Στο Κονγκό του πολέμου και του Έμπολα: Έλληνας ψυχολόγος μιλά στο The TOC για τις γυναίκες που επέζησαν της σεξουαλικής βίας

ΦΩΤ: ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΤΡΙΑΝΤΑΦΥΛΛΟΥ

Στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό, ο πόλεμος δεν αποτυπώνεται μόνο στους νεκρούς, στους τραυματίες και στους εκατομμύρια ανθρώπους που αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους. Πίσω από τους αριθμούς βρίσκονται άνθρωποι που καλούνται να συνεχίσουν τη ζωή τους έχοντας βιώσει βία, εκτοπισμό, απώλεια και παράλληλα χιλιάδες γυναίκες και παιδιά, σεξουαλική κακοποίηση.

Ο κλινικός ψυχολόγος και ψυχοθεραπευτής Δημήτρης Τριανταφύλλου επέστρεψε πρόσφατα από αποστολή των Γιατρών Χωρίς Σύνορα στην ανατολική ΛΔ Κονγκό, όπου εργάστηκε με επιζήσασες σεξουαλικής βίας και συμμετείχε στην ψυχοκοινωνική διαχείριση των συνεπειών της επιδημίας Έμπολα.

Βάση του ήταν η Γκόμα, η μεγαλύτερη πόλη του ανατολικού Κονγκό, η οποία βρίσκεται από τον Ιανουάριο του 2025 υπό τον έλεγχο της υποστηριζόμενης από τη Ρουάντα M23. Περίπου 27 χιλιόμετρα μακριά, στο Σάκε, λειτουργεί με τη συνεργασία του υπουργείου Υγείας της χώρας και των Γιατρών Χωρίς Σύνορα διεπιστημονική δομή για την ιατρική, ψυχολογική και κοινωνική υποστήριξη γυναικών που έχουν επιζήσει σεξουαλικής βίας.

Εκεί, ο Δημήτρης Τριανταφύλλου συνάντησε γυναίκες που έφταναν μαζί με τα παιδιά τους, άλλες συνοδευόμενες από πρόσωπα εμπιστοσύνης και ορισμένες ακόμη και λίγες ώρες μετά τον βιασμό τους.

Για τους ανθρώπους που καλούνται να τις υποστηρίξουν, η πρώτη πρόκληση είναι να διαχειριστούν τις άμεσες ψυχικές συνέπειες ενός τραυματικού γεγονότος, οι οποίες μπορεί να εκδηλωθούν με πολλούς διαφορετικούς τρόπους. "Ο φόβος, η διαρκής υπερδιέγερση και ανησυχία, οι παρείσφρητες σκέψεις, τα flashbacks, η αποφυγή, οι εφιάλτες και τα αρνητικά συναισθήματα είναι κάποια από τα συμπτώματα που μπορεί να βιώσει ένας άνθρωπος μετά από ένα τραυματικό γεγονός", εξηγεί ο Κλινικός ψυχολόγος και ψυχοθεραπευτής, Δημήτρης Τριανταφύλλου μιλώντας στο TheTOC.

Όμως στις γυναίκες που συνάντησε, το τραύμα δεν τελείωνε μαζί με την επίθεση. Συχνά ακολουθούσαν η ντροπή, η ενοχή και ο φόβος του στιγματισμού. "Στο εν λόγω πλαίσιο, οι επιζήσασες που υποδεχόμασταν (κάποιες εκ των οποίων είχαν υποστεί βιασμό λίγες ώρες πριν τις δούμε) βίωναν όλα τα παραπάνω συμπτώματα, φόβο, θλίψη, ανησυχία, αποφυγή, δυσκολίες στον ύπνο και εφιάλτες καθώς και αυτοκαταστροφικές σκέψεις. Επιπροσθέτως, συναντούσαμε συχνά το συναίσθημα της ντροπής λόγω του στίγματος της κακοποίησης και της σεξουαλικής βίας, και της ενοχικότητας λόγω της αίσθησης της ευθύνης απέναντι στα παιδιά ή/και στο σύζυγό τους, καθώς και ως προς την "τιμή” της οικογένειας της".

"Πολλές επιζώσες αντιμετωπίζουν κοινωνική απομόνωση και ακόμη και απόρριψη από την οικογένεια ή την κοινότητά τους", λέει, διευκρινίζοντας ωστόσο ότι η απόρριψη δεν αποτελεί καθολική αντίδραση. Υπάρχουν οικογένειες και κοινότητες που στηρίζουν τις γυναίκες, ενώ, όπως περιγράφει, "μέσα από τη παρουσία μας και τη συνεργασία των Γιατρών χωρίς Σύνορα με την τοπική κοινότητα και τις δράσεις ευαισθητοποίησης με τη συμμετοχή ανδρών, θρησκευτικών/κοινοτικών ηγετών και οικογενειών σχετικά με την σεξουαλική βία και τον αντίκτυπο που αυτή έχει στην ψυχική και σωματική υγεία του ατόμου, παρατηρήσαμε ότι η στάση του πληθυσμού και των κοινοτήτων μπορεί να αλλάξει και να μετατραπεί από στιγματισμό και απόρριψη, σε αλληλεγγύη και αλληλο-υποστήριξη".

Προτεραιότητα η δημιουργία ενός χώρου ασφάλειας και εμπιστοσύνης

Για τον Δημήτρη Τριανταφύλλου, πίσω από κάθε περιστατικό υπήρχε ένας άνθρωπος που έπρεπε πρώτα απ' όλα να αισθανθεί ξανά ασφαλής. Ιδιαίτερα όταν μια γυναίκα είχε μόλις βιώσει σεξουαλική βία, η θεραπευτική προσέγγιση δεν ξεκινούσε απαραίτητα με την αφήγηση όσων της είχαν συμβεί, αλλά με τη δημιουργία ενός χώρου ασφάλειας και εμπιστοσύνης.

"Η δημιουργία ενός τέτοιου χώρου προϋποθέτει καταρχάς να δώσεις όσο χώρο και χρόνο εκείνη επιθυμεί. Αυτό συνεπάγεται ότι σέβεσαι τη σιωπή της", λέει μιλώντας στο TheTOC. Το ίδιο ισχύει, όπως λέει, για τα δάκρυα και τις αντιδράσεις του σώματος, καθώς ο ψυχολόγος δεν πιέζει ούτε παρεμβαίνει, αλλά αφήνει την ίδια τη γυναίκα να αποφασίσει εάν και πότε είναι έτοιμη να μιλήσει για όσα βίωσε.

"Η σιωπή είναι πολύ σημαντική. Πολλοί νέοι συνάδελφοι ή άλλοι επαγγελματίες υγείας νιώθουν άβολα μπροστά της, καθώς τους προκαλεί ένα αίσθημα αδυναμίας απέναντι στον πόνο του άλλου".

Μπορεί να υπάρξει "μετά" όταν το τραύμα συνεχίζεται;

Σε αυτό το σημείο είναι σημαντικό να διευκρινιστεί πως στην ανατολική ΛΔ Κονγκό, η θεραπεία πραγματοποιείται μέσα σε μια πραγματικότητα πολύ διαφορετική από εκείνη ενός ψυχοθεραπευτικού γραφείου. Πόλεμος, φτώχεια, επαναλαμβανόμενος εκτοπισμός και ανασφάλεια συνυπάρχουν και αλληλεπιδρούν. Ο Δημήτρης Τριανταφύλλου περιγράφει τον εκτοπισμό ως μια νέα πηγή τραύματος, καθώς οι άνθρωποι χάνουν το σπίτι, την κοινότητα και την καθημερινότητά τους και καλούνται να ξεκινήσουν από την αρχή, χωρίς απαραίτητα να γνωρίζουν αν θα χρειαστεί να φύγουν ξανά.

Ωστόσο, όταν τον ρωτάμε αν μπορεί πραγματικά να υπάρχει "μετά" στο μετατραυματικό στρες όταν ο άνθρωπος εξακολουθεί να ζει μέσα στην ανασφάλεια, η απάντησή του είναι αισιόδοξη. "Η ζωή είναι τόσο ανθεκτικό φαινόμενο που πάντα υπάρχει "μετά”", λέει.

Για τον ίδιο, το τραύμα μπορεί να προκαλέσει μια βαθιά εσωτερική ρήξη, αλλά παράλληλα μπορεί να αποτελέσει την αφετηρία μιας νέας διαδικασίας αναδόμησης και επανανοηματοδότησης της σχέσης του ανθρώπου με τον εαυτό του και τον κόσμο.

"Όπως έλεγε και ο σπουδαίος Γερμανός ποιητής, Ράινερ Μαρία Ρίλκε, κανένα συναίσθημα δεν είναι τελικό. Ο θάνατος ίσως έχει τελικότητα αλλά και για αυτό δεν είμαστε βέβαιοι. Το τραύμα είναι μια διαδικασία που από τη στιγμή που ο άνθρωπος βιώνει ένα γεγονός που υπερβαίνει την αρχική του ικανότητα να το μεταβολίσει, προκαλεί μία εσωτερική ρήξη η οποία επανέρχεται στην επιφάνεια όταν βιώνει κάτι που το επαναφέρει μερικώς ή ολικώς στη μνήμη και οδηγεί σε αναβίωση του γεγονότος. Συνάμα όμως, αποτελεί αφετηρία για μια νέα διαδικασία αναδόμησης, αναπλαισίωσης και εξέλιξης του εαυτού και των εσωτερικών συστημάτων εννοιών και "φωνών” που υπάρχουν μέσα του και τον καθορίζουν όπως επίσης και των τρόπων νοηματοδότησης των εξωτερικών συστημάτων "φωνών” που βρίσκονται έξω από τον εαυτό.

Αυτό, κατά συνέπεια, οδηγεί, στην αναπλαισίωση και την επανανοηματοδότηση τη σχέση του ατόμου με τον εαυτό του και τον κόσμο. Το τραύμα άρα, μπορεί πέραν της ψυχοσυναισθηματικής διάρρηξης και των δυσκολιών που προκαλεί στη ζωή του ανθρώπου, μπορεί να είναι και ένα εφαλτήριο εξέλιξης και ενδυνάμωσης των αυτορυθμιστικών ικανοτήτων του ατόμου και της ανθεκτικότητας του".

Τι σημαίνει η "ψυχοθεραπεία" για την κοινότητα

Μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για έναν δυτικό ψυχολόγο στο Κονγκό είναι ότι ακόμη και έννοιες που θεωρούμε αυτονόητες "ψυχική υγεία", "τραύμα", "ψυχική ασθένεια", "ψυχοθεραπεία" δεν έχουν αναγκαστικά το ίδιο νόημα σε κάθε κοινότητα. Στις περιοχές όπου έχουν προηγηθεί δράσεις ενημέρωσης, οι έννοιες αυτές είναι περισσότερο αναγνωρίσιμες. Αλλού, όπως εξηγεί ο Δημήτρης Τριανταφύλλου, μια ψυχική διαταραχή μπορεί να ερμηνευτεί μέσα από παραδοσιακά συστήματα πεποιθήσεων, ακόμη και ως αποτέλεσμα μαγείας, κατάρας ή δηλητηρίασης.

Εκεί η λύση, υποστηρίζει, δεν είναι ένας δυτικός επαγγελματίας να φτάσει και να απορρίψει τις αντιλήψεις της κοινότητας, αλλά να οικοδομήσει σχέσεις εμπιστοσύνης και να συνεργαστεί με ντόπιους επαγγελματίες και πρόσωπα αναφοράς.

Η κοινότητα, άλλωστε, αποτελεί για τον ίδιο ένα από τα σημαντικότερα εργαλεία ψυχικής ανθεκτικότητας, καθώς η οικογένεια, οι ανθρώπινες σχέσεις, οι αξίες, τα έθιμα και οι τελετουργίες μπορούν να συμμετέχουν στη διαδικασία μέσα από την οποία ένας άνθρωπος προσπαθεί να "μεταβολίσει" όσα του συνέβησαν.

"Το πολιτισμικό πλαίσιο στο οποίο εργαζόμαστε, είναι το πρώτο σύστημα "φωνών” και εννοιών το οποίο πρέπει να λάβουμε υπόψιν στην θεραπευτική διαδικασία. Αυτό συνεπάγεται την διερεύνηση και την συζήτηση από κοινού με τους ντόπιους επαγγελματίες υγείας σχετικά με το πως νοηματοδοτούνται και χρησιμοποιούνται στο παρόν πλαίσιο έννοιες όπως "ψυχική υγεία”, "ψυχική ασθένεια”, "τραύμα” και "ψυχοθεραπεία”, γιατί όπως αντιλαμβάνεστε ο τρόπος που γίνονται αντιληπτές και νοηματοδοτούνται οι εν λόγω έννοιες στη Δύση είναι διαφορετικές.

Εκείνο που πρέπει αρχικά να σημείωσουμε είναι πως αναλόγως την περιοχή, υπάρχει γνώση της έννοιας του "τραύματος” και της ψυχικής ασθένειας ή τον ψυχοκοινωνικών δυσκολιών επειδή έχουν προηγηθεί συναντήσεις και συνεδρίες ευαισθητοποίησης και ενημέρωσης με την κοινότητα σχετικά με την ψυχική υγεία και τις έννοιες που συνδέονται με αυτήν. Αυτά τα σεμινάρια ή συνεδρίες οργανώνονται από τις ομάδες Health Promotion των Γιατρών χωρίς Σύνορα οπού πέραν της ευαισθητοποίησης για την υγεία γενικότερα, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην ψυχική υγεία και ευημερία.

Σε αυτές τις κοινότητες, όπως το Σάκε που εγώ και η ομάδα μου δουλεύαμε π.χ, υπήρχαν ήδη οι έννοιες της ψυχικής υγείας, του τραύματος, των παραγόντων που είναι καθοριστικοί σε αυτές και η γνώση σχετικά με την σημασία που η ψυχική κατάσταση έχει στην καθημερινότητα τους. Σε αυτό το πλαίσιο λοιπόν μπορούσαμε οι ψυχολόγοι να δουλέψουμε εξαρχής με αυτές τις έννοιες στο τραπέζι λαμβάνοντας φυσικά υπόψιν και χρησιμοποιώντας τις φωνές και τη σοφία του παρόντος πολισμικού και γλωσσικού πλαισίου και της κοινότητας", αναφέρει μιλώντας στο TheTOC.

"Αντίθετα, σε άλλες περιοχές και κοινότητες που δεν είχε πραγματοποιήθει κάποια συζήτηση ευαισθητοποίησης, το πρώτο βήμα είναι να διερευνήσουν οι ψυχολόγοι σε συνεργασία με τους Health Promotion Officer, το πως αντιλαμβάνονται την ψυχική ασθένεια οι κοινότητες. Σε αυτες τις κοινότητες, η ψυχική ασθένεια γίνεται αντιληπτή ως προιόν μαγείας, κατάρας ή δηλητηρίασης. Συνεπώς, χρειάζεται η συνεργασία με παραδοσιακούς ντόπιους θεραπευτές της κοινότητας οι οποίοι μπορούν να λειτουργήσουν ως σύνδεσμος μεταξύ της Δυτικής αντίληψης και επιστήμης και της παραδοσιακής τοπικής σοφίας και γνώσης, δημιουργώντας έτσι ένα πλαίσιο εμπιστοσύνης και περίθαλψης που παντρέυει το παραδοσιακό με το επιστημονικο".

Διαβάστε Επίσης

Γιατί η νέα έξαρση του Έμπολα είναι τόσο δύσκολο να περιοριστεί

Πόλεμος και νέα επιδημία Έμπολα - Ο ρόλος του "ψυχολόγου στο πεδίο"

Στην ήδη εξαιρετικά εύθραυστη πραγματικότητα της ανατολικής ΛΔ Κονγκό προστέθηκε φέτος ακόμη μία κρίση. Στις 15 Μαΐου 2026 οι αρχές ανακοίνωσαν νέα επιδημία Έμπολα, αυτή τη φορά από τον ιό Μπουντιμπουγκιό. Η επιδημία εξακολουθεί να βρίσκεται σε εξέλιξη, σε μια περιοχή όπου η αντιμετώπισή της δυσχεραίνεται από τις ένοπλες συγκρούσεις, τις μαζικές μετακινήσεις ανθρώπων και τις αδύναμες υγειονομικές υποδομές. Μάλιστα, πρόκειται για την 17η επιδημία του Έμπολα στην ιστορία της χώρας.

Για έναν "ψυχολόγο στο πεδίο", όπως εξηγεί ο Δημήτρης Τριανταφύλλου, αυτό ακριβώς είναι το νόημα της δουλειάς ότι η ψυχολογική φροντίδα δεν μπορεί να απομονωθεί από το αν ένας άνθρωπος έχει σπίτι, τροφή, νερό, ασφάλεια και πρόσβαση σε περίθαλψη.

"Ο όρος "ψυχολόγος στο πεδίο” αναφέρεται στον ψυχολόγο που εργάζεται σε άμεση επαφή με την καθημερινότητα και την πραγματικότητα της κοινότητας ή δομής στην οποία ζουν οι υποστηριζόμενοι άνθρωποι. Αυτό σημαίνει πως η θεραπευτική διαδικασία υπερβαίνει τα στενά όρια του πλαισίου της ιδιωτικής πρακτικής, δηλαδή των συνεδριών εντός γραφείου, και, κατά συνέπεια, λαμβάνει χώρα σε ένα πολύ πιο πολύπλοκο και πολυσύνθετο πλαίσιο, κοινωνικό-οικονομικά, πολιτικά, πολιτισμικά, γλωσσικά, ψυχολογικά; επιστημολογικά.

Αυτό έχει δύο κύριες προεκτάσεις στην δουλειά ενός ψυχολόγου:

Η πρώτη είναι πως πέραν της θεραπευτικής διαδικασίας που διαδραματίζεται συνεργατικά μεταξύ ψυχολόγου και θεραπευόμενων μέσω της ψυχολογικής υποστήριξης, πρέπει να λαμβάνει υπόψιν της και να εμπεριέχει και άλλους παράγοντες που είναι εξίσου καθοριστικοί για την ευημερία του ατόμου, όπως η πρόσβαση σε βασικές ανάγκες, στέγαση, νερό και τροφή, νομική υποστήριξη, οικογενειακή κατάσταση, γλωσσικοί και πολιτισμικοί φραγμοί και άλλα. Ο λόγος που δίνεται ιδιαίτερη έμφαση σε αυτούς τους παράγοντες κατά την δουλειά στο πεδίο, είναι γιατί το πεδίο αφορά συνήθως επείγοντα και επισφαλή πλαίσια στα οποία οι παραπάνω θεμελιώδεις ανάγκες δεν είναι εξασφαλισμένες.

Αυτό το στοιχείο μας οδηγεί στη δεύτερη προέκταση η οποία είναι πως δεν δουλεύει απομονωμένα αλλά ως μέρος μιας διεπιστημονικής ομάδας, ακριβώς για να υπάρξει ολιστική προσέγγιση ως προς την προστασία και εξασφάλιση πολλαπλών αναγκών και δικαιωμάτων που συνδέονται άμεσα με την ψυχοσωματική, ψυχοκοινωνική, και γενικότερη ευημερία του ανθρώπου".

Διαβάστε Επίσης

Εμπολα: 196 νεκροί σε 837 επιβεβαιωμένων κρουσμάτων στο Κονγκό - Ενοπλοι επιτέθηκαν σε κλινική για ασθενείς

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr