Η τριπλή καταιγίδα και το νέο déjà vu των ευρωπαϊκών κρίσεων: Ενέργεια, πληθωρισμός και γεωπολιτική αστάθεια

Οι οικονομολόγοι συχνά αντιμετωπίζουν τον πληθωρισμό ως τεχνικό ζήτημα — επιτόκια, νομισματική πολιτική και προσδοκίες αγορών. Η οικονομική Ιστορία όμως δείχνει κάτι βαθύτερο: οι μεγάλες πληθωριστικές κρίσεις γεννιούνται από γεωπολιτικές ρήξεις που διαταράσσουν την ενέργεια και το εμπόριο. Σήμερα η Ευρώπη εισέρχεται ξανά στο déjà vu των ενεργειακών κρίσεων. Σύμφωνα με τη Capital Economics, μια παρατεταμένη σύγκρουση στον Περσικό Κόλπο και στα Στενά του Ορμούζ — απ’ όπου διέρχεται περίπου το 20% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου — μπορεί να οδηγήσει τις τιμές ακόμη και στα $150 το βαρέλι.

Οι πρώτες αναταράξεις είναι ήδη ορατές. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επισημαίνει ότι μέσα σε μόλις δέκα ημέρες σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή οι τιμές φυσικού αερίου αυξήθηκαν κατά 50% και του πετρελαίου κατά 27%, αυξάνοντας το κόστος εισαγωγών ενέργειας της Ευρώπης κατά περίπου €3 δισ. Ο Marx είχε γράψει ότι η Ιστορία επαναλαμβάνεται — πρώτα ως τραγωδία και ύστερα ως φάρσα. Στις ενεργειακές κρίσεις όμως λειτουργεί ως προειδοποίηση.

Το πετρελαϊκό εμπάργκο του OPEC το 1973 τετραπλασίασε τις τιμές ενέργειας και οδήγησε σε στασιμοπληθωρισμό. Η Ιρανική Επανάσταση του 1979 προκάλεσε νέο σοκ προσφοράς, εκτινάσσοντας τον πληθωρισμό πάνω από το 13% και οδηγώντας στη δραστική νομισματική σύσφιξη των αρχών της δεκαετίας του 1980. Οι κρίσεις αυτές επηρέασαν και τη διεθνή νομισματική αρχιτεκτονική. Το 1971 οι ΗΠΑ εγκατέλειψαν τη μετατρεψιμότητα του δολαρίου σε χρυσό, τερματίζοντας το Bretton Woods και ανοίγοντας την εποχή των κυμαινόμενων ισοτιμιών — εξέλιξη που επιτάχυνε τη διαδικασία ευρωπαϊκής νομισματικής ολοκλήρωσης — προδρόμου του ευρώ.

Η ενεργειακή κρίση του 2022 μετά την εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία αποτέλεσε το πιο πρόσφατο παράδειγμα. Οι ευρωπαϊκές τιμές φυσικού αερίου αυξήθηκαν έως και 15 φορές, ενώ η ΕΕ διέθεσε πάνω από €700 δισ. για στήριξη νοικοκυριών και επιχειρήσεων. Ταυτόχρονα αλλάζει η γεωγραφία της ενέργειας. Οι ΗΠΑ έχουν εξελιχθεί στον μεγαλύτερο εξαγωγέα LNG παγκοσμίως και καλύπτουν σχεδόν το 60% των ευρωπαϊκών εισαγωγών. Παράλληλα διαμορφώνεται σ τη Νοτιοανατολική Ευρώπη ένας νέος ενεργειακός άξονας — ο Vertical Corridor — που συνδέει Ελλάδα, Βουλγαρία, Ρουμανία και Ουκρανία.

Αναδύεται έτσι ένα βαθύτερο φαινόμενο που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε γεωοικονομικό πληθωρισμό: ένα Trifecta Shock, όπου ενέργεια, πληθωρισμός και γεωπολιτική αστάθεια ενισχύουν η μία την άλλη. Όταν η γεωπολιτική κινείται, ο πληθωρισμός ακολουθεί. Τα ενεργειακά σοκ αυξάνουν το κόστος παραγωγής, ενώ εντάσεις σε θαλάσσιες οδούς όπως τα Στενά του Ορμούζ αυξάνουν το κόστος μεταφοράς και δοκιμάζουν την ανθεκτικότητα της Ευρώπης.

Για την Ευρώπη το πρόβλημα γίνεται τριπλό: ενεργειακό, οικονομικό και θεσμικό. Η Ένωση εξακολουθεί να εισάγει περίπου το 60% της ενέργειας που καταναλώνει, γεγονός που την καθιστά ευάλωτη σε γεωπολιτικά σοκ στις διεθνείς αγορές. Ταυτόχρονα, τα ενεργειακά σοκ μετατρέπονται σε οικονομική πίεση μέσω υψηλότερου κόστους παραγωγής και απώλειας ανταγωνιστικότητας.

Σε θεσμικό επίπεδο, η Ευρώπη λειτουργεί ακόμη μέσα από κατακερματισμένες αγορές: 27 ενεργειακά συστήματα, μια ημιτελή Τραπεζική Ένωση και μια ανολοκλήρωτη Ένωση Κεφαλαιαγορών. Η εξάρτηση αυτή δεν είναι μόνο ενεργειακό πρόβλημα· είναι ζήτημα ανταγωνιστικότητας, στρατηγικής αυτονομίας και ισχύος.

Αν ο πληθωρισμός της εποχής μας είναι σε μεγάλο βαθμό γεωπολιτικός, τότε οι απαντήσεις δεν μπορούν να είναι αποκλειστικά νομισματικές. Η ΕΚΤ μπορεί να αυξήσει τα επιτόκια· δεν μπορεί όμως να άρει ενεργειακές εξαρτήσεις. Η αντιμετώπιση του γεωοικονομικού πληθωρισμού απαιτεί βαθύτερες παρεμβάσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο — πολύ πέρα από προσωρινές επιδοτήσεις:

1. Πραγματική Ευρωπαϊκή Ενεργειακή Ένωση, με κοινές αγορές ενέργειας ώστε η ΕΕ να διαπραγματεύεται ως ενιαία δύναμη στις διεθνείς αγορές.

2. Δημιουργία Ευρωπαϊκού Στρατηγικού Ενεργειακού Αποθέματος — στα πρότυπα του αμερικανικού Strategic Petroleum Reserve — και ενός European Energy Stability Mechanism, κατά το πρότυπο του European Stability Mechanism, για χρηματοδότηση κοινών αγορών ενέργειας και σταθεροποίηση των αγορών σε περιόδους κρίσεων.

3. Κινητοποίηση ευρωπαϊκών αποταμιεύσεων για επενδύσεις στην ενεργειακή μετάβαση μέσω ολοκλήρωσης της Τραπεζικής Ένωσης και της Ένωσης Κεφαλαιαγορών.

4. Ενίσχυση της διεθνούς χρήσης του ευρώ στις ενεργειακές αγορές. Ο Jean Monnet είχε παρατηρήσει ότι "η Ευρώπη θα σφυρηλατηθεί μέσα από κρίσεις".

Σε ένα περιβάλλον αυξανόμενων γεωπολιτικών αναταράξεων, οι κρίσεις δεν αποτελούν πλέον εξαιρέσεις αλλά τον νέο κανόνα της παγκόσμιας οικονομίας. Η τριπλή καταιγίδα ενέργειας, πληθωρισμού και γεωπολιτικής αστάθειας είναι ταυτόχρονα προειδοποίηση, αλλά και ευκαιρία.

Το πραγματικό ερώτημα για την Ευρώπη είναι αν θα καταφέρει — για ακόμη μία φορά — να τη μετατρέψει σε ένα νέο βήμα ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η απάντηση θα εξαρτηθεί από τις επιλογές της ίδιας της Ευρώπης.

Κωνσταντίνος Α. Κανελλόπουλος, Διδάκτωρ Οικονομολόγος – Πολιτικός Επιστήμων

Είναι συγγραφέας του βιβλίου: ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΕΣ ΧΩΡΙΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑ: Από το
Κράχ του 1929 στο Τρίτο Μνημόνιο — Η Ελλάδα μεταξύ Κρίσης και
Μεταρρύθμισης (εκδ. Παπαζήση)

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr