Γύφτος ή Ρομά; Η λέξη που άλλαξε σημασία και η ιστορία που δεν πρέπει να ξεχαστεί

"Ναι, είμαι γύφτος, θα ήταν ντροπή να ντρέπομαι για τη φυλή μου", έχει δηλώσει
ο σπουδαίος τραγουδοποιός Κώστας Χατζής, υπερασπιζόμενος δημόσια τις ρίζες
του.

Στη φράση του αυτή, αλλά και σε αρκετά τραγούδια του, η λέξη "γύφτος" γίνεται σύμβολο ταυτότητας και υπερηφάνειας. Η προσωπική αυτή επιλογή, ωστόσο, δεν αναιρεί το γεγονός ότι στη σημερινή δημόσια χρήση η λέξη συχνά εκλαμβάνεται ως προσβλητική, ιδιαίτερα όταν χρησιμοποιείται με σκοπό να μειώσει ή να στιγματίσει τους Ρομά, όπως συμβαίνει σε ορισμένες περιπτώσεις ρατσιστικού ή ακροδεξιού λόγου.

Σημασία έχει, λοιπόν, με ποια πρόθεση χρησιμοποιείται η λέξη. Άλλο είναι η ιστορική ή αυτοβιογραφική αναφορά -όπως στη δήλωση του Κώστα Χατζή ή στα παλαιά τραγούδια και λογοτεχνικά έργα- και άλλο η χρήση της ως μέσο προσβολής ή στιγματισμού. Οι λέξεις αλλάζουν σημασία με τον χρόνο, και η λέξη "γύφτος" αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της εξέλιξης.

Για πολλούς μεγαλύτερους σε ηλικία Ρομά, αλλά και για προηγούμενες γενιές Ελλήνων, η λέξη αποτελούσε την καθιερωμένη ελληνική ονομασία της κοινότητας. Άλλωστε, η ίδια η ελληνική γλώσσα είναι γεμάτη από παραδείγματα όπου η λέξη χρησιμοποιείται χωρίς πρόθεση προσβολής.

Στη δημοτική παράδοση και στο λαϊκό τραγούδι συναντάμε τίτλους και στίχους όπως "Γύφτισσα μέρα", "Γύφτισσα τον εβύζαξε" και άλλες παραλλαγές, όπου η λέξη λειτουργεί ως περιγραφικός όρος και όχι ως υβριστικός.

Διαβάστε Επίσης

"Αν τη δείτε καλά, έχει γύφτικη ομορφιά": Άγριος καβγάς Παϊτέρη - Λατινοπούλου on air

Γνωστό και το τραγούδι "Γύφτισσα" του 1934 της Ρόζας Εσκενάζυ ("Είμαι γύφτισσα τσιγγάνα
ξακουστή μες στο ντουνιά"). Το ίδιο συμβαίνει και στη λογοτεχνία. Το γεγονός ότι ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες λογοτέχνες, ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, επέλεξε τον τίτλο "Η Γυφτοπούλα" για ένα από τα μυθιστορήματά του δείχνει ότι στα τέλη του 19ου αιώνα η λέξη αποτελούσε καθιερωμένη ονομασία στη δημόσια γλώσσα.

Η σημερινή έντονα υποτιμητική της φόρτιση διαμορφώθηκε σταδιακά κατά τον 20ό αιώνα, οπότε η λέξη "γύφτος" χρησιμοποιήθηκε όλο και συχνότερα ως υβριστικός χαρακτηρισμός.

Εκφράσεις όπως "φέρθηκε σαν γύφτος" ή "είναι γύφτος" έπαψαν να αναφέρονται στην καταγωγή κάποιου και άρχισαν να χρησιμοποιούνται ως προσβολές, αποδίδοντας αρνητικά στερεότυπα σε μια ολόκληρη κοινότητα.

Για τον λόγο αυτό, σήμερα οι περισσότεροι διεθνείς οργανισμοί, η ελληνική πολιτεία και οργανώσεις της ίδιας της κοινότητας προτιμούν τον όρο "Ρομά", ο οποίος αποτελεί τον σύγχρονο και επίσημο αυτοπροσδιορισμό.

Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι όλοι οι Ρομά απορρίπτουν τη λέξη. Παράλληλα, δεν λείπουν οι περιπτώσεις ανθρώπων Ρομά που εξακολουθούν να χρησιμοποιούν τη λέξη "γύφτος" για τον εαυτό τους, όπως έκανε ο Κώστας Χατζής, ως έκφραση υπερηφάνειας για την καταγωγή τους και ως άρνηση να αποδεχθούν ότι μια ιστορική ονομασία πρέπει να αποτελεί λόγο ντροπής.

Από πού προέρχεται η λέξη "Γύφτος"

Η λέξη γύφτος αποτελεί παραφθορά της λέξης Αιγύπτιος. Στον Μεσαίωνα, πολλοί Ρομά που έφτασαν στην Ευρώπη ισχυρίζονταν ή θεωρούνταν ότι προέρχονταν από την Αίγυπτο και έτσι δημιουργήθηκε η ονομασία.

Παρόμοια συνέβη και στα αγγλικά όπου η λέξη Gypsy είναι παραφθρά της λέξης Egyptian. Άρα τόσο το "Gypsy" όσο και το "Γύφτος" βασίζονται στην ίδια λανθασμένη υπόθεση περί αιγυπτιακής καταγωγής.

Οι γλωσσολογικές και γενετικές έρευνες συμφωνούν ότι οι πρόγονοι των Ρομά προέρχονται από την Ινδία.

Διάσημοι Ρομά που άφησαν το αποτύπωμά τους στον πολιτισμό

Η ιστορία των Ρομά δεν είναι μόνο μια ιστορία διώξεων και κοινωνικού αποκλεισμού. Είναι ταυτόχρονα μια ιστορία δημιουργίας, τέχνης και πολιτιστικής προσφοράς.

Σε όλο τον κόσμο, Ρομά καλλιτέχνες συνέβαλαν καθοριστικά στη μουσική, στη λογοτεχνία και στις τέχνες, αφήνοντας έργα που ξεπέρασαν τα όρια της κοινότητάς τους.

Στη μουσική, μία από τις πιο εμβληματικές μορφές ήταν ο Django Reinhardt, ο
Βέλγος-Γάλλος κιθαρίστας Ρομά που θεωρείται ο δημιουργός της gypsy jazz και ένας από τους σημαντικότερους μουσικούς της τζαζ του 20ού αιώνα.

Στην Ισπανία, το φλαμένκο συνδέθηκε βαθιά με την παράδοση των Gitano, δηλαδή των Ισπανών Ρομά. Ο τραγουδιστής Camarón de la Isla θεωρείται μία από τις μεγαλύτερες φωνές στην ιστορία του φλαμένκο, ενώ ο κιθαρίστας Paco de Lucía, με ρίζες από την κοινότητα των Gitano από την πλευρά της μητέρας του, αναγνωρίζεται παγκοσμίως ως ένας από τους σπουδαιότερους δεξιοτέχνες της κιθάρας.

Στα Βαλκάνια, η Esma Redžepova, γνωστή ως "Βασίλισσα της μουσικής των Ρομά", έκανε γνωστή τη μουσική παράδοση των Ρομά σε ολόκληρο τον κόσμο. Ο Šaban Bajramović, ένας από τους σημαντικότερους τραγουδιστές Ρομά, άφησε επίσης ανεξίτηλο το σημάδι του στη βαλκανική μουσική.

Διεθνή αναγνώριση γνώρισαν και οι Gipsy Kings, το γαλλικό συγκρότημα με ρίζες στις κοινότητες Gitans (Ρομά) της Γαλλίας, που συνδύασε το φλαμένκο με σύγχρονους ήχους και έγινε παγκόσμια γνωστό.

Στην Ελλάδα, σημαντικές μορφές της μουσικής με Ρομά καταγωγή είναι ο Κώστας Χατζής, ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες τραγουδοποιούς, ο οποίος μίλησε δημόσια με υπερηφάνεια για τις ρίζες του, ο Μανώλης Αγγελόπουλος, μία από τις χαρακτηριστικότερες φωνές του λαϊκού τραγουδιού, και ο Βασίλης Παϊτέρης.

Πέρα από τη μουσική, σημαντική είναι και η παρουσία Ρομά διανοουμένων και λογοτεχνών. Ο Ian Hancock, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Τέξας, αποτελεί μία από τις σημαντικότερες διεθνώς μορφές στη μελέτη της γλώσσας, της ιστορίας και του πολιτισμού των Ρομά.

Η Πολωνή ποιήτρια και τραγουδίστρια Papusza (Bronisława Wajs) θεωρείται μία από τις σπουδαιότερες λογοτεχνικές φωνές των Ρομά, ενώ ο Ρουμάνος κοινωνιολόγος Nicolae Gheorghe υπήρξε κορυφαία μορφή του κινήματος για τα δικαιώματα των Ρομά.

Οι μορφές αυτές αποδεικνύουν ότι οι Ρομά δεν αποτελούν μόνο μια κοινότητα που συνδέθηκε ιστορικά με τη φτώχεια και τον αποκλεισμό, αλλά έναν λαό με πλούσια πολιτιστική κληρονομιά, ο οποίος έχει προσφέρει σημαντικά στην παγκόσμια τέχνη και σκέψη.

Η ξεχασμένη γενοκτονία των Ρομά

Η ιστορία των Ρομά, όμως, δεν είναι μόνο μια ιστορία μουσικής, πολιτισμού και δημιουργίας. Είναι ταυτόχρονα μια ιστορία διωγμών, διακρίσεων και προκαταλήψεων που κορυφώθηκαν κατά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.

Το ναζιστικό καθεστώς, εφαρμόζοντας τη θεωρία της "φυλετικής καθαρότητας", χαρακτήρισε τους Ρομά "φυλετικά ανεπιθύμητους" και τους υπέβαλε σε διώξεις ανάλογες με εκείνες που υπέστησαν οι Εβραίοι.

Χιλιάδες συνελήφθησαν, οδηγήθηκαν σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, υποβλήθηκαν σε καταναγκαστική εργασία, αναγκαστικές στειρώσεις και απάνθρωπα ιατρικά πειράματα.

Οι ιστορικοί εκτιμούν ότι κατά τη διάρκεια του Β' Παγκοσμίου Πολέμου δολοφονήθηκαν από 220.000 έως και 500.000 Ρομά, ενώ ορισμένες μελέτες ανεβάζουν τον αριθμό ακόμη υψηλότερα. Η γενοκτονία αυτή είναι γνωστή στη γλώσσα ρομανί ως Porajmos ("Καταβρόχθισμα") ή Samudaripen ("Μαζική δολοφονία").

Για δεκαετίες μετά τον πόλεμο, η τραγωδία των Ρομά έμεινε σχεδόν άγνωστη στο ευρύ κοινό και άργησε να αναγνωριστεί επίσημα από πολλά ευρωπαϊκά κράτη. Σήμερα αποτελεί αναγνωρισμένο μέρος της ιστορίας του Ολοκαυτώματος και υπενθυμίζει πού μπορεί να οδηγήσουν ο ρατσισμός, η μισαλλοδοξία και η δαιμονοποίηση ολόκληρων κοινωνικών ομάδων.

Η ιστορία της λέξης "γύφτος" μάς δείχνει ότι οι λέξεις αλλάζουν με τον χρόνο. Η ιστορία των Ρομά μάς υπενθυμίζει ότι πίσω από τις λέξεις υπάρχουν άνθρωποι, ένας πολιτισμός αιώνων και μια κοινότητα που γνώρισε τόσο τη δημιουργία όσο και τον διωγμό.

Γι' αυτό, είτε χρησιμοποιεί κανείς τον όρο "Ρομά" είτε αναφέρεται ιστορικά στη λέξη "γύφτος", εκείνο που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι ο σεβασμός προς τους ανθρώπους και η γνώση της ιστορίας τους.

*Στη φωτογραφία ο Κώστας Χατζής και η κόρη του Δανιέλα.

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr