Η Ελλάδα ανήκει στη Δύση. Αυτό δεν είναι σύνθημα ούτε διπλωματική ευγένεια. Είναι στρατηγική ταυτότητα που διαμορφώθηκε ιστορικά μέσα από θεσμούς — την Ευρώπη, το ΝΑΤΟ, τον ΟΗΕ. Όταν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής διατύπωσε το "ανήκομεν εις την Δύσιν", δεν όριζε σχέση προστασίας με την αμερικανική ισχύ. Όριζε ένταξη σε σύστημα κανόνων όπου η ισχύς περιορίζεται από θεσμούς και η ασφάλεια παράγεται συλλογικά. Η μεταπολιτευτική Ελλάδα έγινε ισχυρή επειδή ανήκε σε κανόνες, όχι επειδή ανήκε σε ισχυρούς.
Σήμερα, σχεδόν μισό αιώνα μετά, η ελληνική παρουσία ως παρατηρητή στο λεγόμενο Συμβούλιο Ειρήνης του Ντόναλντ Τραμπ επαναφέρει ένα ερώτημα που θεωρούσαμε λυμένο: αν η Ελλάδα ανήκει στη Δύση των θεσμών ή στη Δύση της εύνοιας. Η Kυβέρνηση υπογράμμισε ότι η συμμετοχή αφορά την ανοικοδόμηση της Γάζας. Ωστόσο το σχήμα στο οποίο η χώρα επέλεξε να εμφανιστεί δεν είναι ουδέτερο. Εκφράζει διαφορετική αντίληψη διεθνούς τάξης. Το Συμβούλιο Ειρήνης δεν αποτελεί διεθνή οργανισμό με την έννοια του ΟΗΕ ούτε πολυμερή θεσμό συνεργασίας. Πρόκειται για πολιτικό σχήμα ευθυγράμμισης υπό αμερικανική καθοδήγηση, με συγκεντρωτική ηγεσία και συμμετοχή που συνδέεται με χρηματοδοτική εισφορά έως $1 δισ. Δημιουργήθηκε στο πλαίσιο της εκεχειρίας στη Γάζα αλλά παρουσιάζεται ως γενικός μηχανισμός ειρήνης. Με άλλα λόγια, ως παράλληλη αρχιτεκτονική ισχύος εκτός της καθολικής πολυμέρειας.
Η ευρωπαϊκή αντίδραση υπήρξε σαφής. Μόνο δύο κράτη-μέλη της ΕΕ — Ουγγαρία και Βουλγαρία — εντάχθηκαν. Η πλειονότητα απέρριψε τη συμμετοχή, ενώ ορισμένες χώρες, μεταξύ τους και η Ελλάδα, επέλεξαν ρόλο παρατηρητή. Η ΕΕ τόνισε ότι η διεθνής νομιμοποίηση παραμένει συνδεδεμένη με τον ΟΗΕ. Η στάση αυτή αντανακλά επίγνωση ότι το Συμβούλιο Ειρήνης δεν συμπληρώνει τη διεθνή τάξη· την υποκαθιστά.
Η συγκυρία είναι ευρύτερη. Δεν πρόκειται απλώς για μετα-αμερικανική Δύση αλλά για μετα-δυτικό κόσμο. Η αμερικανική πολιτική υπό το Trump 2.0 απομακρύνεται από τη μεταπολεμική αρχιτεκτονική κανόνων και κινείται προς σύστημα επιλεκτικής ισχύος και συναλλακτικών συμμαχιών. Η αποχώρηση από διεθνείς οργανισμούς και η δημιουργία παράλληλων δομών υπονομεύουν τη διεθνή τάξη που οι ίδιες οι ΗΠΑ οικοδόμησαν μετά το 1945.
Ιστορικά, ο ΟΗΕ υπήρξε και εργαλείο αμερικανικής ισχύος: η καθολικότητα λειτουργούσε ως πολλαπλασιαστής επιρροής. Σήμερα η Ουάσιγκτον απομακρύνεται από αυτή τη μορφή ισχύος. Η διεθνής τάξη μετακινείται από κανόνες σε ιεραρχίες. Αναδύεται μετα-αμερικανική Δύση και ευρύτερος μετα-δυτικός κόσμος όπου η δυτική θεσμική αρχιτεκτονική δεν αποτελεί πλέον αυτονόητο κέντρο αλλά μία από τις ανταγωνιστικές μορφές ισχύος. Σε αυτό το περιβάλλον, το Συμβούλιο Ειρήνης λειτουργεί ως υποκατάστατη διεθνής δομή: επιλεκτική, περιορισμένη και προσωποκεντρική. Η σύνθεσή του είναι ενδεικτική. Η πλειονότητα των συμμετεχόντων προέρχεται από αναδυόμενες ή αυταρχικές οικονομίες, ενώ πολλές δυτικές δημοκρατίες απουσιάζουν. Καμία χώρα της υποσαχάριας Αφρικής δεν προσκλήθηκε. Η γεωγραφία δεν αντανακλά καθολικότητα αλλά επιλεκτική γεωπολιτική.
Η ελληνική παρουσία — έστω ως παρατηρητή — δεν είναι ουδέτερη. Η Ελλάδα δεν χρειάστηκε ποτέ να αποδείξει τη δυτική της ένταξη. Η Σούδα αποτελεί κρίσιμο αμερικανικό κόμβο στη Μεσόγειο. Οι επισκέψεις Κλίντον και Ομπάμα επιβεβαίωσαν τον θεσμικό χαρακτήρα της σχέσης. Σήμερα ο Τραμπ χαρακτηρίζει την Ελλάδα "ισχυρό σύμμαχο" και η πρέσβειρα Guilfoyle "αναντικατάστατο εταίρο". Οι δημόσιοι αυτοί έπαινοι όμως δεν προηγήθηκαν της επιλογής· ακολούθησαν την ευθυγράμμιση.
Η συμμετοχή δεν αυξάνει τη στρατηγική αξία της Ελλάδας. Μεταβάλλει όμως το πλαίσιο: η χώρα εμφανίζεται ως πρόθυμος ευρωπαϊκός εταίρος σε πρωτοβουλία που η ίδια η Ευρώπη αντιμετωπίζει επιφυλακτικά, ενώ οι ΗΠΑ αποκτούν ευρωπαϊκή παρουσία στο σχήμα. Η Αθήνα αποκτά ορατότητα και πολιτική εύνοια. Πρόκειται για photo-op diplomacy: διπλωματία συμβολικής επιβεβαίωσης όπου η δημόσια εικόνα συμμαχικής εγγύτητας υποκαθιστά τη θεσμική ισοτιμία.
Για ένα μικρομεσαίο κράτος, η διαφορά δεν είναι ρητορική αλλά στρατηγική. Η ισχύς χωρών όπως η Ελλάδα δεν προκύπτει από τη σχέση με τον ισχυρό αλλά από τη συμμετοχή σε θεσμούς που περιορίζουν τους ισχυρούς. Η ΕΕ και ο ΟΗΕ λειτούργησαν έτσι: μετέτρεψαν την ιεραρχία σε κανόνα και την ισχύ σε δικαίωμα. Η πολυμέρεια για τα μικρά κράτη δεν είναι ιδεολογία αλλά αρχιτεκτονική επιβίωσης. Το Συμβούλιο Ειρήνης αντιστρέφει αυτή τη λογική. Η νομιμοποίηση δεν είναι καθολική αλλά επιλεκτική. Η ισοτιμία αντικαθίσταται από ευθυγράμμιση. Το "ανήκομεν εις την Δύσιν" σήμαινε ένταξη στην Ευρώπη και στον ΟΗΕ — όχι σε αμερικανική πρωτοβουλία εκτός αυτών.
Στον μετα-δυτικό κόσμο που αναδύεται, τα μικρά κράτη καλούνται να επιλέξουν αν θα παραμείνουν σε κανόνες ή θα ενταχθούν σε κύκλους εύνοιας. Η Ελλάδα δεν χρειάζεται προστάτες. Χρειάζεται πλαίσιο κανόνων. Αυτό ήταν το νόημα του "ανήκομεν εις την Δύσιν". Και αυτό είναι το διακύβευμα σήμερα.
Kωνσταντίνος Α. Κανελλόπουλος
Διδάκτωρ Οικονομολόγος – Πολιτικός Επιστήμων
Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις
Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr
