Φανταστείτε ένα σακάκι σχεδιασμένο να προσαρμόζεται: να σας ταιριάζει είτε πάρετε είτε χάσετε βάρος, να φοριέται σε μια καθημερινή όσο και σε μια επίσημη περίσταση, τον χειμώνα αλλά και την άνοιξη. Αντί για δεκάδες σακάκια, ένα και μόνο, αρκετά ευέλικτο ώστε να καλύπτει όλες τις περιστάσεις. Με την ίδια λογική θα έπρεπε να σχεδιάζεται και η κατοικία, κι όμως η συντριπτική πλειοψηφία των σπιτιών εξακολουθεί να χτίζεται για ένα μόνο, σταθερό νοικοκυριό, λες και οι άνθρωποι που ζουν μέσα δεν αλλάζουν ποτέ.

Η δημόσια συζήτηση για τη στέγαση περιστρέφεται σχεδόν αποκλειστικά γύρω από αριθμούς νέων κατοικιών που πρέπει να χτιστούν. Η αρχιτέκτονας Beatriz Ramo, ιδρύτρια του ολλανδικού γραφείου STAR strategies + architecture, θέτει ένα διαφορετικό ερώτημα: αν το πρόβλημα δεν είναι μόνο ποσότητα, αλλά και σχεδιασμός; Πολλές πόλεις διαθέτουν ήδη αρκετή οικιστική επιφάνεια, όμως ένα μεγάλο μέρος της παραμένει κλειδωμένο σε κατοικίες πολύ μεγάλες, υποχρησιμοποιημένες ή ανελαστικές για τα νοικοκυριά που τις κατοικούν. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση, το ένα τρίτο του πληθυσμού ζει σε σπίτι που θεωρείται υπερβολικά μεγάλο γι' αυτό.

Η κάτοψη, υποστηρίζει η Ramo, είναι το πιο ισχυρό και πιο παραμελημένο εργαλείο που διαθέτουμε. Στο έργο START-Ivry, στην ευρύτερη περιοχή του Παρισιού, το γραφείο της εφάρμοσε ένα σύνολο "αρχών προσαρμοστικότητας" που μεταφράζονται σε έξι συγκεκριμένες στρατηγικές σχεδιασμού. Καμία τους δεν απαιτεί νέα τεχνολογία, μεγαλύτερη επιφάνεια ή υψηλότερο κόστος. Απαιτεί μόνο πιο έξυπνες κατόψεις. Η συνδυασμένη εφαρμογή τους εκτιμάται ότι θα μπορούσε να μειώσει την ανάγκη για νέες κατοικίες κατά περίπου 40%.

Καθώς τα νοικοκυριά εξελίσσονται, πολλοί άνθρωποι αναγκάζονται να μετακομίσουν όχι επειδή το σπίτι τους είναι πολύ μικρό, αλλά επειδή έχει πάψει να ανταποκρίνεται στις ανάγκες τους.

Οι έξι στρατηγικές

Πώς μια κάτοψη μπορεί να απορροφήσει τη μεταβολή ενός νοικοκυριού

Πρώτη στρατηγική: Η υπερευέλικτη κατοικία δύο υπνοδωματίων

Ένα σπίτι, δύο νοικοκυριά με υψηλό βαθμό αυτονομίας

Τα διαμερίσματα δύο υπνοδωματίων σχεδιάζονται σχεδόν πάντα για ένα μόνο νοικοκυριό, ενώ στην πράξη φιλοξενούν συχνά δύο: έναν γονιό με ενήλικο παιδί, δύο συγκάτοικους, έναν ηλικιωμένο με φροντιστή. Οι συμβατικές κατόψεις σπάνια το επιτρέπουν αυτό με άνεση. Η λύση της Ramo είναι απλή: δύο υπνοδωμάτια χωρίς άμεση γειτνίαση και με οπτική ιδιωτικότητα, εκ των οποίων το ένα τοποθετημένο κοντά στην είσοδο και προετοιμασμένο ώστε να αποκτήσει στο μέλλον μικρή κουζίνα, καθώς και δύο ξεχωριστά λουτρά. Έτσι, δύο νοικοκυριά μπορούν να συνυπάρξουν με αυτονομία, χωρίς να χρειαστεί να χτιστεί μια ακόμη κατοικία.

Δεύτερη στρατηγική: Η διαιρούμενη κατοικία

Ενεργοποιώντας τη λανθάνουσα δυναμική του υπάρχοντος αποθέματος

Αφορά τις μεγαλύτερες κατοικίες, με τρία ή περισσότερα υπνοδωμάτια, που συχνά υποχρησιμοποιούνται όταν τα παιδιά φύγουν από το σπίτι. Οι γονείς παραμένουν, παρότι το σπίτι δεν ανταποκρίνεται πια στις ανάγκες τους, λόγω συναισθηματικής σύνδεσης με τη γειτονιά ή έλλειψης εναλλακτικών. Η διαιρούμενη κατοικία σχεδιάζεται εξαρχής ώστε να μπορεί να χωριστεί λειτουργικά, τεχνικά και νομικά όποτε χρειαστεί. Ο ιδιοκτήτης κρατά το τμήμα που χρειάζεται, ενώ ο υπόλοιπος χώρος γίνεται ανεξάρτητη μικρή κατοικία, για ένα ενήλικο παιδί, έναν φροντιστή, ή προς ενοικίαση. Μια νέα κατοικία δημιουργείται μέσα στο υπάρχον απόθεμα, χωρίς κανένα επιπλέον τετραγωνικό μέτρο.

Τρίτη στρατηγική: Το επιπλέον δωμάτιο

Μικρές αλλαγές, μεγάλος αντίκτυπος

Μερικές φορές αρκεί ένα ακόμη δωμάτιο για να συνεχίσει ένα σπίτι να ανταποκρίνεται στις ανάγκες των κατοίκων της: η γέννηση ενός παιδιού, η εργασία από το σπίτι, η φιλοξενία ενός γονέα που χρειάζεται φροντίδα. Το γραφείο STAR ανέπτυξε μια σειρά μηχανισμών· τρεις από αυτούς που το επιτρέπουν χωρίς μετακόμιση είναι: το "plug", ένας εξώστης που κλείνει και μετατρέπεται σε πλήρως λειτουργικό δωμάτιο περίπου 9 τετραγωνικών μέτρων, το "αρθρωτό καθιστικό" (modular living room), οργανωμένο κατά μήκος της πρόσοψης, με τουλάχιστον δύο παράθυρα, δύο θερμαντικά σώματα και δύο ηλεκτρικές παροχές, επιτρέποντας το διαχωρισμό σε δύο μέρη. Και τέλος, η "μετακινούμενη κουζίνα", που μπορεί να μεταφερθεί στο καθιστικό, απελευθερώνοντας τον χώρο της για ένα ακόμη δωμάτιο. Και οι τρεις λύσεις προβλέπονται από τη φάση του σχεδιασμού, τεχνικά και νομικά.

Τέταρτη στρατηγική: Co-residence

Μια νέα προσέγγιση στην κοινή κατοίκηση

Η συγκατοίκηση συνήθως συνδέεται με φοιτητές ή προσωρινές διαμονές. Σωστά σχεδιασμένη όμως, μπορεί να απαντήσει στον διαρκώς αυξανόμενο αριθμό μονοπρόσωπων νοικοκυριών. Στο co-residence, μια τυπολογία που η Ramo ανέπτυξε το 2012, κάθε κάτοικος έχει δικό του ευρύχωρο υπνοδωμάτιο με ιδιωτικό λουτρό, ενώ κουζίνα, καθιστικό και τραπεζαρία μοιράζονται. Σχεδιασμένη για τρεις έως έξι κατοίκους, μια τέτοια κατοικία μπορεί να μειώσει τη δομημένη επιφάνεια και την κατανάλωση ενέργειας έως 45% σε σχέση με έξι ανεξάρτητα διαμερίσματα. Η πραγματική της αξία όμως είναι κοινωνική: δίκτυα αμοιβαίας υποστήριξης, σε αντίθεση με τον σχεδόν ξενοδοχειακό χαρακτήρα του co-living.

Πέμπτη στρατηγική: Η τυπολογία PLUS

Πέρα από τον αριθμό των υπνοδωματίων

Ολοένα περισσότερα νοικοκυριά δεν χωρούν στις συμβατικές κατηγορίες: μονογονεϊκές οικογένειες, γονείς με κοινή επιμέλεια, άνθρωποι που δουλεύουν από το σπίτι. Χρειάζονται λίγο παραπάνω χώρο, αλλά η μετάβαση στην επόμενη κατηγορία κατοικίας είναι συνήθως πολύ μεγαλύτερη, και ακριβότερη, από όσο πραγματικά χρειάζονται. Η τυπολογία PLUS εισάγει έναν ενδιάμεσο χώρο, μικρό, ανοιχτό προς το καθιστικό, με δικό του παράθυρο, θέρμανση, φωτισμό και ρεύμα. Π.χ. αν μια κατοικία ενός υπνοδωματίου έχει 43 τετραγωνικά και μια δύο υπνοδωματίων 62 τετραγωνικά, μια κατοικία PLUS στα περίπου 52 τετραγωνικά, μπορεί να προσφέρει τα περισσότερα πλεονεκτήματα της μεγαλύτερης κατηγορίας χωρίς το πλήρες κόστος της.

Έκτη στρατηγική: Μικρή, compact κατοικία

Κάθε τετραγωνικό μέτρο να μετράει

Πολλά μονοπρόσωπα νοικοκυριά δυσκολεύονται να βρουν οικονομικά προσιτή κατοικία, εν μέρει επειδή ο κλάδος διστάζει να μειώσει το μέγεθος των σπιτιών, παρά τη ραγδαία αύξηση των μικρών νοικοκυριών στην Ευρώπη. Μια μικρή κατοικία μπορεί να προσφέρει εξαιρετική ποιότητα ζωής, αν σχεδιαστεί με ιδιαίτερη φροντίδα: ακριβής τοποθέτηση θυρών, παραθύρων και καλοριφέρ, μεγαλύτερο ύψος ορόφου που επιτρέπει πατάρια, έξυπνη διαβάθμιση υψών ανάλογα με τη χρήση κάθε χώρου. Οι μικρές κατοικίες απαιτούν ιδιαίτερα ευρηματικό σχεδιασμό, πολύ πιο απαιτητικό από ό,τι συνηθίζεται. Αυτές οι στρατηγικές επιτρέπουν μείωση της επιφάνειας κατά 25 έως 40% χωρίς υποβάθμιση της ποιότητας διαβίωσης, και επιπλέον οι κατοικίες σχεδιάζονται ώστε να μπορούν στο μέλλον να συνενωθούν μεταξύ τους.

Ο σχεδιασμός ως δημόσια πολιτική, όχι μόνο ως αισθητική

Όταν μια κατοικία πάψει να εξυπηρετεί τους ανθρώπους που τη ζουν, οι επιπτώσεις ξεπερνούν κατά πολύ τους τέσσερα τοίχους της. Επηρεάζουν τη σχολική επίδοση παιδιών, εντείνουν οικογενειακές εντάσεις, επιταχύνουν την πρόωρη εισαγωγή ηλικιωμένων σε μονάδες φροντίδας, αναγκάζουν οικογένειες να μετακομίζουν συχνά. Μια καλά σχεδιασμένη κάτοψη, υποστηρίζει η Ramo, δεν βελτιώνει μόνο την καθημερινότητα. Μπορεί επίσης να συμβάλλει στη μείωση των δημόσιων δαπανών, δημιουργώντας πιο σταθερά οικιστικά περιβάλλοντα.

Το εμπόδιο όμως είναι δομικό. Στο σημερινό μοντέλο παραγωγής κατοικίας, οι βασικές αποφάσεις για τη διαρρύθμιση λαμβάνονται συχνά από τις εταιρείες ανάπτυξης ακινήτων πριν καν εμπλακούν οι αρχιτέκτονες, των οποίων ο ρόλος περιορίζεται στον σχεδιασμό της όψης. Οι κατόψεις βελτιστοποιούνται για μέγιστη βραχυπρόθεσμη οικονομική απόδοση, όχι για μακροπρόθεσμη προσαρμοστικότητα. Η τυποποίηση και η προκατασκευή προβάλλονται ως η μόνη λύση, όμως η ταχύτερη κατασκευή κακοσχεδιασμένων κατοικιών κινδυνεύει να παγιώσει για γενιές σπίτια που θα απαξιωθούν γρήγορα.

Οι έξι στρατηγικές δεν απαιτούν ούτε υψηλότερο κατασκευαστικό κόστος ούτε μεγαλύτερες επιφάνειες ή νέα κατασκευαστικά συστήματα. Το START-Ivry αποτελεί ένα πραγματικό παράδειγμα του πώς αυτές οι αρχές μπορούν να εφαρμοστούν στην πράξη. Ο σχεδιασμός κατοικιών που προσαρμόζονται στις ανάγκες των ανθρώπων μπορεί να συμβάλει τόσο στην κοινωνική ανθεκτικότητα όσο και στη μείωση της ανάγκης για νέα οικοδόμηση.

Το επιχείρημα της Ramo είναι ότι η στεγαστική κρίση δεν λύνεται μόνο χτίζοντας περισσότερα σπίτια πιο γρήγορα. Χρειάζεται η κάτοψη να ανακτήσει τον κεντρικό της ρόλο στην παραγωγή κατοικίας, και μια αφήγηση που να προσαρμόζει το σπίτι στις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων, όχι σε ένα φύλλο Excel. Γιατί το να κατασκευάζουμε εκατομμύρια κακοσχεδιασμένα σπίτια ολοένα και ταχύτερα θυμίζει τη μαζική παραγωγή εκατομμύρια ακατάλληλων σακακιών: όσο κι αν αυξάνουμε την παραγωγή, δεν θα ανταποκρίνονται ποτέ στις ανάγκες εκείνων που τα χρησιμοποιούν και θα αναγκάζονται τελικά να αναζητήσουν ένα άλλο που να τους ταιριάζει.

Βασισμένο στο άρθρο της Beatriz Ramo, STAR strategies + architecture

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr