Τα ξημερώματα του Σαββάτου ξεκίνησε η επέμβαση στο Ιράν. Η γεωπολιτική δεν λειτουργεί 9-5. Η κλιμάκωση δεν είναι άλλη μία κρίση της Μέσης Ανατολής. Είναι καμπή στη λογική της διεθνούς επέμβασης — και ένα πείραμα υψηλού κινδύνου: τι σημαίνει "επόμενη ημέρα" σε ένα θεοκρατικό κράτος 90 εκατομμυρίων ανθρώπων όταν η ανώτατη ηγεσία εξοντώνεται από εξωτερική ισχύ.
Ο θάνατος του Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ δεν κατέρριψε απλώς έναν ηγέτη. Έσπασε τον άξονα ισορροπίας του ιρανικού συστήματος. Όμως το Ιράν δεν είναι προσωποπαγές καθεστώς. Είναι ένα πολυεπίπεδο πλέγμα θεοκρατίας, στρατιωτικής ισχύος και επαναστατικής γραφειοκρατίας σχεδιασμένο να επιβιώνει από ηγετικά σοκ. Η άμεση ενεργοποίηση μεταβατικών μηχανισμών επιβεβαίωσε το βασικό ένστικτο του καθεστώτος: συνέχεια πριν από μεταρρύθμιση.
Η επόμενη ημέρα δεν είναι κατάρρευση αλλά αναδιάταξη ισχύος. Η σύγκρουση μεταφέρεται εντός του πυρήνα εξουσίας: Φρουροί της Επανάστασης, θεοκρατική ελίτ, κρατικοί θεσμοί. Καθεστώτα υπό εξωτερική απειλή σπάνια φιλελευθεροποιούνται· συσπειρώνονται και σκληραίνουν. Παράλληλα, το Ιράν ήδη προσαρμόζει τη στρατηγική αντιποίνων του. Αντί μαζικών πληγμάτων, υιοθετεί συνεχή κύματα μικρότερων επιθέσεων φθοράς με πυραύλους και drones εναντίον Ισραήλ, αμερικανικών βάσεων και υποδομών στον Κόλπο.
Στόχος δεν είναι μόνο οι απώλειες αλλά η εξάντληση των ακριβών συστημάτων αναχαίτισης, η διάχυση της απειλής στον Κόλπο και η διαρκής ψυχολογική πίεση στις κοινωνίες της περιοχής. Η σύγκρουση περιφερειοποιείται και παρατείνεται — όχι σε ώρες, αλλά σε μήνες. Εδώ βρίσκεται το στρατηγικό παράδοξο της επέμβασης. Για πρώτη φορά επιχειρείται ανοιχτά αλλαγή καθεστώτος (regime change) μεγάλης και θεσμικά συνεκτικής χώρας χωρίς τα στοιχεία που, άλλοτε, προσέδιδαν πολιτική νομιμοποίηση: δεν πρόκειται για ανθρωπιστική επέμβαση, δεν ενεργοποιείται η αρχή ευθύνης προστασίας (Responsibility to Protect – R2P), δεν υπάρχει εντολή/εξουσιοδότηση του ΟΗΕ, ούτε θεσμικός διεθνής συνασπισμός. Η αλλαγή καθεστώτος δεν δικαιολογείται· διακηρύσσεται.
Όμως αποκεφαλισμός ηγεσίας δεν ισοδυναμεί με πολιτική μετάβαση. Η Ιστορία δείχνει ότι η στρατιωτική αποδιάρθρωση κορυφής σπάνια παράγει θεσμική αλλαγή χωρίς μηχανισμό σταθεροποίησης. Πρόκειται για αλλαγή καθεστώτος χωρίς σταθεροποίηση — δομικά ασταθή συνθήκη.
Αυτό σηματοδοτεί μετατόπιση στη διεθνή πολιτική. Στο Αφγανιστάν (2001), η επέμβαση στηρίχθηκε στην πολιτική δυναμική του 9/11, στην επίκληση αυτοάμυνας και στη συλλογική άμυνα, ενώ συνοδεύτηκε από ανάπτυξη χερσαίων δυνάμεων και μακρά φάση σταθεροποίησης. Στο Ιράκ (2003), αντιθέτως, δεν υπήρξε ρητή εντολή του ΟΗΕ· το αφήγημα περί όπλων μαζικής καταστροφής (WMD) αποτέλεσε κεντρικό επιχείρημα και η "coalition of the willing" άφησε ένα μόνιμο έλλειμμα νομιμοποίησης που διαβρώνει μέχρι σήμερα τη δυτική αξιοπιστία. Η Λιβύη (2011) επιβεβαίωσε ένα άλλο μάθημα: ανατροπή χωρίς σταθεροποίηση οδηγεί σε κατάρρευση κράτους.
Η μετατόπιση συνδέεται και με τη μεταβολή της κοινωνικής βάσης της δυτικής ισχύος. Το 2001 περίπου 90% των Αμερικανών στήριζαν την επέμβαση στο Αφγανιστάν· το 2003 περίπου 70% τον πόλεμο στο Ιράκ. Σήμερα, μόλις 27% στηρίζουν στρατιωτική δράση κατά του Ιράν. Η ισχύς παραμένει· η κοινωνική ανοχή όχι. Αυτή είναι η κόπωση από επεμβάσεις (intervention fatigue). Γι’ αυτό επιχειρείται αλλαγή καθεστώτος από αέρος: πολιτικό αποτέλεσμα χωρίς πολιτικό κόστος.
Για την Ευρώπη, το Ιράν δεν είναι περιφερειακό επεισόδιο. Είναι κόμβος τριών άμεσων συμφερόντων: μη διάδοση, ενέργεια, περιφερειακή σταθερότητα. Η ΕΕ υπήρξε βασικός αρχιτέκτονας της πυρηνικής συμφωνίας· η αποδόμησή της επαναφέρει πυρηνικό κίνδυνο στη γειτονία της. Περίπου το 20% των παγκόσμιων ροών πετρελαίου διέρχεται από το Στενό του Ορμούζ· παρατεταμένη κρίση μπορεί να ωθήσει τις τιμές προς τα 100 δολάρια, με άμεσες επιπτώσεις στην ευρωπαϊκή οικονομία.
Κι όμως, η ευρωπαϊκή αντίδραση παραμένει βραδεία. 27 κράτη σημαίνουν 27 ιεραρχήσεις απειλής. Η Ευρώπη δεν έχει πρόβλημα αξιών· έχει πρόβλημα ταχύτητας και αρχιτεκτονικής ισχύος. Σε έναν κόσμο 24/7, η καθυστέρηση ισοδυναμεί με απώλεια επιρροής.
Η κρίση στο Ιράν δείχνει τι απαιτείται: θεσμική γεωπολιτική ισχύ. Ένα Ευρωπαϊκό Γεωπολιτικό Συμβούλιο (European Geopolitical Council) για ταχεία απόφαση σε εξωτερικές κρίσεις. Μια ευρωπαϊκή ενεργειακή ασπίδα (European Energy Shield) με κοινά αποθέματα, συντονισμό ροών και εργαλεία σταθεροποίησης σε περιόδους γεωπολιτικού σοκ. Και επανεκκίνηση ευρωπαϊκής πρωτοβουλίας μη διάδοσης στη Μέση Ανατολή — ώστε η Ευρώπη να μετατραπεί από κομπάρσος σε αρχιτέκτονα ασφάλειας.
Η γεωπολιτική του 21 ου αιώνα δεν κινείται με ωράριο. Το Ιράν πιθανότατα θα επιβιώσει — αλλά πιο σκληρό. Η Αμερική παραμένει ισχυρή — αλλά κοινωνικά κουρασμένη. Το ερώτημα αφορά την Ευρώπη: θα συνεχίσει να λειτουργεί 9-5 σε έναν κόσμο 24/7;
Του Κωνσταντίνου Κανελλόπουλου, Διδάκτωρ Οικονομολόγος – Πολιτικός Επιστήμων
Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις
Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr
![Η στιγμή που ιρανικό drone χτυπά το προξενείο των ΗΠΑ στο Ντουμπάι - Φωνές, ουρλιαχτά και πανικός [βίντεο]](https://www.thetoc.gr/Content/ImagesDatabase/p/207x116/cu608x364/0,11,608,352/crop/both/be/be3f57d3f3a642aabc8e0069835c7c36.jpg?quality=60&404=default&v=2)
![Η ατάκα Σκαρμούτσου που προκάλεσε αμηχανία στην Σκορδά: "Αν δεις ότι δεν χορταίνεις, σταμάτα, έχεις και γάμο" [βίντεο]](https://www.thetoc.gr/Content/ImagesDatabase/p/207x116/cu608x426/28,7,538,293/crop/both/36/366fc942a93b4b98beb732cb90357c1f.jpg?quality=60&404=default&v=2)
![Η ειρωνεία του Ντόναλντ Τραμπ για τον Κιρ Στάρμερ: "Δεν είναι και ο Ουίνστον Τσόρτσιλ" [βίντεο]](https://www.thetoc.gr/Content/ImagesDatabase/p/207x116/cu608x406/0,48,608,389/crop/both/eb/ebfcae367ba2408e9c827160a2ffa4eb.jpg?quality=60&404=default&v=2)
