Σε παγκόσμιο επίπεδο, το 1950 οι άνδρες πέθαιναν κατά μέσο όρο 3,3 χρόνια νωρίτερα από τις γυναίκες. Σήμερα, η διαφορά έχει αυξηθεί στα 4,8 χρόνια, παρά το γεγονός ότι το προσδόκιμο ζωής έχει αυξηθεί με περίπου τον ίδιο ρυθμό και για τα δύο φύλα, σύμφωνα με δημοσίευμα της Telegraph.
Το χάσμα αυτό στη θνησιμότητα μεταξύ ανδρών και γυναικών αποτέλεσε αντικείμενο τριών σημαντικών επιστημονικών μελετών, οι οποίες δημοσιεύθηκαν στο έγκριτο ιατρικό περιοδικό The Lancet. Αναλύοντας παγκόσμια δεδομένα υγείας για την περίοδο 1990-2023, οι ερευνητές επιχείρησαν να εξηγήσουν γιατί οι άνδρες ζουν λιγότερο και εμφανίζουν συχνότερα καρδιαγγειακά νοσήματα, καρκίνο, αυτοκτονικές συμπεριφορές και τραυματισμούς.
Τα συμπεράσματα έδειξαν ότι οι αιτίες είναι πολυπαραγοντικές. Δεν σχετίζονται μόνο με τη βιολογία και τη γενετική προδιάθεση, αλλά και με τις κοινωνικές αντιλήψεις, την ανατροφή, την κουλτούρα και τις συμπεριφορές που διαμορφώνουν την ανδρική ταυτότητα. Με άλλα λόγια, η προσπάθεια ενός άνδρα να ανταποκριθεί στα παραδοσιακά πρότυπα της αρρενωπότητας μπορεί να έχει σοβαρές συνέπειες ακόμη και για την ίδια του τη ζωή.
Ένας από τους επιστήμονες που συμμετείχαν στην έρευνα είναι ο καθηγητής James Catto από το Πανεπιστήμιο του Σέφιλντ. Ως εξειδικευμένος ουρολόγος, ο 56χρονος γιατρός ασχολείται καθημερινά με την αντιμετώπιση παθήσεων του προστάτη. Ωστόσο, μέσα από την επαγγελματική του εμπειρία άρχισε να αναρωτιέται εάν τα προβλήματα για τα οποία οι άνδρες επισκέπτονταν το ιατρείο του ήταν πράγματι οι μεγαλύτερες απειλές για την υγεία και τη ζωή τους.
"Συνειδητοποίησα ότι πολλά από τα υπόλοιπα προβλήματα υγείας που αντιμετώπιζαν ήταν πολύ πιο σοβαρά. Μπορεί, για παράδειγμα, να έπασχαν από καρδιοπάθεια, κάποια άλλη μορφή καρκίνου ή κάποια λοίμωξη", εξηγεί.
Τα καρδιαγγειακά νοσήματα, ο καρκίνος και η αυτοκτονία συγκαταλέγονται στις σημαντικότερες απειλές για την ανδρική υγεία. Οι παράγοντες που συνδέονται με αυτά είναι πολλοί, από τη βιολογική προδιάθεση μέχρι τις καθημερινές συνήθειες και τις κοινωνικές αντιλήψεις.
Βιολογία ή τρόπος ζωής;
Ένα μέρος της διαφοράς στην υγεία μεταξύ ανδρών και γυναικών οφείλεται πράγματι σε βιολογικούς και γενετικούς παράγοντες. Ωστόσο, σύμφωνα με τον καθηγητή Catto, η επίδρασή τους στο χάσμα του προσδόκιμου ζωής είναι μικρότερη από όσο ενδεχομένως πιστεύουμε.
Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αφορά τα φυλετικά χρωμοσώματα. Οι γυναίκες διαθέτουν δύο χρωμοσώματα Χ, ενώ οι άνδρες ένα Χ και ένα Υ. Η ύπαρξη ενός δεύτερου χρωμοσώματος Χ μπορεί να προσφέρει πρόσθετη προστασία απέναντι σε ορισμένες κληρονομικές παθήσεις που προκαλούνται από ελαττωματικά γονίδια. Παράλληλα, οι διαφορές στα φυλετικά χρωμοσώματα ενδέχεται να επηρεάζουν και την πιθανότητα εμφάνισης ορισμένων μορφών καρκίνου, προσφέροντας ενδεχομένως ένα πλεονέκτημα στις γυναίκες.
Ρόλο παίζουν επίσης οι διαφορές στη λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος. Οι άνδρες εμφανίζουν μεγαλύτερο κίνδυνο θανάτου από ορισμένες λοιμώξεις, όπως η COVID-19 και η φυματίωση.
Σημαντικές είναι και οι ορμονικές διαφορές. Η τεστοστερόνη, για παράδειγμα, συμβάλλει στην υγεία των οστών και του καρδιαγγειακού συστήματος στους άνδρες. Παρότι συχνά συνδέεται με την τάση για ανάληψη κινδύνων, δεν θεωρείται ότι αποτελεί σημαντικό παράγοντα που εξηγεί τη διαφορά στο προσδόκιμο ζωής μεταξύ των δύο φύλων.
Αντίθετα, πολύ μεγαλύτερη σημασία φαίνεται να έχουν οι καθημερινές συνήθειες. Το κάπνισμα, η κατανάλωση αλκοόλ, η ανεπαρκής φροντίδα της υγείας και η καθυστερημένη αναζήτηση ιατρικής βοήθειας επηρεάζουν ουσιαστικά τη μακροζωία των ανδρών. Επομένως, δεν είναι τόσο τα γονίδια όσο ο τρόπος ζωής και οι συμπεριφορές που εξηγούν μεγάλο μέρος της διαφοράς.
Η αντίληψη ότι "ο άνδρας πρέπει να αντέχει" μπορεί να βλάψει την υγεία του
Οι άνδρες είναι γενικά λιγότερο πρόθυμοι να αναζητήσουν ιατρική βοήθεια και συχνά απευθύνονται στους γιατρούς όταν τα συμπτώματα έχουν ήδη προχωρήσει. Η αντίληψη ότι πρέπει να αντέχουν τον πόνο, να μην παραπονιούνται και να αντιμετωπίζουν μόνοι τους τις δυσκολίες φαίνεται να επηρεάζει τη συμπεριφορά τους απέναντι στην υγεία.
Ωστόσο, η εξήγηση δεν είναι τόσο απλή. Οι διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών όσον αφορά τις επισκέψεις στον γενικό γιατρό περιορίζονται σημαντικά στις μεγαλύτερες ηλικίες, καθώς και μεταξύ ανθρώπων που έχουν ήδη διαγνωστεί με κάποιο πρόβλημα υγείας.
Υπάρχουν, πάντως, άνδρες που αποφεύγουν την ιατρική εξέταση επειδή αισθάνονται αμηχανία ή ντροπή. Ο καθηγητής Catto αναφέρει ότι αρκετοί καθυστερούν να κάνουν εξετάσεις για τον καρκίνο του προστάτη επειδή φοβούνται ή νιώθουν άβολα με την ιδέα της δακτυλικής εξέτασης, παρόλο που σήμερα υπάρχουν και άλλες διαγνωστικές δυνατότητες, όπως οι εξετάσεις αίματος και η μαγνητική τομογραφία.
Αντίστοιχα, πολλοί δυσκολεύονται να μιλήσουν για προβλήματα ούρησης ή στυτικής λειτουργίας, αποφεύγοντας να απευθυνθούν στον γιατρό ακόμη και όταν τα συμπτώματα επηρεάζουν σημαντικά την καθημερινότητά τους.
Η επαγγελματική και οικογενειακή ζωή μπορεί επίσης να δημιουργήσει πρόσθετη πίεση. Οι προσδοκίες που θέλουν τον άνδρα να είναι πάντα δυνατός, να αναλαμβάνει ευθύνες και να μη δείχνει αδυναμία ενδέχεται να τον οδηγήσουν στην καταπίεση του άγχους και των συναισθημάτων του, αντί να αναζητήσει υποστήριξη.
Όταν οι ανθυγιεινές συνήθειες γίνονται μέρος της ανδρικής κουλτούρας
Το κάπνισμα, η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ και ο τζόγος είναι μερικές ακόμη συμπεριφορές που συνδέονται με την αυξημένη θνησιμότητα των ανδρών. Παρότι βλάπτουν την υγεία και των δύο φύλων, φαίνεται να είναι πιο βαθιά ενσωματωμένες σε ορισμένες πτυχές της ανδρικής κοινωνικής κουλτούρας.
Ανάλογη είναι η εικόνα και στον χώρο του στοιχηματισμού. Μελέτη του Πανεπιστημίου του Κέιμπριτζ διαπίστωσε ότι οι διαφημίσεις τυχερών παιχνιδιών στο Facebook και το Instagram στην Ιρλανδία έφταναν σε 2,3 φορές περισσότερους άνδρες απ' ό,τι γυναίκες. Μάλιστα, το 22% των διαφημίσεων απευθυνόταν ειδικά σε άνδρες, ενώ καμία δεν στόχευε αποκλειστικά το γυναικείο κοινό.
Η κοινωνική απομόνωση είναι ένας ακόμη σημαντικός παράγοντας που συνδέεται με την πρόωρη θνησιμότητα των ανδρών. Η απουσία ουσιαστικών ανθρώπινων σχέσεων και ενός υποστηρικτικού περιβάλλοντος μπορεί να επιβαρύνει τόσο την ψυχική όσο και τη σωματική υγεία, αυξάνοντας παράλληλα τον κίνδυνο κατάθλιψης και αυτοκτονίας.
Ο καθηγητής Catto θεωρεί ότι οι άνδρες θα μπορούσαν να προστατεύσουν περισσότερο την υγεία τους εάν μάθαιναν να μιλούν ανοιχτά για όσα τους απασχολούν, ιδιαίτερα όταν αντιμετωπίζουν σοβαρές ασθένειες.
Τι μπορούν να κάνουν οι άνδρες για να ζήσουν περισσότερο
Ο καθηγητής Catto δεν περιορίζεται στην επιστημονική μελέτη του προβλήματος, αλλά προσπαθεί να εφαρμόσει και ο ίδιος όσα προτείνει. Η έρευνα τον έκανε να επανεξετάσει τις προσωπικές του συνήθειες και να ασχοληθεί πιο συστηματικά με την υγεία του.
Έχει ξεκινήσει φαρμακευτική αγωγή με στατίνη για τη ρύθμιση της χοληστερόλης του, έχει εντάξει περισσότερο τρέξιμο και padel στην καθημερινότητά του, προσέχει περισσότερο τη διατροφή του και έχει περιορίσει την κατανάλωση αλκοόλ.
Ωστόσο, υπάρχουν και σημαντικά βήματα που μπορεί να κάνει κάθε άνδρας στην καθημερινότητά του.
Η έγκαιρη επίσκεψη στον γιατρό, η προληπτική εξέταση και η αποφυγή της αδιαφορίας απέναντι στα συμπτώματα είναι καθοριστικής σημασίας. Η ισορροπημένη διατροφή, η συστηματική άσκηση και ο περιορισμός του καπνίσματος και του αλκοόλ μπορούν επίσης να συμβάλουν στην καλύτερη υγεία.
Ο Catto προτρέπει, επίσης, τους άνδρες να περιορίσουν τον χρόνο που περνούν στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και να εξοικειωθούν περισσότερο με την έκφραση των συναισθημάτων και των προβληματισμών τους. Το να ζητούν βοήθεια όταν τη χρειάζονται δεν αποτελεί ένδειξη αδυναμίας, αλλά ουσιαστική πράξη φροντίδας του εαυτού τους.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει, τέλος, στον ρόλο των πατέρων και στον τρόπο με τον οποίο μεγαλώνουν τους γιους τους.
Το μήνυμά του προς τους γονείς να ενθαρρύνουν τα παιδιά τους να επικοινωνούν, να εκφράζουν τα συναισθήματά τους και να αναζητούν βοήθεια όταν τη χρειάζονται. Εξίσου σημαντικό είναι να αποτελούν οι ίδιοι θετικά πρότυπα συμπεριφοράς.
"Πρέπει να μάθουμε να επικοινωνούμε καλύτερα και να δίνουμε το σωστό παράδειγμα. Να μοιραζόμαστε με τη σύντροφό μας τις ευθύνες της φροντίδας της οικογένειας και να δείχνουμε στα παιδιά μας, μέσα από τη δική μας συμπεριφορά, ποιες είναι οι πραγματικά σημαντικές αξίες", τονίζει.