Μια αιρετική ματιά στην "Οδύσσεια" του Νόλαν: "Γεμάτη αναχρονισμούς, μεταλλαγμένος ο Οδυσσέας, άλλαξε το τέλος"

Οι διαμάχες ήταν επικές. Η διασκευή της Οδύσσειας από τον Σερ Κρίστοφερ Νόλαν προκάλεσε έντονες αντιδράσεις πολύ πριν καν δει κανείς την ταινία, γράφει ο Economist. Πριν από την κυκλοφορία της ταινίας στις 17 Ιουλίου, υπήρχαν διαμαρτυρίες για τα πάντα: από την ηθοποιό που υποδύεται την Ελένη (πολύ μαύρη), το χρώμα του φτερού στο κράνος του Οδυσσέα (πολύ κόκκινο), την πανοπλία των στρατιωτών (επίσης πολύ μαύρη και πολύ "Μπάτμαν") και το λεξιλόγιο του γιου του Οδυσσέα (πολύ αμερικάνικο: σε ένα σημείο λέει ""dad" τον πατέρα του).

Στο YouTube, το τρέιλερ της ταινίας δέχτηκε σκληρή κριτική. "Αν το έβλεπα αυτό σε αεροπλάνο, θα έφευγα ούτως ή άλλως", έγραψε κάποιος πολύ δυσαρεστημένος προφανώς.

Η ταινία είναι γεμάτη αναχρονισμούς. Σε όλα, από τα σκηνικά μέχρι την ψυχολογία των χαρακτήρων, λέει πολύ περισσότερα για τη σύγχρονη Δύση παρά για την αρχαία Ελλάδα. Ο σκηνοθέτης πήρε το ελεύθεερο να τροποποιήσει την πλοκή, προκειμένου να μετατραπεί ο Οδυσσέας, ο αρχετυπικά γεμάτος ελαττώματα αρχαίος ήρωας, σε έναν απλό σύγχρονο "καλό" τύπο. Κάθε κακή συμπεριφορά δικαιολογείται είτε με τη χρήση ναρκωτικών είτε υπονοείται ότι οφείλεται σε πρωτόγονο μετατραυματικό στρές.

Το τέλος, όπου τον διαπερνούν βέλη και μετατρέπεται σε μαξιλαράκι για καρφίτσες στο στυλ του Αγίου Σεβαστιανού, είναι ακόμα πιο γελοίο.

Το σκηνικό είναι εξίσου ακατάλληλο και συχνά υπερβολικά όμορφο. Οι στρατιώτες με τις κομψές στολές σε χρώμα γκρι μοιάζουν λιγότερο με αρχαίους πολεμιστές και περισσότερο με παιχνίδια του Warhammer. Τα ωχρά, φωτισμένα με κεριά παλάτια δεν μοιάζουν με κρησφύγετα πολέμαρχων, αλλά με μπουτίκ ξενοδοχεία. Κατά τη διάρκεια των σκηνών στην παραλία με τη νύμφη Καλυψώ (Σαρλίζ Θερόν), ο Οδυσσέας (Ματ Ντέιμον) μοιάζει λιγότερο να βρίσκεται σε βασανιστική εξορία και περισσότερο να κάνει μια μικρή απόδραση στην Καραϊβική (φορούν πολλά λινά ρούχα). Και να μην μιλήσουμε για τους Κύκλωπες καλύτερα...

Διαβάστε Επίσης

Κρίστοφερ Νόλαν για "Οδύσσεια": Χρειάζομαι τουλάχιστον τρία χρόνια για επόμενη ταινία - Έφτασα στα όρια της αντοχής μου

Κάθε διασκευή εκφράζει την εποχή της

Είναι ενοχλητικό, αλλά πολύ τυπικό. Κάθε διασκευή ενός αρχαίου κειμένου αφορά εξίσου τη δική της εποχή όσο και το πρωτότυπο έργο· είναι λιγότερο φακός και περισσότερο καθρέφτης. Οι αρχαίοι Αθηναίοι μετέτρεψαν το ομηρικό έπος σε ψυχολογικά οξυδερκή τραγωδία. Τον 18ο αιώνα, η μετάφραση της Οδύσσειας από τον Αλεξάντερ Πόουπ κατάφερε να κάνει τον Οδυσσέα να ακούγεται περισσότερο σαν ένας εκφυλισμένος ποιητής του Διαφωτισμού παρά σαν αρχαίος πολεμιστής-βασιλιάς. Το 1922, η εκδοχή του Τζέιμς Τζόις πρόσφερε σεξ και εκείνο το βασικό στοιχείο της μοντερνιστικής λογοτεχνίας: την πλήξη.

Με αυτόν τον τρόπο, η επανέκδοση του Σερ Κρίστοφερ αποτελεί μέρος μιας πατροπαράδοτης παράδοσης. Είναι προφανώς προϊόν της σημερινής εποχής. Οι γυναικείοι χαρακτήρες μιλούν συχνά για τον φεμινισμό (κάτι που δεν ήταν γνωστό ως ισχυρό σημείο των αρχαίων). Ως αφορμή για τον Τρωικό πόλεμο αναφέρεται η επιθυμία να βελτιωθούν οι εμπορικές οδοί, σαν ο Αγαμέμνονας να ήταν απλώς ένας αθώος υπέρμαχος του ελεύθερου εμπορίου και όχι ένας από τους μεγαλύτερους κακοποιούς της αρχαιότητας.

Οι διασκευές πάντα έχουν βέβαια κάποιο περιθώριο ελευθερίας, καθώς "η Οδύσσεια" περιέχει πολλαπλές πτυχές. Σε μία από τις πιο διάσημες σκηνές, ο θεός Πρωτέας μεταμορφώνεται σε λιοντάρι, μετά σε φίδι και στη συνέχεια σε ορμητικά νερά. "Η Οδύσσεια" είναι ακόμη πιο πολυμορφική. Στις τρείς χιλιετίες που έχουν περάσει από τη σύνθεσή της, έχει διανύσει μια δική της οδύσσεια στην κυριολεξία.

Το ποίημα έχει γίνει ουσιαστικό ("οδύσσεια") και επίθετο ("οδυσσειακός"). Έχει γίνει θεατρικό έργο, τηλεοπτική σειρά, μυθιστόρημα ("Οδυσσέας" του Τζόυς) και πορνογραφική ταινία ("Οδύσσεια: Το Απόλυτο Ταξίδι"). Έχει γίνει διαστημόπλοιο (IM-1 Odysseus), ένας μεγάλος αστεροειδής (1143 Odysseus) και μια λοσιόν σώματος (η οποία, με νότες μαύρου πιπεριού και σανταλόξυλου, αναμφίβολα μυρίζει καλύτερα από ό,τι θα μύριζε ο ομώνυμός της).

Η μεταμόρφωση του Οδυσσέα

Δεν προκαλεί λοιπόν έκπληξη το γεγονός ότι ο Οδυσσέας, ο λεηλατητής των πόλεων, έχει μεταμορφωθεί για άλλη μια φορά από τον Σερ Κρίστοφερ. Από άλλη άποψη, όμως, είναι εκπληκτικό, καθώς "Η Οδύσσεια" έχει καταστρέψει πολλές φήμες. Το 2024, μια ταινία με πρωταγωνιστή τον Ραλφ Φάινς απορρίφθηκε ως "βαρετή" και "κουραστική". Μια ταινία του 1954, με πρωταγωνιστή τον Κερκ Ντάγκλας, περιγράφηκε ως "παράξενη" και "ανούσια".

Ο Σερ Κρίστοφερ έχει εμπειρία σε δύσκολα θέματα: η προηγούμενη ταινία του, "Οπενχάιμερ", που αφορούσε τη σωματιδιακή φυσική και τα πυρηνικά όπλα, απέφερε σχεδόν 1 δισ. δολάρια στα ταμεία. Ωστόσο, θα έχει μάθει πλέον ότι η "Οδύσσεια" δεν είναι ένα εύκολο βιβλίο για να μεταφερθεί στον κινηματογράφο.

Η "Οδύσσεια" αφηγείται την ιστορία του δεκαετούς ταξιδιού του Οδυσσέα για την επιστροφή του από τον Τρωικό πόλεμο και, ως εκ τούτου, μπορεί να θεωρηθεί σαν ένας είδος ταξιδιωτικού αναγνώσματος. Αλλά είναι επίσης μια ταινία με σεξ και θαλάσσια τέρατα, μια ταινία για πατέρα και γιο και μια ταινία για σύζυγο και σύζυγο. Η δομή της είναι διαβολικά περίπλοκη. Αφορά τον Οδυσσέα — αλλά οι αναγνώστες δεν τον συναντούν παρά μόνο μετά από τέσσερα βιβλία. Επιπλέον, πολλές από τις ιστορίες που θεωρείτε ως αρχετυπικά οδυσσειακές είτε δεν αναφέρονται καθόλου είτε αναφέρονται σε σύντομες αναδρομές στην αφήγηση:

Οι Σειρήνες αναφέρονται σε περίπου 60 στίχους και οι Λωτοφάγοι σε περίπου 20. Πρόκειται, όπως είπε ο Σερ Κρίστοφερ, για κατ΄εξοχήν "μη γραμμική αφήγηση". Είναι, όπως λέει η Έμιλι Γουίλσον, μια καθηγήτρια κλασικών σπουδών που εξέδωσε μια εκπληκτική μετάφραση το 2017, "περίπλοκο" έργο. Είναι επίσης πολύ διάσημο. Το δεύτερο έργο της δυτικής λογοτεχνίας, κάποτε θεωρούνταν δευτερεύον σε σοβαρότητα σε σχέση με το πιο "ανδροπρεπές" ομόλογό του, δηλαδή την "Ιλιάδα". Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια η φήμη του έχει ξεπεράσει κατά πολύ εκείνη της "Ιλιάδας". Το πρώτο βιβλίο της σειράς Penguin Classics που εκδόθηκε ποτέ ήταν η "Οδύσσεια".

Εχει μήκος 12.οοο στίχους

Έχει μήκος μόλις 12.000 στίχους, αλλά αν αναζητήσετε το λήμμα "Οδύσσεια" στη Βρετανική Βιβλιοθήκη, θα βρείτε 34.000 τίτλους: σχεδόν τρία βιβλία για κάθε ένα στίχο. Η "Ιλιάδα" έχει προκαλέσει την έκδοση μόλις 9.000 βιβλίων.

Διαβάστε Επίσης

"Οδύσσεια" του Νόλαν: Η συγκινητική ανάρτηση του Δημήτρη Παπανικολάου για την κόρη του

Το γεγονός ότι έχει γίνει ακόμη μια φορά ταινία —και έχει δημιουργήσει ακόμη περισσότερες συζητήσεις— αποτελεί περαιτέρω απόδειξη της διαχρονικότητάς της. Υπάρχουν δύο τρόποι να δει κανείς τέτοιες διαμάχες. Ο ένας είναι να τις αντιμετωπίσεις με τους δικούς τους όρους.

Αυτές οι ενστάσεις έχουν κάποια βάση: στον Όμηρο, η Ελένη περιγράφεται σαφώς ως "λευκοχέρα"· ο Οδυσσέας πιθανότατα δεν φορούσε κράνος με κόκκινο φτερό (το κόκκινο ήταν σπαρτιατική συνήθεια)· η αρχαία ελληνική πανοπλία ήταν από χαλκό, όχι σαν του Μπάτμαν· και ο γιος του Οδυσσέα σίγουρα δεν έλεγε "μπαμπά". Όπως επισημαίνει ο Τιμ Γουίτμαρς, Regius καθηγητής Ελληνικών στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ: "Οι αρχαίοι Έλληνες μιλούσαν ελληνικά."

Αντίδραση σε αμερικανισμούς

Ένας άλλος τρόπος να δει κανείς αυτά τα επιχειρήματα είναι ως απόδειξη της ευελιξίας της "Οδύσσειας". Σε μια εποχή που ο κόσμος αντιδρά έντονα στην αμερικανική επιρροή στην Ευρώπη, αυτό επιτρέπει στον κόσμο να αντιδρά έντονα στους αμερικανισμούς στην αρχαία Ελλάδα (και στον Τηλέμαχο να λέει Dad στον Οδυσσέα). Σε μια εποχή που επικρατεί ανησυχία για την υπερβολικά αρρενωπή "μανόσφαιρα", ο κόσμος μπορεί να ανησυχεί για υπερβολικά αρρενωπές πανοπλίες. Σε μια εποχή που διασπάται από συζητήσεις για τη φυλή, ο κόσμος έχει εμπλακεί σε κακόκεφες διαμάχες σχετικά με το καστ. Δεν συζητάμε για την "Οδύσσεια" όταν συζητάμε για την "Οδύσσεια". Συζητάμε για τους εαυτούς μας.

Κάθε γενιά αναδημιουργεί την "Οδύσσεια" σύμφωνα με τη δική της εικόνα: παίρνεις την εκδοχή που σου αξίζει. Οι έξυπνοι, εριστικοί αρχαίοι Αθηναίοι πήραν τον Όμηρο και τον μετέτρεψαν σε έξυπνη, εριστική τραγωδία. Οι μοντερνιστές τον μετέτρεψαν σε μοντερνιστική πρόζα και ποίηση. Ο απλοϊκός, οπτικός σύγχρονος κόσμος πήρε τον Όμηρο και τον μετέτρεψε σε διαμάχες στα κοινωνικά μέσα και σε έναν παράλογο Κύκλωπα — και έτσι σε μια τραγωδία που είναι εντελώς δική του.

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr