Περιπέτεια στην "Αποικία των ψυχοπαθών" - Πώς άλλαξε μετά το 1990 στη Λέρο και στην Ελλάδα η ιστορία της ψυχιατρικής

Η Λέρος έρχεται να σφραγίσει μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο το ελληνικό σύστημα ψυχικής υγείας. Με τον τερματισμό του Εμφυλίου, η Ελλάδα είχε να αντιμετωπίσει υπερπλήρη ψυχιατρεία, ελάχιστους πόρους, καθώς και μια νοοτροπία ασύλου για την ξερίζωση της οποίας χρειάστηκε να μεσολαβήσουν πολλά χρόνια. Σήμερα έχουμε στα χέρια μας μια ζωντανή μαρτυρία για το πώς ξεκίνησε και για το πώς προχώρησε η κρίσιμη αλλαγή από τη δεκαετία του 1990 και εφεξής. Πρόκειται για το βιβλίο "Γράμματα από τη Λέρο και Συν οδηγοί" του Piet Van Der Klis, που κυκλοφόρησε πρόσφατα σε επιμέλεια Γιάννη Κακούλα και Δημήτρη Πλουμπίδη και σε μετάφραση του πρώτου από τις εκδόσεις Periplaneta.

Βασισμένος στον ζωντανό, άμεσο λόγο της επιστολικής επικοινωνίας, ο Van Der Klis, που εκπροσωπούσε την ολλανδική αποστολή στο εγχείρημα ψυχιατρικής μεταμόρφωσης της Λέρου, ενημερώνει τακτικά με επιστολές τις αρμόδιες αρχές στην Ολλανδία, μιλώντας για τη σχέση του με τον ξένο τόπο και με την ψυχιατρική νοοτροπία στην Ελλάδα, εξηγώντας τον καθημερινό μόχθο και τα άπειρα προβλήματα που έπρεπε να λύσει το νοσηλευτικό προσωπικό, αλλά και μπαίνοντας βαθιά (όσο μπορεί να επιχειρήσει και να πετύχει κάτι τέτοιο η ψυχιατρική) μέσα στον κόσμο των χαμένων ψυχών του Κρατικού Θεραπευτηρίου Λέρου. Ασθενείς (γυναίκες κυρίως) βυθισμένοι, πέρα από τη διανοητική σύγχυση, στη βρόμα, στις ακαθαρσίες, στην απλυσιά, στην έλλειψη ρουχισμού και υπόδησης, στην απουσία του οιουδήποτε αλληλέγγυου πνεύματος και στην ολοκληρωτική αβουλία.

Ο Van Der Klis δοκιμάζει μέσω της κατάθεσης τής επαγγελματικής του εμπειρίας να απευθυνθεί ταυτοχρόνως, στον εαυτό του. Η Λέρος, με το φορτίο της ιστορικής μνήμης (από τα στρατόπεδα και τα ψυχιατρικά ιδρύματα μέχρι τις μεταπολεμικές μετακινήσεις πληθυσμών), λειτουργεί ως τοπίο που αναγκάζει τον ήρωα-αφηγητή να αναμετρηθεί με την έννοια της ευθύνης. Κάθε γράμμα αποκαλύπτει μια λεπτομέρεια (ένα πρόσωπο, μια χειρονομία, μια διαδρομή) που διεκδικεί και σπεύδει να αποκτήσει αμέσως ξεχωριστό ηθικό βάρος.

Η γλώσσα του Van Der Klis είναι λιτή, καθαρή, χωρίς την παραμικρή ρητορική επιτήδευση. Η ευκολία της συγκινησιακής υπερβολής δεν έχει καμία θέση στις επιστολές ενώ στον δεύτερο άξονα του βιβλίου -τους "Συν οδηγούς" - ο Van Der Klis στρέφεται προς τους ανθρώπους που συναντά: κατοίκους, εργάτες, μετανάστες. Δεν πρόκειται για αφηγηματικούς χαρακτήρες, αλλά για συμμέτοχους σε μια κοινή διαδρομή, όπου ο συγγραφέας θα περιοριστεί σκοπίμως στον ρόλο του συνοδοιπόρου. Και να, που η ηθική επιστρέφει ως πράξη ηθικής αναγνώρισης. Με ανάλογο τρόπο θα διαμορφωθεί στο βιβλίο ο σχηματισμός του χώρου και του τόπου της Λέρου, που θα μετατραπεί σε ένα είδος σιωπηλού συνομιλητή, ο οποίος επηρεάζει τους πάντες - γιατρούς, νοσηλευτές, διοίκηση, υπαλλήλους.

Το 1957, ιδρύεται επίσημα η Αποικία Ψυχοπαθών Λέρου, με στόχο την "αποσυμφόρηση" των μεγάλων ψυχιατρείων της χώρας. Στο νησί μεταφέρονται μαζικά ασθενείς από Αθήνα, Θεσσαλονίκη και άλλες πόλεις, συχνά με μεταγωγές που θυμίζουν ποινικό σύστημα. Η Αποικία λειτουργεί ως χώρος μακροχρόνιας παραμονής και όχι θεραπείας. Υπερπληθυσμός, προβληματική υγειονομική φροντίδα, ελάχιστη ψυχοκοινωνική υποστήριξη.

Το 1984, η Ευρώπη διαθέτει κονδύλια για βελτίωση των συνθηκών, αλλά η ουσιαστική αλλαγή ξεκινά το 1989 με την επίσημη έναρξη της ψυχιατρικής μεταρρύθμισης και με το Κρατικό Θεραπευτήριο Λέρου (για την ιστορία των αλλαγών βλ. την πυκνά εμπεριστατωμένη εισαγωγή του Δημήτρη Πλουμπίδη).

Τα προγράμματα ΛΕΡΟΣ Ι και ΙΙ (1989-1995), χρηματοδοτούμενα από την ΕΕ, στοχεύουν στην αποασυλοποίηση με δημιουργία μικρών προστατευμένων διαμερισμάτων, ψυχοκοινωνική αποκατάσταση, εκπαίδευση προσωπικού και σταδιακή απομάκρυνση από το μοντέλο του εγκλεισμού. Η δράση της Ομάδας της Λέρου -μιας διεπιστημονικής ομάδας επαγγελματιών ψυχικής υγείας- θεωρείται καθοριστική για την επιτυχία της μεταρρύθμισης. Η περίοδος αυτή σηματοδοτεί τη μετάβαση από το άσυλο σε ένα κοινοτικό μοντέλο ψυχικής υγείας, με έμφαση στην εργασία, στην αυτονομία και στην αξιοπρέπεια. Εδώ και καιρό, η Λέρος δεν συνιστά πλέον "πρόβλημα", αλλά παράδειγμα μετασχηματισμού ενός ιδρύματος σε σύγχρονη υπηρεσία ψυχικής υγείας.

"Η φυλακή είναι η ψυχή του σώματος", έλεγε ο Μισέλ Φουκώ στο βιβλίο του Επιτήρηση και Τιμωρία: Η γέννηση της φυλακής. Τη λύτρωση από μια τέτοια φυλακή ή εν πάση περιπτώσει το πώς περιορίστηκαν δραστικά οι κοινωνικοί και οι θεσμικοί περιορισμοί της δείχνει με τις επιστολές του ο Van Der Klis, αφήνοντας ένα ανεξίτηλο αποτύπωμα στην ιστορία της ελληνικής ψυχιατρικής.

Διαβάστε Επίσης

Θάνατος Μαζωνάκη: Σπουδές στη... σαμανική και κβαντική ιατρική δήλωνε η 56χρονη - Ηταν και ψυχολόγος

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr