Κατεχόμενη Ελλάδα: Σαμποτάζ, χρυσές λίρες και πράκτορες πίσω από τις γραμμές του Άξονα

1943. Νύχτα στην ορεινή Ρούμελη. Σε ένα μικρό ξέφωτο, αντάρτες έχουν ανάψει φανούς σχηματίζοντας το προκαθορισμένο σήμα. Λίγα λεπτά αργότερα, ο βόμβος ενός βρετανικού αεροσκάφους ακούγεται πάνω από τις κορυφές. Από το σκοτάδι πέφτουν αλεξίπτωτα. Μέσα στα κιβώτια δεν υπάρχουν μόνο όπλα και εκρηκτικά. Υπάρχουν ασύρματοι, φάρμακα, και χρυσές βρετανικές λίρες, το πολύτιμο νόμισμα που κρατούσε ζωντανή την ελληνική Αντίσταση. Πίσω από αυτές τις επιχειρήσεις βρισκόταν μια μυστική βρετανική υπηρεσία που έμελλε να γίνει θρύλος: η SOE (Special Operations Executive).

Η υπηρεσία που δημιούργησε ο Τσόρτσιλ

Η SOE ιδρύθηκε τον Ιούλιο του 1940, ύστερα από εντολή του Βρετανού πρωθυπουργού Ουίνστον Τσόρτσιλ.

Αποστολή της ήταν να διεξάγει ανορθόδοξο πόλεμο στις κατεχόμενες χώρες, οργανώνοντας σαμποτάζ, υποστηρίζοντας αντιστασιακές οργανώσεις και αναπτύσσοντας δίκτυα δράσης πίσω από τις εχθρικές γραμμές. Σε αντίθεση με τη MI6, που είχε ως κύρια αποστολή τη συλλογή πληροφοριών στο εξωτερικό, η SOE επικεντρωνόταν στην ενεργό υπονόμευση της πολεμικής μηχανής του Άξονα. Η αποστολή της SOE συμπυκνώθηκε στη φράση που αποδίδεται στον Τσόρτσιλ: "Set Europe ablaze” — "Βάλτε φωτιά στην Ευρώπη”. Οι άνδρες της εκπαιδεύονταν σε εκρηκτικά, συνωμοτικές μεθόδους, ασυρμάτους, μεταμφιέσεις και επιχειρήσεις πίσω από τις εχθρικές γραμμές.

Στην Ελλάδα η SOE έδρασε μέσω της Βρετανικής Στρατιωτικής Αποστολής, η οποία συνεργάστηκε με τις ελληνικές αντιστασιακές οργανώσεις και μετέτρεψε τα βουνά της χώρας σε ένα από τα σημαντικότερα μέτωπα ανορθόδοξου πολέμου στην κατεχόμενη Ευρώπη.

Το αόρατο όπλο: οι χρυσές λίρες

Όσο σημαντικά ήταν τα όπλα, άλλο τόσο σημαντικές ήταν οι λίρες. Η οικονομική κατάρρευση της Κατοχής και ο ανεξέλεγκτος πληθωρισμός είχαν περιορίσει δραματικά την αγοραστική δύναμη της δραχμής. Σε αυτό το περιβάλλον, οι χρυσές βρετανικές λίρες αποτελούσαν πολύτιμο μέσο χρηματοδότησης των αντιστασιακών οργανώσεων.Με τα χρήματα που έφταναν από τους Συμμάχους μπορούσαν να εξασφαλιστούν τρόφιμα, μεταφορές, πληροφορίες, υπηρεσίες συνδέσμων και άλλες ανάγκες των αντάρτικων τμημάτων. Οι λίρες αποτελούσαν μέρος ενός ευρύτερου συστήματος υποστήριξης, που περιλάμβανε επίσης όπλα, πυρομαχικά, ρουχισμό και φαρμακευτικό υλικό.

Η χρηματοδότηση αυτή δεν ήταν μια απλή οικονομική λεπτομέρεια. Ήταν βασικός παράγοντας της επιχειρησιακής δυνατότητας της Αντίστασης, αλλά και πεδίο πολιτικών ανταγωνισμών γύρω από τη διανομή των συμμαχικών πόρων.

Οι άνθρωποι που έπεσαν με αλεξίπτωτο στην Ελλάδα

Τα γνωστότερα από τα μέλη της SOE που έδρασαν στην Ελλάδα, είναι :

•Eddie Myers — Έντι Μάγιερς

Ο συνταγματάρχης που ηγήθηκε της αποστολής HARLING ήταν ο άνθρωπος που κατάφερε να φέρει στο ίδιο τραπέζι τον ΕΛΑΣ και τον ΕΔΕΣ για την επιχείρηση του Γοργοποτάμου. Στα απομνημονεύματά του, Greek Entanglement, περιγράφει τις δυσκολίες της συνεργασίας με τις ελληνικές οργανώσεις αλλά και τη σημασία των αερορρίψεων όπλων και χρυσών λιρών για τη διατήρηση του αντάρτικου .

•Christopher Woodhouse — Κρίστοφερ Γούντχαουζ

Κλασικός φιλόλογος από την Οξφόρδη, εξελίχθηκε σε μία από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της βρετανικής παρουσίας στην Ελλάδα. Στο βιβλίο του Apple of Discord (Το Μήλο της Έριδος) αναλύει όχι μόνο τις στρατιωτικές επιχειρήσεις αλλά και το πολιτικό παρασκήνιο της Κατοχής και των πρώτων μεταπολεμικών χρόνων.

•Patrick Leigh Fermor — Πάτρικ Λι Φέρμορ

Ο μετέπειτα διάσημος συγγραφέας. Ως αξιωματικός της SOE στην Κρήτη πραγματοποίησε την εντυπωσιακή απαγωγή του Γερμανού στρατηγού Χάινριχ Κράιπε το 1944, μία επιχείρηση που έκανε τον γύρο του κόσμου. Βεβαίως, στην επιχείρηση αυτή, η συμμετοχή Κρητικών αντιστασιακών και η υποστήριξη του τοπικού πληθυσμού ήταν ουσιαστικές. Η Κρήτη αποτέλεσε ξεχωριστό πεδίο δράσης της SOE, χάρη στο εκτεταμένο δίκτυο ντόπιων υποστηρικτών που επέτρεψαν τη διεξαγωγή επιχειρήσεων κατασκοπείας, διαφυγής συμμάχων και σαμποτάζ σε όλη τη διάρκεια της Κατοχής.

•W. Stanley Moss — Γουίλιαμ Στάνλεϊ Μος

Συνεργάτης του Φέρμορ. Ο Μος συμμετείχε στην απαγωγή του Κράιπε και αργότερα κατέγραψε την εμπειρία του στο βιβλίο Ill Met by Moonlight (1950).

Ο Γοργοπόταμος: το σαμποτάζ που έγινε σύμβολο αντιστασιακού αγώνα

Η πιο γνωστή επιχείρηση της SOE στην Ελλάδα πραγματοποιήθηκε τη νύχτα της 25ης Νοεμβρίου 1942. Στόχος ήταν η γέφυρα του Γοργοποτάμου, τμήμα της στρατηγικής σιδηροδρομικής γραμμής που συνέδεε τη Θεσσαλονίκη με τον Πειραιά.

Η επιχείρηση απαιτούσε κάτι σχεδόν αδύνατο: τη συνεργασία του ΕΛΑΣ του Άρη Βελουχιώτη και του ΕΔΕΣ του Ναπολέοντα Ζέρβα. Υπό την καθοδήγηση των Βρετανών, οι δύο οργανώσεις συνεργάστηκαν. Οι αντάρτες κατέλαβαν τα φυλάκια της γέφυρας και οι Βρετανοί σαμποτέρ τοποθέτησαν εκρηκτικά στα βάθρα της. Η έκρηξη συγκλόνισε την περιοχή. Η γέφυρα κατέρρευσε και η μεταφορά πολεμικού υλικού προς τις δυνάμεις του Άξονα διακόπηκε για εβδομάδες. Πέρα από τη στρατιωτική του σημασία, ο Γοργοπόταμος απέκτησε τεράστια ψυχολογική αξία: απέδειξε ότι η Αντίσταση μπορούσε να πλήξει αποτελεσματικά τον κατακτητή. Για πρώτη φορά στην κατεχόμενη Ευρώπη δύο μεγάλες αντιστασιακές οργανώσεις διαφορετικής πολιτικής κατεύθυνσης συνεργάστηκαν σε επιχείρηση τέτοιου μεγέθους υπό συμμαχικό συντονισμό.

Ο Ασωπός: η δυσκολότερη ίσως αποστολή

Η καταστροφή της γέφυρας του Ασωπού σχεδιάστηκε από τον Μάγιερς μόλις έμαθε ότι ο Γοργοπόταμος είχε επισκευαστεί και επαναλειτουργήσει στις αρχές του 1943. Όμως, ο Ασωπός παρουσίαζε ακόμη μεγαλύτερα προβλήματα. "Υπήρχαν μόνο τρεις εφικτές προσεγγίσεις, δύο από τις οποίες γίνονταν μέσα από σήραγγες", έγραψε ο Μάγιερς. "Η τρίτη ήταν από κάτω από τη γέφυρα, από τα ανατολικά, όπου το φαράγγι άνοιγε σε μια πλατιά κοιλάδα. Από όλες τις άλλες κατευθύνσεις, οι πλαγιές του φαραγγιού ήταν πολύ απότομες για άνθρωπο ή ζώο". Επιπλέον, γερμανικά στρατεύματα είχαν αναλάβει καθήκοντα φρουράς στη γέφυρα.

Σύμφωνα με την αμερικανική στρατιωτική μελέτη Case Study in Guerrilla War: Greece During World War II, ο Μάγιερς αρχικά σχεδίαζε να χρησιμοποιήσει αντάρτες του ΕΛΑΣ για μια επίθεση μέσα από τη σήραγγα. Ο ΕΛΑΣ, ωστόσο, αρνήθηκε να συμμετάσχει λόγω της πιθανότητας εχθρικών αντιποίνων και των απωλειών που θα μπορούσαν να υποστούν οι αντάρτες. Ο Σαράφης υποστήριξε ότι η επιχείρηση στον Ασωπό δεν θα μπορούσε να έχει "καμία ελπίδα επιτυχίας εκτός αν χρησιμοποιούνταν τουλάχιστον 1.500 άνδρες, με πυροβολικό και πολυβόλα...".

Έξι Βρετανοί αξιωματικοί και στρατιώτες ανέλαβαν λοιπόν το έργο μόνοι τους, πραγματοποιώντας την επίθεσή τους μέσα από το φαράγγι. Τη νύχτα της 20ής προς 21η Ιουνίου 1943 ανατίναξαν τη γέφυρα.

Επιχείρηση ANIMALS: το μεγάλο τέχνασμα

Το καλοκαίρι του 1943 οι Σύμμαχοι ετοίμαζαν την απόβαση στη Σικελία. Για να παραπλανήσουν τους Γερμανούς, σχεδίασαν μια γιγαντιαία επιχείρηση παραπλάνησης. Η Ελλάδα έπρεπε να μοιάζει ως ο πιθανότερος τόπος συμμαχικής εισβολής. Έτσι ξεκίνησε η Επιχείρηση ANIMALS.

Σε ολόκληρη τη χώρα πραγματοποιήθηκαν: ανατινάξεις γεφυρών, επιθέσεις σε τρένα, καταστροφές επικοινωνιών, σαμποτάζ σε γραμμές μεταφορών. Και ο Γοργοπόταμος και ο Ασωπός, ήταν κομμάτια της Επιχείρησης ANIMALS.

Οι Γερμανοί με όλα αυτά αναγκάστηκαν να κρατήσουν σημαντικές δυνάμεις στην Ελλάδα, πιστεύοντας ότι επίκειται συμμαχική απόβαση στα Βαλκάνια. Η πραγματική απόβαση όμως πραγματοποιήθηκε στη Σικελία. Η επιχείρηση ANIMALS θεωρείται μία από τις πλέον επιτυχημένες επιχειρήσεις στρατηγικής εξαπάτησης του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.

Μια κληρονομιά που παραμένει ζωντανή

Ο Γοργοπόταμος, ο Ασωπός, η απαγωγή του Κράιπε και οι δεκάδες επιχειρήσεις της SOE αποτελούν μέχρι σήμερα μέρος ενός λιγότερο γνωστού αλλά συναρπαστικού κεφαλαίου της ελληνικής ιστορίας.

Πίσω από τις ανατιναγμένες γέφυρες, τα αλεξίπτωτα που έπεφταν μέσα στη νύχτα και τους ασυρμάτους που εξέπεμπαν από απομονωμένες βουνοκορφές, υπήρχε ένας αθέατος πόλεμος. Ένας πόλεμος πρακτόρων και σαμποτέρ που συνέβαλε αποφασιστικά στη φθορά της γερμανικής πολεμικής μηχανής και άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ιστορία της ελληνικής Αντίστασης.

Ο μυστικός πόλεμος είχε και πολιτικό στόχο

Η δράση της SOE δεν μπορεί να κατανοηθεί έξω από τη βρετανική πολιτική για την Ελλάδα. Όσο διαρκούσε η Κατοχή, η βασική στρατιωτική επιδίωξη ήταν να πληγεί ο Άξονας και να υποστηριχθούν οι δυνάμεις που μπορούσαν να προκαλέσουν ουσιαστικές απώλειες στον κατακτητή.

Ταυτόχρονα, όμως, το Λονδίνο ενδιαφερόταν για τη μεταπολεμική πολιτική κατάσταση της χώρας, τη θέση της εξόριστης ελληνικής κυβέρνησης και το μέλλον της μοναρχίας. Οι στόχοι αυτοί δεν συνέπιπταν πάντοτε με τις πολιτικές επιδιώξεις των αντιστασιακών οργανώσεων.

Έτσι, οι Βρετανοί αξιωματικοί που συνεργάζονταν με τους Έλληνες αντάρτες βρέθηκαν μέσα σε ένα περίπλοκο πλέγμα στρατιωτικών αναγκών, πολιτικών ανταγωνισμών και προσωπικών σχέσεων. Η υποστήριξη της Αντίστασης δεν ήταν αποκομμένη από τους σχεδιασμούς για την επόμενη ημέρα.

Καθώς πλησίαζε η Απελευθέρωση, αυτή η αντίφαση γινόταν ολοένα πιο έντονη. Οι σχέσεις μεταξύ Βρετανών και ΕΑΜ επιδεινώθηκαν, ενώ το ζήτημα του ελέγχου της μεταπολεμικής Ελλάδας εξελίχθηκε σε μία από τις μεγάλες συγκρούσεις της περιόδου.

Η ιστορία της SOE, επομένως, είναι και η ιστορία μιας συμμαχίας που δοκιμάστηκε από διαφορετικούς πολιτικούς στόχους, συμβάλλοντας στη διαμόρφωση των αντιθέσεων που εκδηλώθηκαν μετά την Απελευθέρωση

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr