Στα Τίρανα δουλεύουν ταυτόχρονα οι MVRDV, ο Stefano Boeri, οι OODA, οι OMA, οι Herzog & de Meuron και δεκάδες άλλοι. Ο πρωθυπουργός Έντι Ράμα έχει πει, με τη γνωστή του διάθεση για πρόκληση, ότι η Αλβανία "παράγει περισσότερη αρχιτεκτονική από την υπόλοιπη Ευρώπη". Πώς έφτασε μια από τις πιο απομονωμένες χώρες της ηπείρου να γίνει πεδίο δόξας για τα μεγαλύτερα αρχιτεκτονικά γραφεία του κόσμου;
Ένας ζωγράφος στην εξουσία
Η απάντηση ξεκινά από έναν άνθρωπο. Ο Ράμα, ζωγράφος πριν γίνει πολιτικός, εξελέγη δήμαρχος Τιράνων το 2000 και έβαψε με έντονα χρώματα τις γκρίζες πολυκατοικίες της σοσιαλιστικής εποχής. Παράλληλα κατεδάφισε εκατοντάδες αυθαίρετα που είχαν πνίξει το κέντρο. Η χειρονομία ήταν φθηνή αλλά αποτελεσματική: έδειξε ότι η εικόνα της πόλης μπορεί να αλλάξει γρήγορα.
Ως πρωθυπουργός από το 2013, μετέτρεψε την αρχιτεκτονική σε κρατική πολιτική. Το 2014 ξεκίνησε την πρωτοβουλία "Τίρανα της Νέας Γενιάς" και κάλεσε προσωπικά 32 διεθνείς αρχιτέκτονες να σχεδιάσουν το μέλλον της πρωτεύουσας. Το 2025 η κυβέρνηση διοργάνωσε το πρώτο φεστιβάλ αρχιτεκτονικής "Bread & Heart", με περίπου 150 αρχιτέκτονες από όλο τον κόσμο. Φέτος η βρετανική ένωση αρχιτεκτόνων RIBA τον ανακήρυξε επίτιμο μέλος του.
Για τον Ράμα, τα κτίρια είναι εργαλείο εθνικής αφήγησης. Μια πυραμίδα του MVRDV ή ένας "κάθετος κήπος" του Boeri λένε στον κόσμο ότι η Αλβανία δεν είναι πια η χώρα των μπούνκερ, αλλά ένας ευρωπαϊκός προορισμός που ετοιμάζεται για την ΕΕ.
Τι βρίσκουν τα γραφεία στην Αλβανία
Για ένα διεθνές γραφείο, η Αλβανία προσφέρει κάτι σπάνιο: έναν πελάτη-κράτος που θέλει ρητά τολμηρά, εικονικά κτίρια. Στη Δυτική Ευρώπη ένας πύργος περνά από χρόνια διαβουλεύσεων. Στα Τίρανα ένα σχέδιο μπορεί να βγει από το χαρτί σε λίγα χρόνια.
Το αποτέλεσμα φαίνεται στον ορίζοντα. Το Skanderbeg Building του MVRDV σχηματίζει στην πρόσοψή του το πρόσωπο του εθνικού ήρωα. Ο Bond Tower των 50 ορόφων "λυγίζει" σαν χορευτές μπαλέτου. Η ανακαινισμένη Πυραμίδα, πρώην μαυσωλείο-μουσείο του Χότζα, χαρακτηρίστηκε από το Architectural Digest ένα από τα καλύτερα νέα έργα στον κόσμο.
Το μπουμ δεν σταματά στην πρωτεύουσα. Στην Αυλώνα η Oppenheim Architecture σχεδιάζει ολόκληρο παραθαλάσσιο συγκρότημα, ενώ η Bofill Taller de Arquitectura υπογράφει θέρετρα στις ακτές. Οι ιδιώτες κατασκευαστές έμαθαν γρήγορα ότι ένα διάσημο όνομα πουλάει διαμερίσματα. Ο Boeri μάλιστα άνοιξε μόνιμο γραφείο στα Τίρανα.
Η σκιά πίσω από τους πύργους
Δεν βλέπουν όλοι το φαινόμενο ως αναγέννηση. Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι τα μεγάλα ονόματα προσδίδουν κύρος σε έργα που σε τοπικό επίπεδο είναι βαθιά αμφιλεγόμενα. Η λάμψη ενός starchitect, λένε, κρύβει το ερώτημα ποιος πραγματικά κερδίζει.
Το σοβαρότερο ζήτημα είναι η προέλευση του χρήματος. Δημοσιογράφοι και οργανώσεις διαφάνειας ρωτούν αν η κατασκευαστική έκρηξη τροφοδοτείται λιγότερο από πραγματική ζήτηση κατοικίας και περισσότερο από παράνομο χρήμα που αναζητά ασφαλές καταφύγιο. Η κυβέρνηση απορρίπτει κατηγορηματικά αυτές τις αιτιάσεις και μιλά για νόμιμη ανάπτυξη και αστική αναβάθμιση.
Υπάρχει και το πολεοδομικό κόστος. Το master plan του 2003 προέβλεπε πύργους έως 85 μέτρα γύρω από την πλατεία Σκεντέρμπεη. Οι πρώτες εξαιρέσεις άνοιξαν τον δρόμο για όλο και ψηλότερα κτίρια, και σήμερα σχεδιάζονται πύργοι που αγγίζουν τα 300 μέτρα. Στις ακτές, περιβαλλοντικές ομάδες αντιδρούν σε έργα κοντά σε προστατευόμενες περιοχές, όπως το Ζβέρνετς.
Βιτρίνα ή μετασχηματισμός;
Η Αλβανία προσφέρει στους μεγάλους αρχιτέκτονες ό,τι σπάνια βρίσκουν αλλού: έναν ηγέτη που λατρεύει την αρχιτεκτονική, άφθονο κεφάλαιο, λίγα εμπόδια και την ευκαιρία να αφήσουν το αποτύπωμά τους σε μια ολόκληρη πόλη. Γι' αυτό συρρέουν. Το αν τα Τίρανα θα θυμούνται αυτή την περίοδο ως πολιτιστική αναγέννηση ή ως λαμπερή βιτρίνα ενός προβληματικού μοντέλου θα κριθεί όταν φύγουν οι γερανοί. Τότε θα φανεί ποιος ζει πραγματικά στους νέους πύργους.
Υ.Γ. Στην εικόνα του ανοίγματος της ενότητας το sports κέντρο "Ballroom" στα Τίρανα, του Ολλανδικού γραφείου MRDV.