13 του Σεπτέμβρη 1922. Ο ήλιος γέρνει πένθιμος και βαρύς πάνω από τον κόλπο της Σμύρνης, της βασίλισσας της Ιωνίας, της πόλης των εμπόρων, των ναυτικών, των τραγουδιών και των εκκλησιών. Οι δρόμοι είναι γεμάτοι πρόσφυγες που έχουν φτάσει από τα βάθη της Μικράς Ασίας. Ακούγονται φωνές και βήματα βιαστικά. Άνθρωποι κουβαλούν ό,τι πρόλαβαν να πάρουν μαζί τους. Όλοι αισθάνονται ότι κάτι τρομερό πλησιάζει. Κανείς όμως δεν μπορεί ακόμη να φανταστεί το μέγεθος του εφιάλτη.
Ξαφνικά, λίγο μετά τις 4 το απόγευμα σύμφωνα με τις περισσότερες μαρτυρίες, από την αρμενική συνοικία, ξεπηδούν οι πρώτες φλόγες. Η μεγάλη φωτιά προχωρά σαν ζωντανό θηρίο. Καταπίνει σπίτια, καταστήματα, εκκλησίες, σχολεία. Αυτόπτες μάρτυρες, ξένοι διπλωμάτες και στελέχη ανθρωπιστικών οργανώσεων θα καταγράψουν αργότερα την πεποίθησή τους ότι η πυρκαγιά ήταν αποτέλεσμα οργανωμένου εμπρησμού που εκδηλώθηκε μετά την κατάληψη της πόλης από τις κεμαλικές δυνάμεις.
Η μεγάλη φυγή
Ο ήχος από τις καμπάνες των εκκλησιών πνίγεται από τις ανθρώπινες κραυγές. Εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι τρέχουν στην προκυμαία σε μια απελπισμένη προσπάθεια να βρουν σωτηρία. Πίσω τους η φωτιά. Μπροστά τους η θάλασσα.
Και μέσα στη θάλασσα, φωτισμένα από την κόκκινη αντανάκλαση της πυρκαγιάς, στέκουν τα πολεμικά πλοία των μεγάλων δυνάμεων. Οι προβολείς τους σκίζουν το σκοτάδι. Τα πληρώματα παρακολουθούν. Οι καπνοί σκεπάζουν τον ουρανό. Η πόλη πεθαίνει.
Άνθρωποι πέφτουν στο νερό για να γλιτώσουν από τις φλόγες. Μανάδες υψώνουν βρέφη πάνω από τα κεφάλια τους εκλιπαρώντας για βοήθεια. Τη νύχτα, η θάλασσα αντανακλά το πορτοκαλί χρώμα της καταστροφής και μοιάζει να καίγεται κι αυτή μαζί με την πόλη.
Ποιοι έβαλαν τη φωτιά;
Ο George Horton, γενικός πρόξενος των ΗΠΑ στη Σμύρνη και αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων, στην αναφορά που απέστειλε στο αμερικανικό Υπουργείο Εξωτερικών, υποστήριξε ότι η καταστροφή ήταν αποτέλεσμα σκόπιμου εμπρησμού από τουρκικές δυνάμεις.
Σε επίσημη αμερικανική διπλωματική αλληλογραφία (Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, 1922, Volume II) που δημοσιεύθηκε αργότερα από το αμερικανικό Υπουργείο Εξωτερικών, αναφέρεται ότι η πυρκαγιά ήταν "προφανώς εμπρηστικής προέλευσης". Τα ίδια έγγραφα παραδέχονται ότι οι εμπρηστές "που προκάλεσαν την καταστροφή της Σμύρνης, δεν έχουν συλληφθεί, ούτε έχει αποκαλυφθεί η ταυτότητά τους", ωστόσο τα έγγραφα σημειώνουν ότι οι πυρκαγιές ξέσπασαν αφού η πόλη είχε ήδη περάσει στον έλεγχο των τουρκικών στρατιωτικών αρχών.
Η ιστορική έρευνα εξακολουθεί να συζητά ορισμένες λεπτομέρειες της έναρξης της πυρκαγιάς. Ωστόσο, οι περισσότερες ξένες διπλωματικές αναφορές, οι μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων και μεγάλο μέρος της σύγχρονης διεθνούς ιστοριογραφίας συγκλίνουν στο ότι η πυρκαγιά εκδηλώθηκε μετά την κατάληψη της πόλης από τις κεμαλικές δυνάμεις και ότι οι ελληνικές και αρμενικές συνοικίες αποτέλεσαν τον κύριο στόχο της καταστροφής.
Λίγες μέρες πριν την πυρκαγιά - Η δολοφονία του Μητροπολίτη Χρυσοστόμου
Τις πρώτες ημέρες του Σεπτεμβρίου 1922, η ελληνική άμυνα στη Μικρά Ασία είχε πλέον καταρρεύσει. Χιλιάδες στρατιώτες και άμαχοι κατευθύνονταν προς τη Σμύρνη αναζητώντας διέξοδο σωτηρίας. Ο Αμερικανός πρόξενος George Horton έστελνε ήδη από τις 4 Σεπτεμβρίου επείγουσες αναφορές προς την Ουάσιγκτον, προειδοποιώντας ότι η πόλη κινδύνευε να βυθιστεί στο χάος και ζητώντας διεθνή παρέμβαση για να αποφευχθεί μια ανθρωπιστική καταστροφή.
Στις 9 Σεπτεμβρίου τα τουρκικά στρατεύματα μπαίνουν στην πόλη. Τότε αρχίζει η αντίστροφη μέτρηση.
Μία από τις πιο τραγικές μορφές των τελευταίων ημερών της Σμύρνης ήταν ο μητροπολίτης Σμύρνης, Χρυσόστομος. Στις 10 Σεπτεμβρίου 1922, ο μητροπολίτης παραδόθηκε από τον Νουρεντίν Πασά στον εξαγριωμένο όχλο και λιντσαρίστηκε στους δρόμους της πόλης. Ήταν ένα από τα πιο τραγικά γεγονότα που προηγήθηκαν της μεγάλης πυρκαγιάς. Μετά την είσοδο των τουρκικών δυνάμεων ακολούθησαν λεηλασίες, δολοφονίες και βιαιότητες σε βάρος χριστιανικών πληθυσμών. Η πόλη βρισκόταν πλέον σε κατάσταση τρόμου.
Μία από τις πιο συγκλονιστικές πλευρές της καταστροφής: Η προκυμαία του θανάτου ενώ τα πολεμικά πλοία παρακολουθούσαν
Μία από τις πιο συγκλονιστικές εικόνες της 13ης Σεπτεμβρίου 1922 είναι η παρουσία των βρετανικών, αμερικανικών, γαλλικών και ιταλικών πολεμικών πλοίων μέσα στον κόλπο της Σμύρνης. Ενώ το δράμα εξελισσόταν, τα περισσότερα πληρώματα παρέμεναν θεατές, δεσμευμένα από αυστηρές εντολές ουδετερότητας και μη επέμβασης που είχαν επιβάλει οι κυβερνήσεις τους.
Ο Αμερικανός ιεραπόστολος και στέλεχος της YMCA, Asa Jennings —ο άνθρωπος που έμελλε να γίνει ο "από μηχανής θεός" για τη διάσωση εκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων— βρισκόταν εκεί, αυτόπτης μάρτυρας της καταστροφής. Περιγράφει μια πόλη να παραδίδεται στις φλόγες, ενώ το πλήθος, στην απόλυτη απελπισία του, επιχειρούσε να φτάσει κολυμπώντας στα ξένα πλοία. Πολλοί από αυτούς, εξαντλημένοι από τον τρόμο και τη δίψα, δεν τα κατάφεραν ποτέ, αφήνοντας την τελευταία τους πνοή στα νερά του λιμανιού.
Μετά τη φωτιά
Όταν οι φλόγες έσβησαν, η παλιά λαμπερή Σμύρνη έπαψε να υπάρχει. Οι ελληνικές και αρμενικές συνοικίες είχαν ισοπεδωθεί, παρασύροντας στη στάχτη σπίτια, καταστήματα, σχολεία, εκκλησίες και έναν ολόκληρο τρόπο ζωής. Ο πολυεθνικός και κοσμοπολίτικος χαρακτήρας της πόλης, που είχε διαμορφωθεί μέσα στους αιώνες, είχε συντριβεί μέσα σε λίγες μόνο ημέρες.
Εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες από το εσωτερικό της Μικράς Ασίας, χωρίς σπίτι, χωρίς περιουσία και χωρίς να γνωρίζουν αν θα καταφέρουν να φύγουν, έμειναν εγκλωβισμένοι στην προκυμαία. Για πάνω από μία εβδομάδα, η δίψα, η πείνα και η απόλυτη εξάντληση τους θέριζαν, ενώ οι ελπίδες τους έσβηναν μπροστά στα φωτισμένα, αλλά απρόσιτα, πολεμικά πλοία. Μόνο όταν υπήρξε διεθνής κατακραυγή, ξεκίνησε η μεγάλη επιχείρηση εκκένωσης που απομάκρυνε τους επιζώντες από τη φλεγόμενη Σμύρνη.
Για πολλούς, το ταξίδι προς την Ελλάδα ήταν η μοναδική διέξοδος. Έφυγαν παίρνοντας μαζί τους ελάχιστα υπάρχοντα — και τη μνήμη μιας πατρίδας που δεν θα ξανάβλεπαν ποτέ.
Η Καταστροφή της Σμύρνης δεν ήταν απλώς η τραγική κατάληξη της Μικρασιατικής Εκστρατείας.
Ήταν η βίαιη τομή που σφράγισε το τέλος μιας ελληνικής παρουσίας αιώνων στις ακτές της Ιωνίας και ταυτόχρονα σηματοδότησε την απαρχή μιας τεράστιας προσφυγικής μετακίνησης, που θα άλλαζε για πάντα τη δημογραφία και την κοινωνία της Ελλάδας.
Και ίσως γι’ αυτό, έναν και πλέον αιώνα αργότερα, η εικόνα της φλεγόμενης Σμύρνης εξακολουθεί να συγκλονίζει. Γιατί δεν βλέπουμε μόνο μια πόλη να καίγεται. Βλέπουμε έναν ολόκληρο κόσμο να χάνεται μέσα στις φλόγες.