H Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται — επιβάλλεται: Από το Καστελλόριζο στη Μεγάλη Ύφεση

Η σύγχρονη οικονομική σκέψη πάσχει από μια θεμελιώδη αυταπάτη: ότι κάθε κρίση είναι μοναδική· ότι το 1929 δεν έχει ουσιαστική σχέση με το 2008, ότι η κρίση της Ευρωζώνης αποτέλεσε ένα μεμονωμένο σοκ, και ότι η εποχή της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) συνιστά ρήξη με το παρελθόν. Η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται επειδή την ξεχνάμε — αλλά ίσως επαναλαμβάνεται επειδή υποτιμούμε τη δύναμη των θεσμών, των παθογενειών και της εξάρτησης από προηγούμενες επιλογές (path dependence).
Οι κρίσεις δεν είναι γεγονότα — είναι εκδηλώσεις θεσμικών δομών. Και όταν εκδηλώνονται, δεν αλλάζουν απλώς τις οικονομίες — αλλά αποκαλύπτουν ποια συστήματα είναι βιώσιμα και ποια όχι. Η 23η Απριλίου 2010 στο Καστελλόριζο δεν ήταν απλώς ανακοίνωση. Ήταν η στιγμή
που οι δομές έγιναν ορατές — και το σύστημα διαφανές ως προς τα όριά του.
Αυτό που συνέβη τότε δεν ήταν το "μνημόνιο". Ήταν ένα κλασσικό sudden stop: ταυτόχρονη κατάρρευση εμπιστοσύνης και χρηματοδότησης. Τα spreads εκτινάχθηκαν, οι αγορές έκλεισαν και η χώρα αποκλείστηκε.
Δεν ήταν επιλογή — ήταν δομική αναγκαιότητα. Εδώ αποκαλύπτεται το ουσιαστικό πρόβλημα της οικονομικής ανάλυσης. Οι οικονομολόγοι παρατηρούν μοτίβα: πιστωτικούς κύκλους, φούσκες, κρίσεις ρευστότητας. Οι ιστορικοί παρατηρούν μοναδικότητες (singularities): πολιτικές επιλογές, θεσμικές ιδιαιτερότητες, συγκυρίες.

Στη βεμπεριανή οπτική, αυτές οι "μοναδικότητες" δεν είναι απλώς εξαιρέσεις, αλλά στιγμές ρήξης — όπου η ηγεσία και οι επιλογές μετατρέπουν τη συγκυρία σε ιστορική κατεύθυνση.
Αλλά ακόμη και αυτές οι ρήξεις, τελικά, ενσωματώνονται στους θεσμούς. Και οι δύο έχουν δίκιο — αλλά αποτυγχάνουν. Η πολιτική οικονομία εξηγεί το "γιατί” — και κυρίως το "ποιος πληρώνει".
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι εάν η κρίση είναι ίδια ή διαφορετική. Είναι γιατί το σύστημα δεν άντεξε. Στην πράξη, η οικονομική ιστορία δεν κινείται ούτε γραμμικά ούτε κυκλικά. Κινείται θεσμικά. Οι κρίσεις είναι στιγμές αποτυχίας συντονισμού μεταξύ χρηματοδότησης, εμπιστοσύνης και θεσμών.
Η Μεγάλη Ύφεση (1929 – 1933) το αποδεικνύει καθαρά. Όπως δείχνει ο Barry Eichengreen, το πρόβλημα ήταν ο κανόνας του χρυσού — ένα σύστημα νομισματικής ακαμψίας και αποπληθωρισμού (deflation). Το αποτέλεσμα: -15% στο παγκόσμιο ΑΕΠ, -65% στο εμπόριο, και ανεργία άνω του 25% στις ΗΠΑ. Δεν κατέρρευσε η οικονομία. Κατέρρευσε το σύστημα. Η Ελλάδα το έζησε το 1932 και το 2010. Διαφορετικά καθεστώτα, ίδιος μηχανισμός:
απώλεια εμπιστοσύνης, διακοπή χρηματοδότησης και εξωτερική προσαρμογή. Δεν είναι σύμπτωση. Είναι συνέχεια. Σήμερα, το παγκόσμιο χρέος ξεπερνά το 350% του ΑΕΠ, ενώ το δημόσιο χρέος οδεύει προς το 100%, ένδειξη ενός συστήματος που έχει εσωτερικεύσει τη συνεχή αναχρηματοδότηση ως κανονικότητα.
Η Ιστορία δείχνει το αντίθετο. Το χρέος δεν δημιουργεί κρίσεις από μόνο του — τις αποκαλύπτει όταν η εμπιστοσύνη αποσύρεται. Το πρόβλημα δεν είναι το ύψος του χρέους. Είναι η δομή του — και η εξάρτησή του από την εμπιστοσύνη. Η ελληνική ιστορική εμπειρία επιβεβαιώνει ότι η συνύπαρξη δημοσιονομικών και εξωτερικών ελλειμμάτων (twin deficits) αποτελεί διαχρονικό μηχανισμό κρίσεων. Στο "Παθογένειες χωρίς Θεραπεία", η έννοια των παθογενειών αποκτά κεντρική σημασία. Δεν πρόκειται για απλές αδυναμίες, αλλά για δομικούς μηχανισμούς που
επιμένουν στον χρόνο: εξάρτηση από εξωτερική χρηματοδότηση, πελατειακή κατανομή πόρων και περιορισμένη διοικητική ικανότητα. Αναπαράγονται — και ενισχύονται μέσα από τις κρίσεις.
Αυτό είναι το πραγματικό νόημα της θεσμικής συνέχειας: οι κρίσεις δεν μηδενίζουν το σύστημα — το αναδιατάσσουν. Γι’ αυτό το ίδιο σοκ παράγει επαναλαμβανόμενα αποτελέσματα.
Σε αυτό το σημείο, η Ελλάδα δεν είναι εξαίρεση. Είναι ο μεγεθυντικός φακός — και προειδοποίηση. Αυτό που αλλού εξελίσσεται σταδιακά, εδώ εμφανίζεται απότομα.

Η ιστορία των σιδηροδρόμων το δείχνει καθαρά. Τον 19ο αιώνα, οι επενδύσεις έφτασαν το 30% του ΑΕΠ στις ΗΠΑ. Οι υποδομές παρέμειναν και η οικονομία μετασχηματίστηκε. Σήμερα, η ΤΝ φαίνεται να κινείται στην ίδια λογική: επενδύσεις τρισεκατομμυρίων και αποτιμήσεις που προεξοφλούν το μέλλον. Το κρίσιμο δεν είναι αν η τεχνολογία θα επιτύχει — αλλά εάν το χάσμα μεταξύ προσδοκιών και πραγματικότητας (expectation–reality gap) θα παραμείνει ελεγχόμενο — ή αν η προσαρμογή θα είναι, όπως πάντα, βίαιη.
Οι φούσκες δεν είναι λάθη — είναι μηχανισμοί. Το ερώτημα δεν είναι αν θα σπάσουν, αλλά ποιος θα πληρώσει. Σε έναν κόσμο γεωπολιτικού κατακερματισμού και νομισματικής αβεβαιότητας, το σύστημα γίνεται πιο ευάλωτο. Το Καστελλόριζο δεν είναι παρελθόν. Είναι πρόβλεψη. Η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται επειδή την ξεχνάμε.
Επαναλαμβάνεται επειδή είμαστε βέβαιοι ότι αυτή τη φορά είναι διαφορετικά. Η επόμενη κρίση δεν θα είναι έκπληξη. Θα είναι η επιβεβαίωση ότι, ενώ γνωρίζαμε, δεν αλλάξαμε πορεία — ξανά.

Κωνσταντίνος Α. Κανελλόπουλος, Διδάκτωρ Οικονομολόγος – Πολιτικός Επιστήμων

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr