά και τη δυνατότητα να υποβάλει ηλεκτρονικά αναφορά ή καταγγελία για ζητήματα ασφάλειας ή νοθείας.
Ποιες προκλήσεις δημιουργούν για την ασφάλεια των τροφίμων οι νέες διατροφικές τάσεις, όπως τα vegan προϊόντα και τα τρόφιμα ζύμωσης;
Παρά τις ιδιαιτερότητές τους, τα φυτικά (vegan) προϊόντα και τα τρόφιμα ζύμωσης δεν δημιουργούν, κατά κανόνα, καινούργια ζητήματα ασφάλειας για τις επιχειρήσεις που τα παράγουν. Όπως σε κάθε τρόφιμο, η ανάλυση κινδύνων εξετάζει τους φυσικούς, τους μικροβιολογικούς και τους χημικούς κινδύνους.
Στα φυτικά προϊόντα, τρία σημεία χρειάζονται ιδιαίτερη προσοχή: οι ανθεκτικοί σπόροι βακτηρίων, που μπορούν να επιβιώσουν από τη θερμική επεξεργασία, οι αφλατοξίνες, που εμφανίζονται όταν οι πρώτες ύλες αποθηκεύονται σε ακατάλληλες συνθήκες και τα υπολείμματα φυτοφαρμάκων από κακές γεωργικές πρακτικές.
Στα τρόφιμα ζύμωσης, ο μεγαλύτερος κίνδυνος κρύβεται στην παρασκευή τους στο σπίτι – για παράδειγμα κεφίρ, ξινολάχανο ή κομπούχα. Αν η καλλιέργεια εκκίνησης δεν είναι η κατάλληλη ή αν δεν ελέγχονται η θερμοκρασία, ο χρόνος και ο ρυθμός οξίνισης, μπορεί να αναπτυχθούν ή να επιβιώσουν παθογόνοι μικροοργανισμοί ή να παραχθούν τοξίνες, που θέτουν σε κίνδυνο την υγεία.
Στη βιομηχανική παραγωγή, αντίθετα, η αυστηρή εφαρμογή συστημάτων HACCP και η συνεχής παρακολούθηση των συνθηκών παραγωγής περιορίζουν αυτούς τους κινδύνους στο ελάχιστο.
Πόσο αξιόπιστοι είναι οι διατροφικοί ισχυρισμοί στις συσκευασίες, όπως "χωρίς ζάχαρη", "υψηλή πρωτεΐνη" και "φυσικό προϊόν";
Διατροφικοί Ισχυρισμοί όπως "χωρίς ζάχαρη" ή "υψηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη" είναι απολύτως αξιόπιστοι, εφόσον το προϊόν πληροί τους όρους που θέτει η ευρωπαϊκή νομοθεσία, και συγκεκριμένα ο Κανονισμός (ΕΚ) 1924/2006, ο οποίος ορίζει με ακρίβεια πότε επιτρέπεται να χρησιμοποιείται ο κάθε ισχυρισμός. Για παράδειγμα, ένα προϊόν μπορεί να χαρακτηριστεί "χωρίς ζάχαρη" μόνο αν περιέχει έως 0,5 γραμμάρια σακχάρων ανά 100 γραμμάρια ή 100 ml, ενώ για να αναγράφει "υψηλή περιεκτικότητα σε πρωτεΐνη" πρέπει τουλάχιστον το 20% της ενέργειάς του να προέρχεται από πρωτεΐνες.
Ο όρος "φυσικό προϊόν" είναι διαφορετική περίπτωση, γιατί δεν ορίζεται σε κάποιον κανονισμό για τα τρόφιμα. Ισχύει όμως ο γενικός κανόνας του Κανονισμού (ΕΕ) 1169/2011: οι πληροφορίες που δίνονται για ένα τρόφιμο δεν πρέπει να παραπλανούν τον καταναλωτή, ιδίως ως προς τη φύση, την ταυτότητα, τις ιδιότητες και τη σύνθεσή του. Με άλλα λόγια, όποιος χαρακτηρίζει ένα προϊόν "φυσικό" πρέπει να μπορεί να το τεκμηριώσει.
Πώς συμβάλλουν οι έλεγχοι και οι πρωτοβουλίες του ΕΦΕΤ στην προστασία των καταναλωτών και στην προώθηση πιο συνειδητών διατροφικών επιλογών;
Η εποχή μας απαιτεί ένα αποτελεσματικό και επιστημονικά τεκμηριωμένο σύστημα ελέγχου σε όλη την τροφική αλυσίδα. Ο ΕΦΕΤ, ως η αρμόδια αρχή για τα τρόφιμα, εφαρμόζει ένα σύγχρονο σύστημα επίσημων ελέγχων στις επιχειρήσεις, με προγράμματα επιθεωρήσεων, δειγματοληψιών και εργαστηριακών αναλύσεων, καθώς και με συστηματική αξιολόγηση και διαχείριση των αναφορών και καταγγελιών των πολιτών. Παράλληλα, συμμετέχουμε στα ευρωπαϊκά συστήματα συνεργασίας RASFF, AAC και FFN, μέσω των οποίων ανταλλάσσονται πληροφορίες για κινδύνους, παραβάσεις και περιστατικά απάτης στην αγροδιατροφική αλυσίδα. Έτσι προλαμβάνουμε τους διατροφικούς κινδύνους και προστατεύουμε τη δημόσια υγεία και τα συμφέροντα των καταναλωτών.
Καθοριστικό ρόλο παίζουν οι συνεργασίες μας με άλλες ελεγκτικές αρχές και με την επιστημονική κοινότητα: τις Περιφέρειες, το Γενικό Χημείο του Κράτους, τα συναρμόδια υπουργεία και υπηρεσίες, τα πανεπιστήμια και τα ερευνητικά ιδρύματα. Σε ευρωπαϊκό και διεθνές επίπεδο, συνεργαζόμαστε με την Ευρωπαϊκή Αρχή για την Ασφάλεια των Τροφίμων (EFSA), συμμετέχουμε στον Codex Alimentarius, σε ευρωπαϊκά δίκτυα και σε ερευνητικά προγράμματα. Με αυτόν τον τρόπο, οι αποφάσεις μας στηρίζονται σε μια ολοένα ευρύτερη επιστημονική βάση.
Ταυτόχρονα, ο ΕΦΕΤ έχει συμβάλει, τόσο επιστημονικά όσο και με παρεμβάσεις, σε ζητήματα διατροφικής πολιτικής, όπως η κατανάλωση τροφίμων, η μείωση του αλατιού, των λιπαρών οξέων και των γλυκαντικών, αλλά και η επισιτιστική επισφάλεια. Έτσι έχει διευρύνει σημαντικά τη συνεισφορά του στη δημόσια υγεία.
Εξίσου σημαντική είναι η ενημέρωση των πολιτών. Υλοποιούμε σε εθνικό επίπεδο την πανευρωπαϊκή εκστρατεία #Safe2EatEU της EFSA και, μέσα από αυτήν και άλλες δράσεις, προσφέρουμε αξιόπιστη πληροφόρηση και πρακτικές συμβουλές για την ισορροπημένη διατροφή, τον ασφαλή χειρισμό και την αποθήκευση των τροφίμων, την ανάγνωση των ετικετών και τα αλλεργιογόνα. Στόχος μας είναι οι καταναλωτές να κάνουν ασφαλείς επιλογές, ανάλογα με τις δικές τους ανάγκες, και να περιορίζουν τη σπατάλη τροφίμων.