Κάποτε οι επιστήμονες και οι πολιτικοί αγωνιούσαν για το αν ο κόσμος θα είναι σε θέση να θρέψει έναν τόσο μεγάλο πληθυσμό, πολλών δισεκατομμυρίων ανθρώπων.
Τον γέρο Malthus δεν τον θυμούνταν ίσως πολλοί, αλλά η ίδια αγωνία υπήρχε ακόμα, όπως και τον 19ο αιώνα, για το αν η παραγωγή τροφίμων θα ήταν αρκετή για να συντηρήσει τον πληθυσμό, συνδυασμένη πλέον με μια οικολογική ανησυχία για τη ζημιά που κάνει στο περιβάλλον ένας τόσο μεγάλος παγκόσμιος πληθυσμός.
Τώρα, η αγωνία είναι αν θα ξεμείνουμε από ανθρώπους και αν οδεύουμε, όπως θα έλεγε και ο Φουκουγιάμα, "προς το τέλος της δημογραφίας" και τον τελευταίο άνθρωπο.
Η ανησυχία είναι ίσως υπερβολική, οι πιο απαισιόδοξες προβλέψεις θα διαψευστούν (μάλλον), αλλά ότι ο πλανήτης Γη θα δει τον πληθυσμό του να μειώνεται είναι απολύτως βέβαιο. Ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών είχε προβλέψει ότι η μείωση του παγκόσμιου πληθυσμού θα ξεκινήσει το 2100- δεν είναι και πολύ μακριά- αλλά τώρα η πρόβλεψη είναι ότι ο παγκόσμιος πληθυσμός θα αρχίσει να μειώνεται πολύ νωρίτερα, κοντά στο 2050, το αργότερο έως το 2080.
Αυτό έχει να συμβεί από τον 14ο αιώνα, όταν ο Μαύρος Θάνατος εξόντωσε ίσως το ένα πέμπτο της ανθρωπότητας
Στην Ευρώπη, δεν υπάρχει ούτε μια χώρα που να έχει δείκτη γονιμότητας κοντά στο 2,1, το νούμερο που επιτρέπει την αναπαραγωγή του υπάρχοντος πληθυσμού, γεγονός που πυροδοτεί δυσοίωνες προβλέψεις για την οικονομική ανάπτυξη και το συνταξιοδοτικό καθεστώς. Ειδικά για την Ελλάδα θα μπορούσαμε να προσθέσουμε και το Δημόσιο Χρέος ως μεγάλο πρόβλημα. Οσο ο πληθυσμός μειώνεται, τόσο αυξάνεται και το κατά κεφαλήν χρέος μας.
Το κυριότερο όμως: Πώς θα καταφέρουμε να συντηρήσουμε όλους αυτούς τους συνταξιούχους, όταν θα μειώνεται ο αριθμός των εργαζομένων; (σ.σ. Η αλήθεια είναι βέβαια ότι μειώνεται και θα μειώνεται ο αριθμός των ανθρώπων που είναι σε ηλικία ικανή για εργασία, όχι απλώς οι εργαζόμενοι. Με δεδομένο το μεγάλο ποσοστό πχ των γυναικών στην Ελλάδα, που είναι εκτός εργασίας, υπάρχει πάντα περιθώριο ακόμα και με τον πληθυσμό μειούμενο, να ενισχυθεί η αγορά με εργαζόμενους).
Στην Ελλάδα πάντως, η συζήτηση εξαντλείται ως συνήθως σε κραυγές πανικού και σε δηλώσεις σκοπιμότητας, με τελευταίο κρούσμα τις δηλώσεις του Αντώνη Σαμαρά εναντίον της υπουργού Κοινωνικής Συνοχής και Οικογένειας Δόμνας Μιχαηλίδου. Που είπε περίπου το αυτονόητο, ότι δηλαδή δεν μπορείς να πεις ότι η τυπική οικογένεια του μέλλοντος θα είναι μια οικογένεια με δυο γονείς και τρία παιδιά. Υποθέτουμε ότι ο πρώην πρωθυπουργός εννοούσε -εξ ου και ο μεγάλος θυμός του- ότι αν η κ. Μιχαηλίδου έλεγε ότι η τυπική ελληνική οικογένεια του μέλλοντος θα είναι μια οικογένεια με δυο (straight) γονείς και τρία παιδιά, όλα θα κυλούσαν διαφορετικά και τα νέα ζευγάρια θα έσπευδαν να ικανοποιήσουν τις νόρμες της υπουργού. Έχει τέτοια δυνατότητα πειθούς η κ. Μιχαηλίδου, όσο μοιάζει να πιστεύει ο κ. Σαμαράς; Αμφιβάλλω.
Δυστυχώς άλλωστε για την τυπική ελληνική οικογένεια και για τον Αντώνη Σαμαρά, που a propos υποθέτουμε ότι θα έβρισκε εύκολα έναν άλλο λόγο για να επιτεθεί στη Δόμνα Μιχαηλίδου και στη Νέα Δημοκρατία, και οι επιστήμονες διαφωνούν. Μάλιστα στο βιβλίο τους "Ο Άδειος Πλανήτης" - Empty Planet, The Shock of Global Population Decline, Crown - οι Darrell Bricker and John Ibbitson υποστηρίζουν ότι αυτή είναι η μοίρα ολόκληρου του κόσμου. Καθώς οι χώρες γίνονται πλουσιότερες και πιο αστικοποιημένες, και καθώς όλο και περισσότερα κορίτσια πηγαίνουν στο σχολείο και στο πανεπιστήμιο και ονειρεύονται μια ζωή διαφορετική από αυτή της μαμάς τους -με καριέρα και οικονομική ανεξαρτησία και όχι απλώς και μόνο να μεγαλώνουν παιδιά- η τεκνοποιία παύει να αποτελεί οικονομικό πλεονέκτημα. Οι άνθρωποι αρχίζουν να κάνουν παιδιά όχι επειδή τα χρειάζονται, ούτε επειδή το κοινωνικό περιβάλλον και η ευρύτερη οικογένεια τους πιέζουν να γίνουν γονείς, αλλά επειδή απολαμβάνουν να τα μεγαλώνουν. Αυτή η επιθυμία μπορεί να ικανοποιηθεί και με ένα παιδί όμως.
Αφήστε που ορισμένοι και ορισμένες ανακαλύπτουν ότι δεν θέλουν να κάνουν κανένα παιδί και θέλουν αντίθετα να απολαύσουν τη ζωή τους χωρίς δεσμεύσεις.
Οι κ.κ. Bricker και Ibbitson θεωρούν ότι ένα ποσοστό γονιμότητας κάτω του επιπέδου αντικατάστασης (το γνωστό 2,1 παιδιά) είναι η "φυσική κατάσταση" της Ευρώπης. Χαρακτηρίζουν το μεταπολεμικό "baby boom", ως μια παραδοξότητα και μια παροδική τάση και υποστηρίζουν ότι ακόμα και οι πληθυσμοί στην υποσαχάρια Αφρική, με τα πολλά παιδιά, θα τείνει προς τον κανόνα του ενός ή δύο παιδιών ταχύτερα από ό,τι προβλέπουν οι συγκρατημένες εκτιμήσεις των δημογράφων του ΟΗΕ.
Για να ξέρουμε τους αριθμούς, να αναφέρουμε ενδεικτικά ότι το 2024 η Γαλλία κατέγραψε λιγότερες γεννήσεις από ό,τι το 1806, όταν ο πληθυσμός της ήταν λιγότερος από το μισό του σημερινού της μεγέθους και η Ιταλία κατέγραψε τον χαμηλότερο αριθμό γεννήσεων από την ενοποίησή της το 1861. Η Ελλάδα είναι στην 21η θέση στην Ευρώπη όσον αγορά τη γονιμότητα, με τον δείκτη πολύ χαμηλά στο 1,2 παιδιά ανά γυναίκα.
Και επειδή υπάρχει περιθώριο για παρεξηγήσεις, να σημειώσουμε ότι η μείωση των γεννήσεων οφείλεται σε θετικούς λόγους. Χάρη στα συστήματα κοινωνικής ασφάλισης, οι άνθρωποι δεν χρειάζεται να βασίζονται στα παιδιά τους για να τους συντηρήσουν στα γηρατειά — και, επειδή η παιδική θνησιμότητα είναι πολύ χαμηλότερη, δεν αισθάνονται την ανάγκη να κάνουν περισσότερα παιδιά.
Η πτώση της γονιμότητας αντανακλά την απελευθέρωση των γυναικών, οι οποίες μπορούν πλέον να σπουδάζουν και να κάνουν καριέρα και ακόμα… να χρησιμοποιούν αντισυλληπτικά. Οι εγκυμοσύνες εφήβων έχουν γίνει πιο σπάνιες, τουλάχιστον στην Ευρώπη.
Υπάρχει λύση; Προφανώς μέτρα που θα αμβλύνουν την απαισιοδοξία των νέων ζευγαριών για την οικονομική τους ανέλιξη θα βοηθούσαν σημαντικά. Μέτρα για την προσχολική μέριμνα, με τη δημιουργία φθηνών και ικανοποιητικών βρεφονηπιακών σταθμών, όπως επισήμανε πρόσφατα σε άρθρο του στην Καθημερινή ο καθηγητής Μάνος Ματσαγγάνης, θα βοηθούσαν σημαντικά επίσης. Ενώ η αντιμετώπιση του προβλήματος της στέγης είναι ένας ακόμα παράγοντας. Επίσης, όπως εξηγούσε πρόσφατα ένας ειδικός της της Διεύθυνσης Πληθυσμού των Ηνωμένων Εθνών στον Economist, η γονιμότητα θα μπορούσε να αυξηθεί αν υπήρχε πρόοδος στα θέματα της ισότητας των φύλων και της ενδυνάμωσης των γυναικών. Δηλαδή αν εξαλείφοντας οι αρνητικές επιπτώσεις που έχει η απόκτηση παιδιών στην επαγγελματική σταδιοδρομία και την οικονομική κατάσταση των γυναικών. Όλα σωστά (και πολύ ακριβά, με εξαίρεση το τελευταίο που είναι θέμα αντιλήψεων, άρα απαιτεί πολύ χρόνο). Όμως όσο κι αν είναι σωστά, ας μην τρέφουμε αυταπάτες. Η ιστορία δεν γυρίζει πίσω.
Οι νέες αντιλήψεις των γυναικών, η ενδυνάμωσή τους, οι νέες αξίες που ασπάζονται, οδηγούν σε χαμηλότερα ποσοστά γονιμότητας. Αντί να θρηνούμε για την επικείμενη καταστροφή, ας σκεφτούμε από τώρα, πώς θα φτιάξουμε τις κοινωνίες μας με λιγότερους κατοίκους.
Υ.Γ.: Σε ορισμένες αναλύσεις για το δημογραφικό πρόβλημα στην Ελλάδα, γίνεται και σύγκριση με την Τουρκία. Όπως σημείωνε και στο βιβλίο του Ελλάδα 1953- 2024, Χρόνος και Πολιτική Οικονομία, ο Τάσος Γιαννίτσης, η Ελλάδα είναι περίπου 10 εκατομμύρια κάτοικοι και το μέγεθος βαίνει μειούμενο, ενώ κάθε χρόνο προστίθενται 10 εκατομμύρια παιδιά στην Τουρκία. Η επισήμανση είναι σωστή και έχει προφανή γεωπολιτική σημασία. Αξίζει πάντως να σημειώσουμε ότι ακόμα και η Τουρκία δεν έχει δείκτη γονιμότητας 2,1 παρά τη συντηρητική τουρκική κοινωνία και τις παραδοσιακές αξίες και παρά τις παραινέσεις του Ερντογάν προς τις νέες γυναίκες να αποκτήσουν περισσότερα παιδιά, και συνεπώς σύντομα και εκεί, ο πληθυσμός θα αρχίσει να μειώνεται.
Διαβάστε Επίσης
Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις
Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr
