Η νύχτα της 25ης Νοεμβρίου 1973 παραμένει μία από τις πιο αινιγματικές στιγμές της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Δεν πρόκειται απλώς για ένα ακόμη πραξικόπημα. Πρόκειται για ένα πραξικόπημα που εκδηλώθηκε μέσα σε ένα ήδη στρατιωτικό καθεστώς.
Τα ερωτήματα είναι: Πώς ένας ταξίαρχος, ο Δημήτριος Ιωαννίδης, κατάφερε να ανατρέψει τον πανίσχυρο δικτάτορα Γεώργιο Παπαδόπουλο, χωρίς ουσιαστική αντίσταση; Γιατί κανένας από τους ανώτατους αξιωματικούς που παρέμεναν πιστοί στον Παπαδόπουλο δεν έσπευσε να τον υπερασπιστεί; Γιατί ο Αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων, στρατηγός Δημήτριος
Ζαγοριανάκος, δεν μπόρεσε να αντιδράσει; Πώς ο Ιωαννίδης κατάφερε να εξουδετερώσει την ανώτατη στρατιωτική ηγεσία; Πώς έγινε και ένας μικρός πυρήνας συνωμοτών κατόρθωσε να παραλύσει το στρατιωτικό κράτος;
Οι προειδοποιήσεις που αγνοήθηκαν
Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες μεταγενέστερες μαρτυρίες προέρχεται από τον τον Στυλιανό Παττακό. Ο Παττακός υποστήριξε ότι λίγες ημέρες πριν από την ανατροπή είχε προειδοποιήσει προσωπικά τον Παπαδόπουλο. Όπως αφηγήθηκε, του είπε: "Αυτές τις μέρες σχεδιάζει να σε ρίξει ο Ιωαννίδης". Μάλιστα ισχυρίστηκε ότι οι πληροφορίες προέρχονταν ακόμη και από διπλωματικές πηγές και ότι θεωρούσε βέβαιη την επικείμενη κίνηση εναντίον του.
Αν η μαρτυρία είναι ακριβής, τότε τα ερωτήματα γίνονται ακόμη πιο δύσκολα. Γιατί δεν ελήφθησαν μέτρα; Γιατί δεν έγιναν μετακινήσεις στρατιωτικών διοικητών; Γιατί δεν εξουδετερώθηκε έγκαιρα ο Ιωαννίδης; Γιατί δεν τέθηκαν υπό επιτήρηση οι ύποπτες μονάδες;
Πολλά τα ερωτήματα για το τι πραγματικά συνέβη τη νύχτα του πραξικοπήματος
Συχνά παρουσιάζεται μια απλουστευμένη εικόνα: Ο Ιωαννίδης, διοικητής της ΕΣΑ, εκμεταλλεύτηκε την κρίση που προκάλεσε το Πολυτεχνείο και με τους έμπιστους συνεργάτες του (Παλαΐνη, Σταύρου) και κάποιους άλλους αξιωματικούς, οργάνωσε την ανατροπή του Παπαδόπουλου. Όμως αυτή η εξήγηση δεν ισχύει. Ένας διοικητής στρατονομίας, και ένας μικρός συνωμοτικός πυρήνας αξιωματικών (15 αναφέρει έγγραφο της CIA), δεν μπορούν μόνοι τους να κυριεύσουν ένα ολόκληρο στρατιωτικό κράτος. Δεν μπορούν μόνοι τους να ελέγξουν τις επικοινωνίες, να ακινητοποιήσουν άλλες μονάδες, να εξουδετερώσουν τους στρατηγούς, να επιβάλουν νέο καθεστώς.
Για να συμβεί αυτό απαιτείται και η ενεργή υποστήριξη (είτε τουλάχιστον η σιωπηρή ανοχή) ενός τμήματος ανώτατων αξιωματικών. Και αυτοί φάνηκαν μετά την επιτυχία του πραξικοπήματος, όπως ο Φαίδων Γκιζίκης, διοικητής της Α' Στρατιάς, και ο Γρηγόριος Μπονάνος, διοικητής του Γ' Σώματος Στρατού. Η υποστήριξή τους προς τον Ιωαννίδη είχαν εξασφαλίσει ότι κρίσιμες στρατιωτικές δυνάμεις δεν θα κινηθούν υπέρ του Παπαδόπουλου.
Γεγονός είναι πως το καθεστώς Παπαδόπουλου κατέρρευσε σαν χάρτινος πύργος μέσα σε λίγες ώρες τη νύχτα της 25ης Νοεμβρίου 1973, για μια σειρά από λόγους:
1. Ο "αποστασιοποιημένος" Παπαδόπουλος
Μέχρι το φθινόπωρο του 1973, ο Παπαδόπουλος είχε ουσιαστικά αποκόψει τον εαυτό του από το στράτευμα για να φορέσει το κοστούμι του "Προέδρου της Δημοκρατίας".
• Απώλεια της βάσης: Οι σκληροπυρηνικοί αξιωματικοί της 21ης Απριλίου θεωρούσαν το "πείραμα Μαρκεζίνη" και την προκήρυξη εκλογών προδοσία της "Επανάστασης" και επιστροφή στους παλιούς πολιτικούς.
• Υπεροψία και απομόνωση: Ο Παπαδόπουλος ζούσε απομονωμένος στη βίλα του στο Λαγονήσι, περιτριγυρισμένος από αυλοκόλακες. Πίστευε ότι είχε όλο τον στρατό με το μέρος του και ότι ο Ιωαννίδης ήταν ένας μία "αρσακειάδα" του καθεστώτος που δεν είχε προσωπικές φιλοδοξίες. Έτσι αγνόησε τις προειδοποιήσεις του Παττακού.

2. Η ΕΣΑ ήταν "κράτος εν κράτει"
Ενώ ο Παπαδόπουλος είχε στραφεί στην πολιτική, ο Ιωαννίδης έχτιζε το δικό του συνωμοτικό δίκτυο για να καταλάβει την εξουσία.
• Παρακολούθηση των πάντων: Η ΕΣΑ διέθετε εκτεταμένο δίκτυο πληροφοριών και παρακολούθησης μέσα στο στράτευμα. Ο Ιωαννίδης είχε αναπτύξει προσωπικές σχέσεις με αξιωματικούς και διοικητές μονάδων, γεγονός που του επέτρεπε να παρακολουθεί τις εξελίξεις και να προετοιμάζει τη συνωμοσία.
3. Δεν επενέβησαν υπέρ του Παπαδόπουλου οι ανώτατοι αξιωματικοί
Ο Αρχηγός των Ενόπλων Δυνάμεων Δημήτριος Ζαγοριανάκος, δεν κατόρθωσε να κινητοποιήσει τις Ένοπλες Δυνάμεις εναντίον των πραξικοπηματιών. Δεν είναι ξεκάθαρο το γιατί. Δεν μπόρεσε ή δεν θέλησε; Αιφνιδιάστηκε και τον απομόνωσαν; Είχε χάσει τον έλεγχο των διοικητών των μονάδων;
Υπάρχει, μάλιστα, μια σημαντική λεπτομέρεια. Ο Παπαδόπουλος είχε τοποθετήσει τον Ζαγοριανάκο στη θέση του Αρχηγού των Ενόπλων Δυνάμεων με σκοπό να περιορίσει την επιρροή του Ιωαννίδη στο στράτευμα.
Έτσι, το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο έντονο: Πώς ο Ζαγοριανάκος, ο άνθρωπος που είχε αναλάβει να περιορίσει τον Ιωαννίδη, βρέθηκε ανήμπορος να εμποδίσει την ανατροπή του Παπαδόπουλου από τον Ιωαννίδη;
Οι στρατηγοί Φαίδων Γκιζίκης και Γρηγόριος Μπονάνος στήριξαν το πραξικόπημα αφού ήταν μυημένοι. Άλλοι όμως ανώτατοι αξιωματικοί, όπως ο Αρχηγός του Ναυτικού, αντιναύαρχος Πέτρος Αραπάκης, γιατί δεν προχώρησαν σε οργανωμένη αντίδραση που θα μπορούσε να ανατρέψει τα δεδομένα;
Το χρονικό της κίνησης των δυνάμεων
Η επιχείρηση της 25ης Νοεμβρίου 1973 εκδηλώθηκε πριν από την αυγή και επικράτησε χωρίς να αναφερθεί οργανωμένη ένοπλη αντίσταση. Οι διαθέσιμες μαρτυρίες και έγγραφα επιτρέπουν να ανασυνθέσουμε ορισμένα βασικά στάδια της επιχείρησης, όχι όμως κάθε επιμέρους κίνηση των στρατιωτικών μονάδων.
1. Η κινητοποίηση των στρατιωτικών δυνάμεων
Κατά τη διάρκεια της νύχτας, άρματα μάχης και στρατιωτικές μονάδες που υποστήριζαν τον Ιωαννίδη κινήθηκαν προς την Αθήνα και κατέλαβαν κρίσιμα σημεία. Ο ιστορικός C. M. Woodhouse αναφέρει ότι στις 03:15 τα άρματα βρίσκονταν ήδη στο κέντρο της πρωτεύουσας.
2. Η διακοπή των επικοινωνιών
Σύμφωνα με τον Woodhouse, στις 03:50 καταλήφθηκε το κέντρο τηλεπικοινωνιών και διακόπηκε το τηλεφωνικό σύστημα. Στις 04:00 στρατιωτικές δυνάμεις κατέλαβαν το αρχηγείο της Αστυνομίας.
3. Η ανατροπή του Παπαδόπουλου
Φάλαγγα τεθωρακισμένων κατευθύνθηκε προς την κατοικία του Παπαδόπουλου στο Λαγονήσι. Εκεί ένας αξιωματικός τού παρέδωσε μήνυμα σύμφωνα με το οποίο, με αίτημα των Ενόπλων Δυνάμεων, είχε υποβάλει την παραίτησή του, όπως και η κυβέρνηση Μαρκεζίνη. Του ανακοινώθηκε ότι θα παρακολουθούσε τις εξελίξεις από την τηλεόραση.
4. Η εγκαθίδρυση της νέας ηγεσίας
Ο στρατηγός Φαίδων Γκιζίκης ανέλαβε την Προεδρία της Δημοκρατίας και ο Αδαμάντιος Ανδρουτσόπουλος σχημάτισε νέα κυβέρνηση. Ο πραγματικός ισχυρός άνδρας, ωστόσο, ήταν ο Δημήτριος Ιωαννίδης, ο οποίος δεν ανέλαβε επίσημο κυβερνητικό αξίωμα και παρέμεινε στο παρασκήνιο.
Το Πολυτεχνείο δεν προκάλεσε το πραξικόπημα
Μία από τις δημοφιλέστερες θεωρίες της ακροδεξιάς, με την οποία επιχειρείται να απαξιωθεί η εξέγερση του Πολυτεχνείου, είναι ότι αυτή αποτέλεσε την αιτία που οδήγησε τον Ιωαννίδη στην ανατροπή του Γεωργίου Παπαδόπουλου, με αποτέλεσμα να φθάσουμε στην τραγωδία της Κύπρου.
Η άποψη αυτή δεν επιβεβαιώνεται από το ιστορικό χρονοδιάγραμμα. Η εξέγερση κατεστάλη και ο στρατός εισέβαλε στο Πολυτεχνείο τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου 1973. Το πραξικόπημα του Ιωαννίδη εκδηλώθηκε τα ξημερώματα της 25ης Νοεμβρίου. Μεσολάβησαν μόλις οκτώ ημέρες.
Είναι δυνατόν μέσα σε οκτώ ημέρες να σχεδιάστηκε, να οργανώθηκε και να εκτελέστηκε ένα πραξικόπημα εναντίον του αρχηγού ενός στρατιωτικού καθεστώτος;
Η ιστορική έρευνα δείχνει ότι το σχέδιο ανατροπής του Παπαδόπουλου είχε προετοιμαστεί πολύ νωρίτερα. Η ημερομηνία της 25ης Νοεμβρίου είχε καθοριστεί πριν από την εξέγερση του Πολυτεχνείου, ενώ ο Ιωαννίδης είχε ήδη εξασφαλίσει την υποστήριξη κρίσιμων στρατιωτικών μονάδων και αξιωματικών. Ο ίδιος ο Δημήτριος Ιωαννίδης, στην απολογία του ενώπιον του τακτικού ανακριτή, αποκάλυψε ότι η ημερομηνία του πραξικοπήματος 25 Νοεμβρίου, είχε καθοριστεί ήδη δύο μήνες νωρίτερα.

Μάλιστα, κατονόμασε τρία πρόσωπα που γνώριζαν τον σχεδιασμό: τον στρατηγό Γκιζίκη, τον στρατηγό Μπονάνο και τον ταγματάρχη Χαράλαμπο Παλαΐνη (Σπύρος Ν. Γρηγοριάδης, Ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας 1941–1974).
Το Πολυτεχνείο, επομένως, δεν δημιούργησε τη συνωμοσία. Η ανατροπή του Παπαδόπουλου ήταν ένα σχέδιο που είχε ήδη δρομολογηθεί. Το Πολυτεχνείο δεν ήταν η αιτία της, αλλά αποτέλεσε μια κρίσιμη συγκυρία μέσα στην οποία οι συνωμότες αποφάσισαν να κινηθούν.
Πενήντα τρία χρόνια μετά, γνωρίζουμε σε γενικές γραμμές τα γεγονότα της 25ης Νοεμβρίου 1973. Πολλά όμως πρόσωπα, παρασκήνια και αποφάσεις παραμένουν στο σκοτάδι. Ποιοι άλλοι συμμετείχαν και δεν αποκαλύφθηκαν; Θα μάθουμε κάποτε ολόκληρη την αλήθεια; Ίσως η απάντηση σε αυτά τα ερωτήματα να μη δοθεί ποτέ. Και ίσως ακριβώς αυτό το μυστήριο να αποτελεί την πιο εντυπωσιακή απόδειξη του πόσο "τέλειος συνωμότης" και "Αόρατος Δικτάτορας" υπήρξε ο Δημήτριος Ιωαννίδης.
Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις
Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr


