Steps: Δέκα χρόνια δίπλα σε ανθρώπους που ζουν στην αστεγία και την εξάρτηση - "Η βοήθεια δεν επιβάλλεται, χτίζεται"

Δεν είναι δύσκολο να προσπεράσεις κάποιον στον δρόμο. Συνήθως γίνεται αυτόματα: "μα δεν μπορώ να τον βοηθήσω σε κάτι", σκεφτόμαστε. Η αστεγία και η χρήση ουσιών συχνά αντιμετωπίζονται ως κάτι μακρινό, ως άλλη μια συνηθισμένη εικόνα μέσα στην πόλη, κάτι που δεν "μας αφορά" αφού ο περισσότερος κόσμος δεν το βιώνει. Όμως αν σταθείς απέναντι ως παρατηρητής και όχι απλά ως περαστικός, η εικόνα αυτή θα αλλάξει.

Με αφορμή τα δέκα χρόνια δράσης των Steps, μιας ομάδας που δουλεύει καθημερινά στον δρόμο με ανθρώπους που ζουν σε συνθήκες αστεγίας και εξάρτησης, επιχειρούμε να δούμε πιο καθαρά τι σημαίνει "φροντίδα" στην πράξη. Εκεί όπου "η βοήθεια δεν επιβάλλεται, αλλά χτίζεται", όπως λέει ο ιδρυτής της ομάδας και Συντονιστής των Δράσεων Δρόμου, Τάσος Σμετόπουλος , μιλώντας στο TheTOC.

Η συνέντευξη γίνεται στο "Στο6", δηλαδή στην τραπεζαρία των Steps. Πρόκειται για έναν χώρο που θυμίζει περισσότερο τραπεζαρία σπιτιού παρά δομή. Με αυλή γεμάτη φυτά, στρογγυλά τραπέζια, μια αφίσα της iconic ταινίας Pulp Fiction και γενικότερα με αντικείμενα που δεν φωνάζουν "υπηρεσία", αλλά κάτι πιο οικείο. Η ζεστασιά, ωστόσο, δεν προκύπτει μόνο από τον χώρο, αλλά κυρίως από τους ανθρώπους. Ο Τάσος, που έχει οργανώσει τους Steps, μιλά ήρεμα, ενώ δίπλα του κινούνται άνθρωποι που δεν μοιάζουν με "προσωπικό", αλλά με κομμάτι της ίδιας κοινότητας, όπως ο Κώστας, που ζει στον δρόμο, αλλά βοηθάει κι εκείνος.

Όταν ο χώρος ανοίγει, στις 18:00, η εικόνα αλλάζει χωρίς να γίνεται απότομη. Μπαίνουν άνθρωποι μόνοι ή σε μικρές παρέες. Άλλοι σιωπηλοί, άλλοι πιο άνετοι, κάποιοι γνωστοί μεταξύ τους. Μετανάστες, οικογένειες, άνθρωποι σε χρήση, άνθρωποι που φαίνεται ότι ζουν στον δρόμο. Κανείς δεν στέκεται στο κατώφλι για πολλή ώρα, μπαίνουν σαν να ξέρουν ότι εδώ υπάρχει ένας χώρος που τους ανήκει, έστω για λίγο.

Ένας άνδρας μπαίνει μέσα, κοιτά γύρω του και ρωτά απλά: "Πότε έρχεται ο κουρέας; Να κουρευτώ θέλω".

Διαβάστε Επίσης

"Δεν ήθελα να ανακατευτώ": Γιατί δεν παρεμβαίνουμε όταν συμβαίνει κάτι στον χώρο εργασίας - Τι είναι το bystander effect

Ο Τάσος, πρώην χρήστης ουσιών που σήμερα βρίσκεται σε αποχή, μιλά για τη Steps και στέκεται σε κάτι που, όπως λέει, συχνά παρεξηγείται: τι σημαίνει πραγματικά "βοήθεια" και αν αυτό που θεωρούμε εμείς ανάγκη, είναι όντως αυτό που χρειάζεται ο άνθρωπος απέναντί μας.

Πώς γεννήθηκε η Steps

Ο Τάσος περιγράφει τη δημιουργία της Steps ως μια προσπάθεια που γεννήθηκε μέσα από προσωπική εμπειρία αλλά και από την αίσθηση ότι υπήρχε ένα μεγάλο κενό στον δρόμο.

"Η Steps ξεκίνησε το 2016. Ουσιαστικά ήταν το τρίτο δικό μου εγχείρημα, μια πιο ολοκληρωμένη ιδέα πάνω σε όσα είχαν προηγηθεί. Η αρχική σκέψη ήταν να δουλέψουμε στον δρόμο και να προσπαθήσουμε να φέρουμε δύο πλευρές λίγο πιο κοντά. Από τη δική μου εμπειρία ως πρώην χρήστης σε αποχή έβλεπα ότι εκεί υπήρχε ένα τεράστιο κενό. Είχα αποφασίσει ότι θέλω να κάνω κάτι που να το αγαπάω πραγματικά", λέει.

Όπως εξηγεί μιλώντας στο TheTOC, η λογική της οργάνωσης δεν στηρίχθηκε ποτέ στη στενή έννοια της φιλανθρωπίας. "Δεν θα έλεγα ακριβώς ότι θέλαμε να "βοηθήσουμε”. Η έννοια της βοήθειας, όπως την έχουμε στο μυαλό μας, δεν ξέρω αν είναι πάντα έτσι. Οι άνθρωποι που λαμβάνουν αυτό που εμείς θεωρούμε βοήθεια, μπορεί να μην έχουν ακριβώς αυτή την ανάγκη".

Για τον ίδιο, το πιο σημαντικό ήταν η σταθερή παρουσία και η σχέση εμπιστοσύνης που χτίζεται στον δρόμο. "Η ιδέα ήταν να υπάρχουμε εκεί, να γνωρίσουμε τους ανθρώπους και στη συνέχεια να εκφράσουν οι ίδιοι τι είναι αυτό που θέλουν. Και μετά να δούμε αν μπορούμε πράγματι να κάνουμε κάτι γι’ αυτό".

Διαβάστε Επίσης

"Δεν είμαι η μόνη": Πώς οι διαδικτυακές κοινότητες στηρίζουν τις γυναίκες στη διαδικασία της εξωσωματικής

Μέσα από αυτή τη φιλοσοφία γεννήθηκαν σταδιακά διαφορετικές δράσεις κάτω από την "ομπρέλα" της Steps. Η πρώτη μεγάλη πρωτοβουλία ήταν το "One Stop", που δημιουργήθηκε το 2016 στο κέντρο της Αθήνας. Η φιλοσοφία του ήταν να λειτουργεί ως ένας ανοιχτός χώρος όπου άνθρωποι που ζουν στον δρόμο ή βρίσκονται σε χρήση θα μπορούσαν να έχουν πρόσβαση σε πολλές διαφορετικές υπηρεσίες στο ίδιο σημείο, χωρίς αποκλεισμούς και χωρίς στιγματισμό.

"Ήμασταν εμείς εκεί, υπήρχε το Ithaca με τα κινητά πλυντήρια, κινητή βιβλιοθήκη, γιατροί, γυναικολογική μονάδα, φαγητό, θεατρικές παραστάσεις, προβολές ταινιών. Όποιος ερχόταν μπορούσε να κάνει πολλά διαφορετικά πράγματα", θυμάται.

Πίσω από αυτή την ιδέα υπήρχε και μια ευρύτερη σκέψη γύρω από τον δημόσιο χώρο και το δικαίωμα όλων να υπάρχουν μέσα σε αυτόν χωρίς φόβο ή ντροπή. "Η λογική ήταν ότι ο δημόσιος χώρος πρέπει να είναι προσβάσιμος σε όλους. Με έναν τρόπο αυτό έφερνε τους ανθρώπους μπροστά, χωρίς να κρύβονται και χωρίς κάποιος να τους διώχνει. Για δύο φορές την εβδομάδα μπορούσαν απλώς να υπάρχουν".

Η αλλαγή που έφερε η πανδημία

Η πανδημία του COVID-19 και οι δυσκολίες που, όπως λέει, προέκυψαν στη συνεργασία με τον Δήμο Αθηναίων, οδήγησαν τη Steps σε μια νέα μορφή παρέμβασης: το "many stops". "Υπήρχε μια κουζίνα και με αυτοκίνητα μοιράζαμε φαγητό σε Αθήνα, Πειραιά αλλά και σε σπίτια. Μετά συνεχίσαμε με το βαν", αναφέρει.

Μετά το τέλος της πανδημίας, όμως, ο ίδιος άρχισε να αισθάνεται ότι η εικόνα ανθρώπων που τρώνε καθημερινά στο πεζοδρόμιο είχε αρχίσει να αντιμετωπίζεται σαν κάτι φυσιολογικό. Αυτή η σκέψη οδήγησε τελικά στη δημιουργία του "Στο 6", ενός σταθερού χώρου συνάντησης και υποστήριξης.

Σήμερα, στον χώρο παρέχονται υπηρεσίες όπως ιατρική και νομική συμβουλευτική, ψυχολογική υποστήριξη, γυναικολογική φροντίδα, πλυντήριο, καφές και κουρείο κάθε Σάββατο, μια προσπάθεια που, όπως λέει, θυμίζει σε πολλά το αρχικό One Stop.

Η φιλοξενία

Μιλώντας για το πώς λειτουργεί στην πράξη το κομμάτι της φιλοξενίας, ο Τάσος περιγράφει μια ιστορία που, όπως λέει, αποτυπώνει τη φιλοσοφία της Steps: όχι να "σώσεις" κάποιον, αλλά να τον στηρίξεις μέχρι να μπορέσει να σταθεί ξανά μόνος του.

"Κάποια στιγμή ένας άνθρωπος έμενε σε ένα υπόγειο γεμάτο πράγματα και μας είπε ότι θέλει να φύγει από εκεί. Ξεκινήσαμε λοιπόν να συζητάμε για να δούμε ποιο είναι το εισόδημά του και τι θα μπορούσε να αντέξει οικονομικά μόνος του. Η λογική είναι ότι πρέπει να βρεθεί κάτι που να μπορεί να το κρατήσει και χωρίς τη δική μας βοήθεια αργότερα".

Τελικά βρέθηκε ένα μικρό δώμα με ενοίκιο 120 ευρώ και από εκεί άρχισε η επόμενη κουβέντα: τι μπορεί να κάνει επαγγελματικά. "Μας είπε ότι είναι καλός μπογιατζής. Φτιάξαμε τότε μια ανάρτηση στο Facebook για να του βρούμε δουλειές και όντως άρχισε να δουλεύει. Στη συνέχεια προέκυψε και μια ευκαιρία σε άλλη οργάνωση, έκανε αίτηση, πήγε και σιγά σιγά μπόρεσε να σταθεί στα πόδια του".

Όπως εξηγεί ο ίδιος, αυτή είναι και η ουσία της φιλοξενίας για τη Steps. "Η ιδέα μας είναι ότι θα το κάνουμε μαζί. Όχι ότι θα το κάνουμε εμείς για σένα. Δεν θα σε αφήσουμε μόνο σου, αλλά θα υπάρχουμε σαν ένα δίχτυ ασφαλείας μέχρι να μπορέσεις να προχωρήσεις μόνος σου". Σχετικά με τις φιλοξενίες που χρειάζονται να γίνουν άμεσα για μία δυο μέρες, ο ίδιος αναφέρει πως "φυσικά και θα γίνει αμέσως, σε ένα ξενοδοχείο για παράδειγμα".

Διαβάστε Επίσης

Παγκόσμια Ημέρα Συνδρόμου Down: "Η Αγγελική δεν με έκανε ηρωίδα, μου έμαθε να είμαι παρούσα", λέει στο TheTOC η Αφροδίτη

Στον δρόμο

Ο Τάσος περιγράφει τον δρόμο ως έναν χώρο όπου η σχέση χτίζεται αργά, μέσα από τη σταθερή παρουσία και όχι απαραίτητα μέσα από μεγάλες κουβέντες. "Οι άνθρωποι καταλαβαίνουν την παρουσία σου ακόμα κι αν δεν μιλάς. Κάποια στιγμή θα έρθουν οι ίδιοι να σε ρωτήσουν κάτι. Έτσι ξεκινάει συνήθως η διαδικασία. Το βασικό είναι να νιώθουν ότι είσαι εκεί και ότι θα συνεχίσεις να είσαι εκεί", λέει.

Όπως εξηγεί, η επαφή με τους ανθρώπους του δρόμου δεν είναι κάτι στατικό. "Ο δρόμος είναι μια ζωντανή συνθήκη, όλα αλλάζουν συνεχώς. Αν χαθείς για λίγο, χάνεται και η επαφή. Για να υπάρξει εμπιστοσύνη πρέπει να υπάρχει συνέχεια".

"Μείωση της βλάβης"

Αναφερόμενος στη μείωση της βλάβης, ο Τάσος θυμάται την περίοδο πριν από την έξαρση του HIV το 2012 και το μεγάλο κενό που είχε δημιουργηθεί στην πρόσβαση σε καθαρές σύριγγες.

"Τότε ο ΟΚΑΝΑ ξεκίνησε να μοιράζει σύριγγες γιατί πολλά φαρμακεία είχαν σταματήσει να εξυπηρετούν χρήστες. Δεν ήθελαν αυτόν τον πληθυσμό μέσα στα μαγαζιά τους. Δημιουργήθηκε έτσι ένα τεράστιο κενό και το αποτέλεσμα ήταν η έξαρση του HIV. Όταν υπάρχει έλλειψη, φυσικά οι άνθρωποι θα ανταλλάξουν σύριγγες", λέει.

Ο ίδιος ασκεί κριτική και στον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσαν παλαιότερα αρκετά "στεγνά" προγράμματα απεξάρτησης. Όπως σημειώνει, η αποτοξίνωση δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως ατομική υπόθεση χωρίς υποστήριξη.

"Έλεγαν στους ανθρώπους να διακόψουν τη χρήση και μετά να μπουν στο πρόγραμμα, αλλά θα έπρεπε να υπάρχουν δομές detox, χώροι όπου κάποιος θα μπορούσε να περάσει με ασφάλεια τη σωματική αποτοξίνωση και μετά να συνεχίσει σε ένα στεγνό πρόγραμμα. Δεν γίνεται να λες "γίνε καλά μόνος σου και μετά έλα”. Αυτό δείχνει έλλειψη. Από το ’98 και μετά δεν υπήρχες detox κέντρο στην Ελλάδα και ξανά άνοιξε πριν δύο χρόνια, τρία. Με έναν τρόπο, το ΚΕΘΕΑ έκανε ''μπούλινγκ'' σε κάποια άλλα προγράμματα, δεν κάλυπτε μια δική του υποχρέωση ώστε να έχει detox κέντρο. Το πιο παράδοξο βέβαια ήταν ότι στην Αθήνα που είχαμε τον μεγαλύτερο αριθμό χρηστών, δεν είχαμε detox κέντρο, ενώ υπήρχε στη Θεσσαλονίκη και ένα στα Γιάννενα".

Για τον Τάσο, η μείωση της βλάβης δεν αποτελεί "τελικό στόχο", αλλά ένα εργαλείο προστασίας και επιβίωσης για ανθρώπους που βρίσκονται ακόμη στη χρήση. "Η μείωση της βλάβης δεν είναι αυτοσκοπός. Είναι ένα εργαλείο. Μέσα σε αυτό εντάσσονται και οι χώροι εποπτευόμενης χρήσης", λέει, εξηγώντας ότι στην πραγματικότητα τέτοιες πρακτικές υπήρχαν ανέκαθεν άτυπα μέσα στις ίδιες τις κοινότητες των χρηστών.

"Στις πιάτσες, όταν κάποιος κατέρρεε, οι υπόλοιποι τον φρόντιζαν. Αυτό που κάνει σήμερα ένας χώρος εποπτευόμενης χρήσης είναι ουσιαστικά κάτι που η ίδια η κοινότητα έκανε ήδη, αλλά με πολύ πιο άναρχο τρόπο. Απλώς πήρε μια οργανωμένη, κρατική μορφή".

Διαβάστε Επίσης

Ίσις Κουτρούλη: Τι δείχνει νέα έρευνα της Ελληνίδας νευροεπιστήμονα για την ψιλοκυβίνη και την εξάρτηση από κοκαΐνη

Τι συμβαίνει στις χώρες του εξωτερικού

Όπως σημειώνει, στην Ελλάδα πολλές από αυτές τις παρεμβάσεις δεν λειτουργούν στον βαθμό που θα μπορούσαν, κυρίως λόγω έλλειψης συνέχειας και σταθερής στρατηγικής.

Φέρνει ως παράδειγμα την Πορτογαλία, όπου είχε επισκεφθεί κινητή μονάδα χορήγησης μεθαδόνης. "Ήταν άνθρωποι που βρίσκονταν ακόμη σε χρήση, όχι απαραίτητα σε πρόγραμμα. Η βασική προϋπόθεση ήταν να δώσεις το όνομά σου και ένα δείγμα ούρων. Αυτό σημαίνει ότι ο άνθρωπος δεν θα περάσει στερητικό σύνδρομο, δεν θα χρειαστεί να γίνει παραβατικός για να βρει ουσίες και τελικά προστατεύεται και ο ίδιος και η κοινωνία".

Και συνεχίζει: "Το ερώτημα είναι γιατί δεν γίνονται αντίστοιχα πράγματα εδώ. Η απάντηση, νομίζω, δίνεται από μόνη της. Έχει να κάνει με το αν πραγματικά θέλεις να κάνεις αυτή τη δουλειά ή αν απλώς βαφτίζεις την αδράνεια "ελληνική πραγματικότητα”".

Αναφέρεται επίσης στο Insite, τον γνωστό χώρο εποπτευόμενης χρήσης στο Βανκούβερ, περιγράφοντας το πώς λειτουργεί μια ολόκληρη "αλυσίδα" υποστήριξης γύρω από τον χρήστη. "Στο ισόγειο υπάρχει ο χώρος εποπτευόμενης χρήσης. Πάνω λειτουργεί detox κέντρο, πιο πάνω δομή αποκατάστασης και φιλοξενίας και στη συνέχεια υπάρχουν διαμερίσματα για όσους είναι έτοιμοι να προχωρήσουν. Υπάρχει δηλαδή μια συνέχεια για όποιον θέλει. Μια διαδρομή προσβάσιμη και ξεκάθαρη".

Διαβάστε Επίσης

''Σε καταθλιπτικό επεισόδιο είχα φτάσει 37 κιλά'' - Η Λυδία Πενταράκη μιλά για τη διπολική διαταραχή και τη ζωή μετά

Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις

Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr