Η Άλωση της Τριπολιτσάς, τον Σεπτέμβριο του 1821, αποτελεί μία από τις πιο καθοριστικές αλλά και πιο αμφιλεγόμενες στιγμές της Ελληνικής Επανάστασης. Η στρατιωτική νίκη των επαναστατών απέναντι στο σημαντικότερο οθωμανικό διοικητικό και στρατιωτικό κέντρο της Πελοποννήσου είχε τεράστια σημασία για την εξέλιξη του Αγώνα. Όμως μετά την κατάληψη της πόλης ακολούθησε μεγάλης κλίμακας σφαγή και λεηλασία.
Για δεκαετίες, ιστορικοί και ερευνητές διαφωνούν κυρίως ως προς τον αριθμό των θυμάτων και τις ακριβείς συνθήκες της σφαγής. Οι μαρτυρίες των ίδιων των ανθρώπων που έζησαν τα γεγονότα έχουν μια ιδιαίτερη βαρύτητα. Και ορισμένες από αυτές είναι συγκλονιστικές.
Θεόδωρος Κολοκοτρώνης: "Έκοβε και εσκότωνε"
Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, στα Απομνημονεύματά του (Διήγησις συμβάντων
της Ελληνικής φυλής από τα 1770 έως τα 1836. Αθήνα, 1846), δεν αποσιωπά τη
σφαγή. Γράφει:
"Το άλογό μου από τα τείχη έως τα σαράγια δεν επάτησε γη... Το ασκέρι όπου ήτον μέσα το ελληνικό έκοβε και εσκότωνε από Παρασκευή έως Κυριακή, γυναίκες, παιδιά και άνδρες, 32.000, μία ώρα ολόγυρα της Τριπολιτσάς".
Η μαρτυρία είναι ιδιαίτερα σημαντική, επειδή προέρχεται από τον ίδιο τον αρχηγό των επαναστατικών δυνάμεων. Ο αριθμός των 32.000, δεν θεωρείται αξιόπιστος ως ακριβής απολογισμός νεκρών, αφού άλλες πηγές διαφέρουν σημαντικά. Δεν είναι επίσης ξεκάθαρο, αν ο Κολοκοτρώνης εννοεί ότι ο συνολικός πληθυσμός ήταν 32.000 και όχι ότι σφαγιάστηκαν όλοι.
Η φράση "32.000, μία ώρα ολόγυρα της Τριπολιτσάς" αφήνει περιθώρια ασάφειας.
Σε άλλο σημείο ο Κολοκοτρώνης περιγράφει κάτι διαφορετικό, αλλά εξίσου αποκαλυπτικό. Όταν μπήκε στην πόλη, του έδειξαν τον πλάτανο όπου οι Οθωμανοί είχαν απαγχονίσει Έλληνες:
"Όταν εμβήκα εις την Τριπολιτσά με έδειξαν εις το παζάρι τον Πλάτανο όπου εκρέμαγαν τους Έλληνας... και εδιάταξα και τον έκοψαν, επαρηγορήθηκα και διά τον σκοτωμόν των Τούρκων".
Έτσι, μέσα σε λίγες γραμμές, ο Κολοκοτρώνης καταγράφει τόσο τη μνήμη της οθωμανικής καταπίεσης όσο και τη βία της εκδίκησης που ακολούθησε την κατάληψη.
Φωτάκος: "Το λιάνισμα και το τρίξιμο των κοκκάλων"
Ακόμη πιο προσωπική είναι η μαρτυρία του Φωτάκου, δηλαδή του Φωτίου Χρυσανθόπουλου, στο έργο του Απομνημονεύματα περί της Ελληνικής Επαναστάσεως, Αθήνα, 1858.Γράφει:
"Ακόμα και τώρα έρχεται στο νου μου το λιάνισμα και το τρίξιμο των κοκκάλων και ανατριχιάζω. Τους επαρακάλεσα να παύσουν τη σφαγή αλλά δεν εκατόρθωσα τίποτα, μάλιστα εφοβήθηκα μη μου δώσουν και εμένα καμία πληγήν. Τόσην ήτο η μέθη των δια να σκοτώνουν Τούρκους..."
Ο Φωτάκος περιγράφει επίσης την αναρχία που ακολούθησε την κατάληψη και αναφέρεται σε "πολλά αδικήματα και άλλα ατακτήματα". Η μαρτυρία του μεταφέρει τον αναγνώστη από το πεδίο της μάχης στο εσωτερικό της κατεστραμμένης πόλης: από τους νεκρούς, στα λάφυρα, στον φόβο και στην αδυναμία επιβολής τάξης.
Γενναίος Κολοκοτρώνης: ένας διαφορετικός αριθμητικός απολογισμός
Ο Ιωάννης, γνωστός ως Γενναίος Κολοκοτρώνης, γιος του Θεόδωρου, δίνει μια
διαφορετική εικόνα.
Γράφει: "Οι Έλληνες εν διαστήματι τριών ημερών εφόνευσαν υπέρ τους 5.000 μαχητάς
και ηχμαλώτισαν υπέρ τους 7.300 παντός γένους και ηλικίας... μόλις 1.500 Αλβανοί κατ’ έλεος του Κολοκοτρώνη εσώθησαν... Έλληνες εις την περίστασιν ταύτην εφονεύθησαν περί τους 150".
(Ελληνικά Υπομνήματα ήτοι επιστολαί και διάφορα έγγραφα αφορώντα την Ελληνικήν Επανάστασιν από 1821 μέχρι 1827, Αθήνα, Χ. Ν. Φιλαδέλφεως, 1856)
Νικόλαος Κασομούλης: η λεηλασία μετά τη σφαγή
Ο Νικόλαος Κασομούλης, στα Ενθυμήματα στρατιωτικά της Επαναστάσεως των
Ελλήνων 1821–1833, που εκδόθηκαν από τον Γιάννη Βλαχογιάννη το 1939, καταγράφει μια άλλη πλευρά της Άλωσης. Η μαρτυρία του αφορά κυρίως την κατάσταση που επικράτησε μετά την κατάληψη: τη διανομή των λαφύρων, την κατάληψη των σπιτιών και τις
συγκρούσεις ανάμεσα στις διαφορετικές στρατιωτικές ομάδες.
Οθωμανική μαρτυρία: "Περίπου 40.000 άνδρες και γυναίκες παραδόθηκαν
Μία οθωμανική εκδοχή των γεγονότων διασώζεται σε αναφορά των Οθωμανικών
Αρχείων (BOA, Cevdet Hariciye, 19/926), η οποία αποδίδεται στον Γιουσούφ Αγά
και σχετίζεται με την πτώση της Τριπολιτσάς. Σύμφωνα με όσα υποστηρίζει η αναφορά, μετά από υποσχέσεις ασφαλούς μεταφοράς, περίπου 40.000 άνδρες και γυναίκες παραδόθηκαν στους επαναστάτες. Η ίδια πηγή υποστηρίζει ότι η υπόσχεση αυτή δεν τηρήθηκε και ότι
ελάχιστοι από αυτούς σώθηκαν. Παράλληλα, αναφέρεται ότι από τους επιφανείς Οθωμανούς της πόλης μόνο 97 άνδρες και γυναίκες, μεταξύ των οποίων μέλη των οικογενειών του Χουρσίτ Πασά και του Μεχμέτ Πασά, κατόρθωσαν τελικά να διασωθούν.
Η άλωση της Τριπολιτσάς μέσα από τα μάτια των Φιλελλήνων
Οι ελληνικές μαρτυρίες συμπληρώνονται από Ευρωπαίους φιλέλληνες που βρέθηκαν κοντά στα γεγονότα ή τα κατέγραψαν λίγο αργότερα.
Μαξίμ Ρεμπό: η σφαγή ως εκδίκηση για τις σφαγές Ελλήνων από τους Τούρκους
Ο Γάλλος αξιωματικός και φιλέλληνας Μαξίμ Ρεμπό συμμετείχε στην πολιορκία
της Τριπολιτσάς και κατέγραψε τα γεγονότα στα Mémoires sur la Grèce. Γράφει:
"Αλίμονο, ένας πολυάριθμος πληθυσμός επρόκειτο να προσφερθεί στις ψυχές
των θυμάτων της Σμύρνης, της Κωνσταντινούπολης, της Σκάλας Νόβα και των
Κυδωνιών, και νέες οδύνες, νέες προσβολές κατά της ανθρωπότητας επρόκειτο
να εκδικηθούν τέσσερις αιώνες καταπίεσης και προσβολών".
(Maxime Raybaud, Mémoires sur la Grèce pour servir à l'histoire de la guerre de
l'indépendance, accompagnés de plans topographiques, Paris, Tournachon-
Molin, 1824–1825)
Ο Ρεμπό, επομένως, καταγράφει τη σφαγή της Τριπολιτσάς και την εντάσσει στη
λογική της εκδίκησης, συνδέοντάς την με τα θύματα της Σμύρνης, της Κωνσταντινούπολης, της Σκάλας Νόβα και των Κυδωνιών, αλλά και με "τέσσερις αιώνες καταπίεσης και προσβολών". Η μαρτυρία του Ρεμπό είναι σημαντική ακριβώς επειδή δεν προέρχεται από έναν ουδέτερο παρατηρητή: προέρχεται από έναν Ευρωπαίο φιλέλληνα που βρισκόταν μέσα στο επαναστατικό
στρατόπεδο και περιγράφει τη βία που είδε.
Η αναφορά του Φρανσουά Πουκεβίλ
Ο Γάλλος διπλωμάτης και φιλέλληνας Φρανσουά Πουκεβίλ δεν ήταν παρών στην Άλωση. Κατέγραψε όμως τα γεγονότα στο έργο του Histoire de la régénération de la Grèce (1825), συμβάλλοντας στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής εικόνας για την Επανάσταση.
Ο Πουκεβίλ γράφει:
"Εμείς, κουρασμένοι να αφηγούμαστε σκηνές σφαγής, θα περιοριστούμε να πούμε, ανατριχιάζοντας από φρίκη, ότι οκτώ χιλιάδες Τούρκοι, που έφεραν όπλα, σφαγιάστηκαν με το ξίφος, και ότι ένας πολύ μεγαλύτερος αριθμός γυναικών... δεν έχουμε το θάρρος να ολοκληρώσουμε."
Ο Πουκεβίλ δίνει τον αριθμό 8.000 για τους ένοπλους Τούρκους που σφαγιάστηκαν και λέει ότι ο αριθμός των γυναικών ήταν ακόμη μεγαλύτερος, αλλά δεν ολοκληρώνει τη φράση.
Στη συνέχεια γράφει:
"Το αίμα των αθώων Ελλήνων που δολοφονήθηκαν στην Κωνσταντινούπολη, κάτω από τα μάτια και, κατά κάποιον τρόπο, μέσα στους κόλπους εκείνου ο οποίος, ως μονάρχης, όφειλε δικαιοσύνη και προστασία σε όλους, δεν μπορεί να δικαιολογήσει τα εγκλήματα της Τριπολιτσάς"
Ο Πουκεβίλ αναφέρει τις δολοφονίες Ελλήνων από τους Τούρκους στην Κωνσταντινούπολη και τις χρησιμοποιεί ως ιστορικό πλαίσιο, αλλά δηλώνει ότι δεν μπορούν να δικαιολογήσουν τα εγκλήματα της Τριπολιτσάς. Μετά όμως προσθέτει:
"Ας σπεύσουμε, ωστόσο, να το πούμε: οι Τούρκοι, σε παρόμοιες περιπτώσεις, δεν σεβάστηκαν ποτέ τίποτε παρά μόνο για να το μολύνουν..." και αναφέρει ότι οι Έλληνες νικητές εξαίρεσαν από τη σφαγή το χαρέμι του Χουρσίτ πασά και τις γυναίκες του, καθώς και ορισμένους άλλους Τούρκους αξιωματούχους και τα χαρέμια τους.
Στη συνέχεια: "Οι νικητές, που δεν έχασαν παρά μόλις λίγο περισσότερους από διακόσιους άνδρες, λεηλάτησαν, ανεξάρτητα από τον θησαυρό που ανήκε στο Δημόσιο, σημαντικά πλούτη που οι μπέηδες της Κορίνθου, της Αρκαδίας, του Μυστρά, του Μπαρδουνοχωρίου και άλλων τόπων είχαν συσσωρεύσει στην Τριπολιτσά!"
Τι έγραψαν οι Ελληνες Ιστορικοί
Ο Τρικούπης γράφει στην "Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως", τόμος Β΄, για
τα γεγονότα μετά την είσοδο των Ελλήνων στην πόλη:
"Λαός, αποτινάσσων πολυχρόνιον και βαρύν ζυγόν, κινείται πάντοτε θηριωδώς κατά των δεσποτών του· ο δε οπλοφόρος της Ελλάδος λαός ήτον έτι μάλλον ακρατήτος κατ' εκείνας τας ημέρας…"
Και εξηγεί την κατάσταση με την απουσία οργανωμένης κυβέρνησης, μισθού, τροφίμων και πειθαρχίας "Διά ταύτα η ημέρα της αλώσεως της πρωτευούσης της Πελοποννήσου ήτον ημέρα καταστροφής, πυρκαϊάς, λεηλασίας και αίματος".
Ο Τρικούπης, δηλαδή, δεν αρνείται τη σφαγή ούτε την παρουσιάζει ως απλό πολεμικό επεισόδιο. Προσπαθεί όμως να την ερμηνεύσει μέσα στο πλαίσιο της μακράς οθωμανικής κυριαρχίας και της πλήρους απουσίας κρατικής πειθαρχίας κατά την άλωση.
Ο Παπαρρηγόπουλος στην "Ιστορία του Ελληνικού Έθνους", βιβλίο ΙΕ΄, γράφει: "Συνέβη σφαγή ανωφελής και ανηλεής πολλών χιλιάδων οσμανιδών· ημπορεί ίσως να εξηγηθή εκ του προαιωνίου μεταξύ των δύο φυλών και θρησκειών πάθους, αλλά να δικαιολογηθή δεν επιτρέπεται" . Αυτή είναι ίσως η ισχυρότερη διατύπωση Έλληνα εθνικού ιστορικού για τη
σφαγή: την χαρακτηρίζει ταυτόχρονα "ανωφελή" και "ανηλεή" και λέει ρητά ότι,
ακόμη κι αν μπορεί να εξηγηθεί, "να δικαιολογηθεί δεν επιτρέπεται".
Το ερώτημα για τον αριθμό των θυμάτων
Οι πηγές δεν μας επιτρέπουν να καταλήξουμε με απόλυτη βεβαιότητα σε έναν
αριθμό θυμάτων. Όμως υπάρχει κάτι που οι διαφορετικές μαρτυρίες κάνουν
δύσκολο να αμφισβητηθεί: μετά την κατάληψη της Τριπολιτσάς πραγματοποιήθηκε μεγάλης κλίμακας σφαγή, μαζί με λεηλασίες και πράξεις εκδίκησης.
Το ιστορικό ενδιαφέρον βρίσκεται ακριβώς στην αντιπαράθεση των μαρτυριών. Ο Κολοκοτρώνης μιλά για το ελληνικό ασκέρι που "έκοβε και εσκότωνε". Ο Φωτάκος θυμάται "το λιάνισμα και το τρίξιμο των κοκκάλων". Ο Ρεμπό βλέπει μια εκδίκηση που απλώνεται πάνω σε "τέσσερις αιώνες καταπίεσης". Ο Πουκεβίλ μετρά 8.000 ένοπλους Τούρκους νεκρούς αλλά και μεγαλύτερο αριθμό γυναικών.
Η Άλωση της Τριπολιτσάς ήταν αναμφίβολα μία από τις μεγάλες στρατιωτικές επιτυχίες της Ελληνικής Επανάστασης. Αλλά η ιστορία της δεν τελειώνει τη στιγμή που έπεσαν τα τείχη.
Η πιο δύσκολη υπηρεσία της ιστορίας είναι να διατηρήσει ζωντανές όλες τις μαρτυρίες, ακόμη και εκείνες που κάνουν τον αναγνώστη να αισθάνεται άβολα.
Γιατί η ιστορία δεν γίνεται λιγότερο ελληνική όταν φωτίζει και τις σκοτεινές της
στιγμές. Γίνεται απλώς πιο αληθινή.
Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις
Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr
![Η Πάολα έγινε νονά μαζί με τον πρώην σύζυγό της στη Χαλκιδική - [εικόνες]](https://images.thetoc.gr/Content/ImagesDatabase/p/207x116/cu541x532/0,47,541,351/crop/both/5a/5a519cdc650849d0bb0ec153691b48bb.jpg?quality=60&404=default&v=2)
![Η Βίσση "λύγισε" όλο το ΟΑΚΑ για τον Μαζωνάκη - Τα συγκινητικά λόγια και η αφιέρωση [βίντεο]](https://images.thetoc.gr/Content/ImagesDatabase/p/207x116/cu608x335/5,0,602,335/crop/both/c1/c1cb8d55c0344fceacb920c6ddda17e9.jpg?quality=60&404=default&v=2)
!["Αίσχος, αίσχος": Αποδοκιμασίες από οργισμένους θεατές στη συναυλία της Βίσση στο ΟΑΚΑ -Τι συνέβη [βίντεο]](https://images.thetoc.gr/Content/ImagesDatabase/p/207x116/cu608x456/0,91,608,432/crop/both/28/28f211f394a746f88f47e35860e09e6e.jpg?quality=60&404=default&v=2)
![25η Μαρτίου: Μεγαλειώδης η στρατιωτική παρέλαση στην Αθήνα με πλήθος νέων καινοτόμων οπλικών συστημάτων [εικόνες]](https://images.thetoc.gr/Content/ImagesDatabase/p/500x280/cu608x405/0,82,608,323/crop/both/88/88eadb8f0e374b19b217adf0d8f51d48.jpg?quality=60&404=default&v=2)
![25η Μαρτίου: Η στρατιωτική παρέλαση για την Εθνική Επέτειο στην Αθήνα [εικόνες]](https://images.thetoc.gr/Content/ImagesDatabase/p/500x280/cu608x405/0,86,608,327/crop/both/b1/b1963c4b74e44be0b99630d4aa50e5b0.jpg?quality=60&404=default&v=2)
