Των Δρ. Νικόλαου Δημητριάδη και Στάθη Σαχίνη*
Τα τελευταία τρία χρόνια, και να θέλει κανείς, δεν μπορεί να αποφύγει την καταιγίδα άρθρων, ομιλιών, αναρτήσεων, ερευνών, podcast και βιβλίων για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ). Στα κοινωνικά δίκτυα, και κυρίως στο LinkedIn, που χρησιμοποιείται κατά κόρον από επαγγελματίες και στελέχη, αλλά και σε συνέδρια και εκδηλώσεις με θέμα την οικονομία, τις επιχειρήσεις, την τεχνολογία και την εκπαίδευση, η ΤΝ αποτελεί το κέντρο του ενδιαφέροντος, μονοπωλώντας συχνά τις συζητήσεις γύρω από το παρόν και το μέλλον της ανθρωπότητας.
Πολλές εταιρείες, με την σειρά τους, αφιερώνουν σημαντικές πηγές και εργατοώρες στην αποτελεσματική υιοθέτηση και αξιοποίηση της ΤΝ στα διάφορα τμήματά τους. Μια πρόσφατη έρευνα της Hostinger έδειξε ότι 78% των εταιρειών παγκοσμίως έχουν εισάγει την ΤΝ στις διαδικασίες τους, παρουσιάζοντας μεγάλη αύξηση από το 55% που ήταν το 2024. Όσον αφορά στην εκπαίδευση, η ερεύνα του IDC, την οποία αναφέρει και η έκθεση της Microsoft για την ΤΝ στον χώρο της εκπαίδευσης του 2025, δείχνει ότι το 86% των εκπαιδευτικών οργανισμών ανά την υφήλιο χρησιμοποιεί λειτουργικά πια τη ΤΝ, και κυρίως την Παραγωγική ΤΝ (GenAI).
Η ΤΝ είναι εδώ για να μείνει. Και για πολύ σημαντικούς και σωστούς λόγους. Κάθε νέα τεχνολογία όμως εμπεριέχει κινδύνους. Και κάποιοι από αυτούς μπορεί να αποβούν μοιραίοι αν δεν τους αντιμετωπίσουμε νωρίς. Ιδίως για μια τόσο επαναστατική τεχνολογία όσο είναι η ΤΝ.
Δυστυχώς, κάποιοι ενοχλούνται με την παραπάνω διαπίστωση, βλέποντας κάθε κάλεσμα για περισσότερη προσοχή στην ανάπτυξη και χρήση της ΤΝ ως μία αδυναμία αποδοχής της εξέλιξης. Οι άνθρωποι αυτοί, έχει τύχει, να προτάξουν στα κοινωνικά δίκτυα την ιστορικά αναπόφευκτη αντικατάσταση των αλόγων από τα αυτοκίνητα ως έναν παραλληλισμό για να γελοιοποιήσουν κάπως τις φωνές αυτών που ζητούν βαθύτερη ανάλυση και σκέψη πριν την απεριόριστη αποδοχή της ΤΝ. Αυτό που μπερδεύουν όμως είναι, η αποτελεσματική ενσωμάτωση μιας καινοτομίας στην καθημερινότητά μας, με την αχαλίνωτη χρησιμοποίηση μιας τεχνολογίας με διφορούμενα αποτελέσματα στην ζωή μας. Στην περίπτωση της εισαγωγής των αυτοκινήτων, μετά τα πρώτα σοβαρά αλλά και τα συχνά ατυχήματα αμέσως μετά την κυκλοφορία τους, πολλές χώρες βιάστηκαν στο να εισάγουν κανονισμούς, όπως η υποχρεωτική εκπαίδευση, το δίπλωμα οδήγησης, η σήμανση στους δρόμους και η παρουσία τροχονόμων στους δρόμους. Αυτοκίνητα έναντι αλόγων, ναι. Αλλά με ασφαλή οδήγηση.
Άρα, το πραγματικό ζήτημα δεν είναι νέα τεχνολογία ή όχι νέα τεχνολογία, αλλά πως να εφαρμόσουμε μια νέα τεχνολογία με τον πιο ασφαλή, συμπεριληπτικό και αποτελεσματικό δυνατό τρόπο.
Δυστυχώς, η πρόσφατη ιστορία μας με το πως χειριστήκαμε (και ατομικά αλλά και συλλογικά) νέες τεχνολογίες δεν επιτρέπει να είμαστε και πολύ αισιόδοξοι στον τομέα αυτόν.
Head, Applied Neuroscience Lab, EY Greece
Κοινωνικά Δίκτυα: Το πάθημα που άργησε να γίνει μάθημα
Αν και η απαρχή των κοινωνικών δικτύων, όπως τα γνωρίζουμε σήμερα, τοποθετείται επισήμως στο τέλος της δεκαετίας του 1990, ήταν στις αρχές της δεκαετίας του 2000 που γνωστές έως και σήμερα πλατφόρμες όπως το LinkedIn, το Facebook, το Twitter και το Youtube,πρωτοπαρουσιάστηκαν στο κοινό. Την επόμενη δεκαετία, προστέθηκαν πολλά καινούργια κοινωνικά δίκτυα όπως το Instagram, το Snapchat, το Tinder, το Twitch, και το TikTok. Το κινητό τηλέφωνο, έπαψε να αποτελεί συσκευή μόνο ομιλίας και μεταμορφώθηκε σε συσκευή ευρύτερης κοινωνικής συσχέτισης. Με βάση στοιχεία από την Datareportal και την Thinkpod, το 2025:
- Περισσότεροι από 5,24 δισεκατομμύρια άνθρωποι παγκοσμίως χρησιμοποιούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αντιπροσωπεύοντας το 63,9% του παγκόσμιου πληθυσμού.
- Ο μέσος ημερήσιος χρόνος στα κοινωνικά δίκτυα είναι 2 ώρες και 20 λεπτά.
- Η Gen Z και οι Millennials φαίνεται να παραμένουν οι πιο επίμονοι χρήστες, αν και τελευταίες έρευνες τοποθετούν την Gen Alpha ήδη στην κορυφή.
Το ότι αγκαλιάσαμε ως ανθρωπότητα τα κοινωνικά δίκτυα τις τελευταίες δύο δεκαετίες είναι ξεκάθαρο. Όλα τα θετικά όμως που έφερε αυτήν οι τεχνολογία στις ζωές μας, πλέον είναι επιβεβαιωμένο, τα έφερε και με μεγάλο νοητικό, κοινωνικό και συμπεριφορικό κόστος. Και αυτό το κόστος είναι κατά περιπτώσεις δυσβάσταχτο, φέρνοντας σοβαρές κυβερνητικές και νομοθετικές αντιδράσεις σε πολλές χώρες.
Η Ελλάδα, η Αυστραλία, η Γαλλία, η Δανία, η Αυστρία, η Ισπανία και πολλές άλλες χώρες παγκοσμίως έχουν ήδη προχωρήσει ή ανακοινώσει μερικό ή ολικό αποκλεισμό των κοινωνικών δικτύων σε ευάλωτες ηλικίες. Είναι πραγματικά εκπληκτικό ότι το βιβλίο του γνωστού Αμερικάνου ψυχολόγου Jonathan Haidt, The Anxious Generation, που αναλύει το θέμα διεξοδικά, έχει παραμείνει 100 εβδομάδες στην New York Times Bestseller List (Η Γενιά του Άγχους, στα Ελληνικά από τις εκδόσεις Παπασωτηρίου). Ο Jonathan Haidt ήταν από τις πρώτες ισχυρές φωνές στον κόσμο, που παρότρυναν κυβερνήσεις, επαγγελματίες, σχολεία, γονείς αλλά και όλους τους πολίτες, να κάνουν ενεργητικές κινήσεις προστασίας του εγκεφάλου, της ψυχικής υγείας και των σχέσεων τους, λόγω των αλγορίθμων των κοινωνικών δικτυών. Αργήσαμε σαν κοινωνίες, αλλά φαίνεται πως αρχίσαμε να τον παίρνουμε στα σοβαρά.
Και εδώ επίκειται η σημαντική σχέση με την έλευση της ΤΝ στις επιχειρήσεις, στην κοινωνία και γενικότερα στην ζωή μας: οι αλγόριθμοι. Τα κοινωνικά δίκτυα μας φέρανε πιο κοντά, μας επιτρέπουν να επικοινωνούμε με πολλαπλούς τρόπους, να παραμένουμε ενημερωμένοι, να εκφραζόμαστε, να συνδιαλεγόμαστε με ανθρώπους και οργανισμούς σε όλον τον κόσμο, και να κάνουμε την δουλειά μας καλύτερα και ως Brands και ως Employers. Τα κακά που έφεραν μαζί τους όμως (όπως τα fake news, το digital bulling, το fear of missing out, την διάδοση θεωριών συνομωσίας και φυσικά, την εξάρτηση) δεν ήταν τυχαία. Αντιθέτως. Όλα αυτά φέρεται να ήταν επιτηδευμένα προγραμματισμένα μέσα στους αλγόριθμους, με έναν μοναδικό στρατηγικό στόχο, το engagement. Όσο πιο πολύ μένεις και αλληλοεπιδράς με μια συγκεκριμένη πλατφόρμα, τόσο ανεβαίνει η μετοχή της και τόσο παίρνουνε τα μπόνους τους τα στελέχη της. Είναι τρομαχτικά απλό. Εμμονική μεγιστοποίηση engagement χωρίς ηθικούς, επιχειρησιακούς ή νομικούς περιορισμούς.
Head, Applied Neuroscience Lab, EY Greece
Αν δεν έχετε παρακολουθήσει το εμπεριστατωμένο ντοκιμαντέρ "Το Κοινωνικό Δίλημμα" (The Social Dilemma) του 2020, στο Netflix, πρέπει επειγόντος να το δείτε μαζί και με όλη σας την οικογένεια. Εκεί, διάφοροι ειδικοί αλλά και εταιρικοί whistleblowers (εσωτερικοί πληροφοριοδότες δηλαδή), δηλώνουν ανοιχτά ότι οι αλγόριθμοι ήταν ειδικά σχεδιασμένοι να σε κρατήσουν στην οθόνη με κάθε κόστος. Και φτάσαμε στο σήμερα. Σε μια απόφαση ορόσημο στην Καλιφόρνια τον Μάρτιο του 2026, ένα δικαστήριο έκρινε ότι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης ευθύνονται για αμέλεια, σχεδιάζοντας τους αλγόριθμους με εθιστικές και επιβλαβείς επιπτώσεις για την ψυχική υγεία ενός νεαρού χρήστη.
Αυτήν η απόφαση αλλά και οι νομοθετήσεις χωρών για την χρήση των κοινωνικών δικτύων είναι μόνο η αρχή. Η αφύπνιση, ή η εξέλιξη καλύτερα, έχει ξεκινήσει. Όμως "χάσαμε" ήδη μία γενιά. Ίσως και παραπάνω.
Μπορεί το case study αυτό να μας γίνει μάθημα και για την χρήση και διάδοση της ΤΝ στις μέρες μας;
ΤΝ και Ανθρώπινος Εγκέφαλος
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος είναι εξαιρετικά προσαρμοστικός. Πιθανότατα να έχετε ακούσει για τη νευροπλαστικότητα - την ικανότητα του εγκεφάλου να αλλάζει δομικά τις συνάψεις του για να αντιμετωπίσει προκλήσεις και ευκαιρίες του περιβάλλοντος του. Η νευροπλαστικότητα περιλαμβάνει τέσσερις βασικές διαδικασίες.
- Πρώτα είναι η νευρογένεση: μεταξύ 700 και 1.400 νέοι νευρώνες γεννιούνται κάθε μέρα.
- Η δεύτερη διαδικασία είναι η συναπτογένεση: όταν μαθαίνουμε κάτι – μια νέα γλώσσα, ένα μουσικό όργανο ή μια εργασία στην εργασία – δημιουργούνται νέες συνδέσεις (συνάψεις) στον εγκέφαλο.
- Στη συνέχεια, έρχεται η ενίσχυση των υπαρχουσών συνάψεων, όταν γινόμαστε καλύτεροι σε κάτι που κάνουμε ή που γνωρίζουμε.
- Και το τελευταίο είναι η αποδυνάμωση των συνάψεων: πράγματα που δεν έχετε χρησιμοποιήσει για πολύ καιρό αρχίζουν να ξεθωριάζουν: ο εγκέφαλος μειώνει τη μάζα αυτών των συνάψεων επειδή δεν τις χρειάζεται πλέον για να κάνει χώρο για άλλες, πιο χρήσιμες συνάψεις.
Μάλλον, οι περισσότεροι άνθρωποι φοβόμαστε για αυτό το τελευταίο – την αποδυνάμωση των συνάψεων – και αναρωτιόμαστε μήπως χάσουμε κάποιες από τις βασικές ανθρώπινες ικανότητές μας εξαιτίας της ΤΝ. Και μάλλον αυτό θα γίνει. Μία γνωστή έρευνα του ΜΙΤ με τίτλο Your Brain on Chatgpt που δημοσιεύθηκε το 2025, έδειξε ότι η ομάδα φοιτητών που της ζητήθηκε, για ένα διάστημα λίγων μηνών, να γράφουν εκθέσεις με το Chatgpt, δυσκολευόταν να θυμηθεί τις ίδιες της τις εκθέσεις, παρουσιάζοντας χαμηλότερη εγκεφαλική δραστηριότητα (μετρημένη με εγκεφαλογράφο) από ότι ομάδες που. είτε δεν χρησιμοποιούσαν καθόλου τεχνολογία ή που χρησιμοποιούσαν μόνο μηχανές αναζήτησης. Άρα, η αλόγιστη χρήση της ΤΝ μπορεί να έχει όντως αρνητικές επιπτώσεις σε νευρωνικά, γλωσσικά και σε συμπεριφορικά επίπεδα στον εγκέφαλο μας.
Ταυτόχρονα, όμως, θα σχηματίσουμε νέες συνάψεις ή θα ενισχύσουμε υπάρχουσες, γιατί θα πρέπει επίσης να προσαρμοστούμε σε αυτή τη νέα πραγματικότητα. Όπως με κάθε τεχνολογία, η ΤΝ θα αφαιρέσει κάποιες δεξιότητες μας, αλλά θα μας δώσει άλλες σε αντάλλαγμα. Αυτό έχει συμβεί με όλες τις νέες τεχνολογίες στην ιστορία του ανθρώπου.
Όπως όμως και με τα κοινωνικά δίκτυα, το ζήτημα είναι ο σχεδιασμός των αλγόριθμων. Θα παραμείνει εμμονικά στο engagement; Ή θα απαιτήσουμε, θα πιέσουμε και θα πετύχουμε μια πιο ηθική, προσεκτική, συμπεριληπτική και μακροχρόνια πιο θετική ανάπτυξη και διάδοση της ΤΝ;
Τα αρχικά δεδομένα δεν είναι και πολύ ενθαρρυντικά, Πολλές περιπτώσεις αυτοκτονιών έχουν ήδη συνδεθεί στον παγκόσμιο τύπο με την χρήση της ΤΝ, με πιο χαρακτηριστική την περίπτωση ενός εφήβου από τη Φλόριντα που αυτοκτόνησε τον Φεβρουάριο του 2024 αφού σύναψε ρομαντική σχέση με ένα ΤΝ chatbot. Οι γονείς του εφήβου κατηγορούν το συγκεκριμένο εργαλείο ότι δεν ενθάρρυνε ποτέ τον γιό τους να ζητήσει βοήθεια και, στις τελευταίες του στιγμές, το chatbot μάλιστα του ζήτησε να "γυρίσει σπίτι κοντά της". Στην συνέχεια αυτού του θλιβερού γεγονότος, μια συγκεντρωτική έρευνα με τίτλο Minds in Crisis στο Journal of Mental Health & Clinical Psychology το 2025, έδειξε ότι: "Τα ευρήματα δείχνουν ότι οι χρήστες συχνά ανθρωπομορφοποιούν συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, δημιουργώντας παρα-κοινωνικές προσκολλήσεις που μπορούν να οδηγήσουν σε παραληρηματική σκέψη, συναισθηματική απορρύθμιση και κοινωνική απόσυρση. Επιπλέον, τα προκαταρκτικά νευροεπιστημονικά δεδομένα υποδηλώνουν γνωστική εξασθένηση και εθιστικές συμπεριφορές που συνδέονται με την παρατεταμένη χρήση τεχνητής νοημοσύνης."
Τα παραπάνω, μαζί με την απεριόριστη κολακεία της ΤΝ προς τους χρήστες, τις συνεχόμενες παραισθήσεις της, αλλά και την μάχη των ΤΝ εταιρειών για το αέναο engagement, μας οδηγούν στα εξής σημαντικά ερωτήματα: πάμε να επαναλάβουμε το πρόσφατο λάθος με τα κοινωνικά δίκτυα; Και τι μπορούμε να κάνουμε και εμείς προσωπικά και με τις ομάδες μας στους χώρους εργασίας μας για αυτό;
Ίσως τελικά να μας σώσει η… φιλοσοφία.
Φιλοσοφία για καλύτερη ΤΝ
Ένα καταιγιστικό άρθρο στο Sloan Management Review του 2025 με τίτλο Philosophy Eats AI, υποστηρίζει ότι, αν το "λογισμικό τρώει τον κόσμο" (αναφερόμενο στη παλαιότερη φράση στον χώρο της τεχνολογίας Software Eats the World) και η ΤΝ τρώει το λογισμικό, τότε είναι η φιλοσοφία που τρώει την ΤΝ! Αυτό συμβαίνει επειδή η ΤΝ είναι χτισμένη πάνω σε συγκεκριμένες φιλοσοφικές αρχές όπως αυτές της λογικής και της αναγνώρισης προτύπων. Άρα, αν ξέρουμε φιλοσοφία, θα μπορούμε να διαχειριστούμε την ΤΝ πιο αποτελεσματικά, παίζοντας καλύτερα στο ίδιο της το παιχνίδι. Επίσης, η φιλοσοφία μπορεί να βοηθήσει πρακτικά τα στελέχη να αλληλοεπιδρούν πιο στενά μεταξύ τους και να ελέγχουν συνεχώς την τεχνητή ΤΝ σε βασικά ζητήματα όπως η ηθική (ευθύνη), η τελεολογία (σκοπός), η επιστημολογία (γνώση) και η οντολογία (πραγματικότητα). Οι συγγραφείς ισχυρίζονται ότι: "Χωρίς στοχαστική και αυστηρή ενεργοποίηση της φιλοσοφικής διορατικότητας, οι οργανισμοί θα αποτύχουν να αποκομίσουν ανώτερες αποδόσεις και ανταγωνιστικό πλεονέκτημα από τις παραγωγικές και προβλέψιμες επενδύσεις τεχνητής νοημοσύνης".
Τους τελευταίους μήνες, ακούγονται και γράφονται πολλά σχετικά με τις ανθρώπινες δεξιότητες που θα αντικαταστήσει ή δεν θα αντικαταστήσει (ή δεν θα έπρεπε να αντικαταστήσει) η ΤΝ στον χώρο εργασίας. Για τις δεξιοτεχνίες που δεν πρόκειται να αντικατασταθούν ή που δεν πρέπει να αντικατασταθούν, συχνά αναφέρονται οι εξής:
- Στρατηγικό όραμα
- Κριτική σκέψη
- Υπευθυνότητα/Ηθική
- Δημιουργικότητα
- Ανθρώπινες Αλληλεπιδράσεις και Σχέσεις
Η φιλοσοφία ασχολείται με όλα αυτά τα ζητήματα για χιλιετίες. Και ιδίως στην χώρα μας. Χρειαζόμαστε λοιπόν πρακτική φιλοσοφία στην ζωή μας και τη χρειαζόμαστε γρήγορα. Αλλά η φιλοσοφία, χωρίς την επιστήμη να την καθοδηγεί, μπορεί να καταστεί ασήμαντη, λανθασμένη ακόμη και επικίνδυνη. Για αυτό, φιλοσοφία και νευροεπιστήμη (που μελετάει την μνήμη, την μάθηση, την ενσυναίσθηση, την νοημοσύνη, την συναισθηματική υγεία, την ανθεκτικότητα, την διαπροσωπική σύνδεση και άλλα) πρέπει να πάνε χέρι-χέρι, για να πετύχουμε αυτό που καθυστερήσαμε πολύ να κάνουμε στην περίπτωση των κοινωνικών δικτύων. Να πάρουμε όσο το δυνατό περισσότερα πλεονεκτήματα μιας νέας τεχνολογίας και να αποφύγουμε τα μειονεκτήματα της.
Το χρωστάμε και στις τωρινές και στις μελλοντικές γενιές.
Το χρωστάμε και σε εμάς τους ίδιους.
Σημείωση: το άρθρο αυτό γράφτηκε εξολοκλήρου από ανθρώπους, με την χρήση της ΤΝ μόνο ως εργαλείο online αναζήτησης πληροφοριών (Google Gemini).
Δρ. Νικόλαος Δημητριάδης
Professor of Practice, University of York Europe Campus
Head, Applied Neuroscience Lab, EY Greece
Στάθης Σαχίνης
Business & Communication Strategist, Founder and Lead Curator KYKLOS365
Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις
Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr
![Ληστεία στην Κάτω Τιθορέα: Βρέθηκε το αυτοκίνητο των δραστών - Κοντά στα 200.000 ευρώ η λεία τους [βίντεο]](https://www.thetoc.gr/Content/ImagesDatabase/p/207x116/crop/both/b7/b7cab8791f8e490196df06d4c2c1fe80.jpg?quality=60&404=default&v=2)
![Κρήτη: Η ενέδρα που έστησε το ζευγάρι στον Νικήτα - Πού είδαν την 56χρονη μισή ώρα μετά τη δολοφονία [βίντεο]](https://www.thetoc.gr/Content/ImagesDatabase/p/207x116/cu608x317/0,22,608,263/crop/both/2f/2ff093ad2f084b1eaaa5fb5249e21de0.jpg?quality=60&404=default&v=2)
!["Δύο πόρτες έχει η ζωή": Το ζεϊμπέκικο της Μιρέλας Πάχου στο τραγούδι του Στέλιου Καζαντζίδη [βίντεο]](https://www.thetoc.gr/Content/ImagesDatabase/p/207x116/cu504x318/0,5,504,288/crop/both/af/af70f3fffdbc41be9e42ef85de40d2a1.jpg?quality=60&404=default&v=2)
![Απίστευτο σόου για την κινεζική Πρωτοχρονιά: Ανθρωποειδή ρομπότ κάνουν επίδειξη χορού και πολεμικών τεχνών [βίντεο]](https://www.thetoc.gr/Content/ImagesDatabase/p/500x280/cu608x286/64,0,574,286/crop/both/34/34b6bfec5f834a39831b62519bb96718.jpg?quality=60&404=default&v=2)
![Ο Πούτιν ντύνεται "Αγιος Βασίλης" σε βίντεο AI και μοιράζει... δώρα σε ξένους ηγέτες [βίντεο]](https://www.thetoc.gr/Content/ImagesDatabase/p/500x280/crop/both/38/3847170eb2354bd2af7162585dc3048c.jpg?quality=60&404=default&v=2)
![Ο ΣΚΑΪ σύστησε την Σοφία - Την πρώτη Ελληνίδα ΑΙ παρουσιάστρια ειδήσεων [βίντεο]](https://www.thetoc.gr/Content/ImagesDatabase/p/500x280/crop/both/03/03c92a8e06964244920aadcdc7c4c7eb.jpg?quality=60&404=default&v=2)
![Sberbank: Το πρώτο ρωσικό ρομπότ που λειτουργεί με Τεχνητή Νοημοσύνη χόρεψε για τον Βλαντίμιρ Πούτιν [βίντεο]](https://www.thetoc.gr/Content/ImagesDatabase/p/500x280/cu608x341/0,0,608,341/crop/both/b4/b4d0e5b1626343758064d402e520109c.jpg?quality=60&404=default&v=2)
