Το όνομά του συνδέεται αδιαχώριστα με την ίδρυση του OMA (Office for Metropolitan Architecture), όμως η πραγματική του κληρονομιά είναι ευρύτερη: υπήρξε ο δάσκαλος που διαμόρφωσε δύο από τους σημαντικότερους αρχιτέκτονες της εποχής μας, τον Rem Koolhaas και τη Ζάχα Χαντίντ, χωρίς ο ίδιος να επιδιώξει ποτέ τη δημόσια αναγνωρισιμότητα που απέκτησαν εκείνοι.
Από την Αθήνα στην Architectural Association
Γεννημένος στην Αθήνα το 1937, ο Ζέγγελης σπούδασε στην περίφημη Architectural Association (AA) του Λονδίνου, από όπου αποφοίτησε το 1961. Μόλις δύο χρόνια αργότερα ξεκίνησε εκεί τη διδακτική του πορεία, μια πορεία που δεν θα σταματούσε ποτέ πραγματικά, καθώς συνέχισε να διδάσκει μέχρι τα τελευταία χρόνια της ζωής του. Στην ΑΑ έγινε μία από τις φωνές που έσπρωξαν την αρχιτεκτονική εκπαίδευση προς πιο ριζοσπαστικές και πειραματικές κατευθύνσεις, αντιμετωπίζοντας την αρχιτεκτονική όχι μόνο ως τέχνη του χτισίματος αλλά ως πεδίο σκέψης, θεωρίας και αστικής φαντασίας.
Ο ίδιος περιέγραφε τη σχέση διδάσκοντος-φοιτητή με μια εικόνα που του άρεσε ιδιαίτερα: έβλεπε τον ρόλο του σαν εκείνον μιας μαίας, που βοηθά τους φοιτητές να γεννήσουν τις ιδέες που ήδη κουβαλούν μέσα τους, σε μια σχέση αμοιβαίας μάθησης ανάμεσα σε δάσκαλο και μαθητή.
Ο Koolhaas, το OMA και τα 1969-1985
Η γνωριμία του με τον Rem Koolhaas χρονολογείται από το 1969, όταν ο Ολλανδός ήταν ακόμη φοιτητής του στην AA. Ο Ζέγγελης κατάλαβε γρήγορα ότι απέναντί του είχε κάποιον που δεν χρειαζόταν πραγματικά δάσκαλο· ο Koolhaas είχε ήδη δικές του, διαμορφωμένες ιδέες. Η στιγμή που επισφράγισε τη σύγκλισή τους ήρθε όταν συμμετείχαν χωριστά σε έναν αρχιτεκτονικό διαγωνισμό για το δημαρχείο του Άμστερνταμ και διαπίστωσαν ότι οι λύσεις τους είχαν εντυπωσιακά κοινά σημεία, ένδειξη παράλληλων προσεγγίσεων στην αρχιτεκτονική.
Η συνεργασία τους κράτησε δεκαέξι χρόνια, από το 1969 έως το 1985, με κορυφαία στιγμή την επίσημη ίδρυση του OMA το 1975, μαζί με τον Koolhaas, τη Ζωή Ζέγγελη και τη Madelon Vriesendorp. Μέσα σε αυτό το διάστημα δούλεψαν μαζί σε εμβληματικά projects: τον διαγωνισμό για την επέκταση του ολλανδικού Κοινοβουλίου στη Χάγη (μαζί και με τη Ζάχα Χαντίντ), τον διαγωνισμό για το Parc de la Villette στο Παρίσι, μελέτες για το Δυτικό Βερολίνο και την κατοικία του Ιρλανδού πρωθυπουργού στο Δουβλίνο. Από τις μελέτες για το Βερολίνο προέκυψε και ένα από τα λίγα χτισμένα έργα εκείνης της περιόδου, το συγκρότημα κατοικιών δίπλα στο Checkpoint Charlie, στο πλαίσιο της IBA Berlin.
Ο ίδιος αποχώρησε από το OMA το 1987, όταν το γραφείο είχε αρχίσει να μεγαλώνει με ρυθμούς που τον ανησυχούσαν. Ο Koolhaas ονειρευόταν ένα μεγάλο γραφείο με πολλή δουλειά, ενώ ο Ζέγγελης φοβόταν ότι κάτι τέτοιο θα οδηγούσε αναπόφευκτα σε συμβιβασμούς. Προτίμησε να ξαναρχίσει από την αρχή, ιδρύοντας με την αρχιτέκτονα Ελένη Γιγάντε το γραφείο Gigantes Zenghelis Architects, με δράση ανάμεσα σε Λονδίνο, Αθήνα και αργότερα Βρυξέλλες. Ό,τι κράτησε από εκείνα τα χρόνια ήταν κυρίως μια στάση: την ιδέα ότι ο αρχιτέκτονας πρέπει να επιδιώκει πάντα αυτό που πραγματικά έχει φανταστεί, χωρίς να υποτάσσεται σε περιορισμούς -μια ελευθερία σκέψης που αναγνώριζε ξεκάθαρα στον πρώην συνεργάτη του.
Mytilene, Lesvos Island, Greece, 1989
Η πόλη ως όριο, όχι ως διάχυση
Στα τελευταία χρόνια της διδασκαλίας του, ένα από τα θέματα που επέμενε να δίνει στους φοιτητές του ήταν η οριοθέτηση της πόλης. Θεωρούσε ότι το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα σημαδεύτηκε από μια σταδιακή "διάχυση" της πόλης προς την ύπαιθρο, σαν η ίδια η πόλη να είχε γίνει επικίνδυνος τόπος προς αποφυγή. Ζητούσε από τους φοιτητές του εργασίες που να ξαναχαράσσουν το όριο ανάμεσα σε πόλη και εξοχή, πιστεύοντας ότι η ανεξέλεγκτη δόμηση ευνοεί τον ατομικισμό εις βάρος της κοινωνικής, συλλογικής φύσης του ανθρώπου. Σε αυτό το πλαίσιο έδινε συχνά στους φοιτητές του θέματα με τολμηρή κλίμακα, όπως μια "κατοικία για 50.000 άτομα", αναζητώντας λύσεις που ξεπερνούν την ανθρώπινη κλίμακα και μετατρέπουν τα ίδια τα κτίρια σε πόλεις.
Μια ζωή αφιερωμένη στη διδασκαλία
Από τις αρχές της δεκαετίας του '90 ο Ζέγγελης απομακρύνθηκε σταδιακά από την ενεργό πρακτική και επικεντρώθηκε στη διδασκαλία. Το 1989 ανέλαβε την έδρα Baukunst στην Kunstakademie Düsseldorf, διαδεχόμενος τον James Stirling, όπου παρέμεινε έως το 2002. Δίδαξε επίσης στο Berlage Institute, στην EPFL της Λωζάννης, στο ETH της Ζυρίχης, στη Mendrisio Accademia di Architettura, στο Yale, καθώς και σε αμερικανικά πανεπιστήμια όπως το Syracuse, το Columbia, το Princeton και το UCLA, ενώ αναγνωρίστηκε ομότιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, στον Βόλο.
Το 2000 τιμήθηκε από το Royal Institute of British Architects με το Annie Spink Award for Excellence in Architectural Education -μια διάκριση που συμπυκνώνει ίσως καλύτερα από κάθε άλλη τη δεύτερη, βαθύτερη πλευρά της κληρονομιάς του.
Ένας άνθρωπος στην αρχή, όχι στον θόρυβο
Ο Ζέγγελης βρέθηκε στην αρχή ενός από τα πιο καθοριστικά αρχιτεκτονικά εγχειρήματα του 20ού αιώνα, αλλά δεν ακολούθησε ποτέ τον θόρυβο του αρχιτεκτονικού σταρ συστήματος που ακολούθησε. Η επιρροή του δεν μετριέται σε τετραγωνικά μέτρα χτισμένων κτιρίων, αλλά σε γενιές αρχιτεκτόνων -ανάμεσά τους δύο από τα πιο αναγνωρίσιμα ονόματα της παγκόσμιας αρχιτεκτονικής- που έμαθαν κοντά του να σκέφτονται την πόλη διαφορετικά.
Πηγή: Archisearch