"Η Ευρώπη θα σφυρηλατηθεί μέσα από κρίσεις και θα είναι το άθροισμα των λύσεων που θα δοθούν σε αυτές", έγραψε ο Jean Monnet. Στις 6 Οκτωβρίου, στο Στρασβούργο, η Ursula von der Leyen περιέγραψε την ενεργειακή κρίση με λογαριασμό: φυσικό αέριο +140%, ντίζελ διπλάσιο, εισαγόμενα ορυκτά καύσιμα €100 δισ. ακριβότερα —χωρίς ούτε μία επιπρόσθετη μονάδα ενέργειας. Το ερώτημα δεν είναι πώς περνά η καταιγίδα. Είναι τι μένει όταν περάσει.
Εδώ αποκτά νόημα το "ποτέ μη σπαταλάς μια σοβαρή κρίση" (never waste a good crisis). Αποδίδεται ατεκμηρίωτα στον Winston Churchill· το 2008 το επανέφερε ο Rahm Emanuel, προσωπάρχης του Προέδρου Barack Obama. Ο Milton Friedman περιέγραψε τον μηχανισμό: "το πολιτικά αδύνατο γίνεται πολιτικά αναπόφευκτο". Οι κρίσεις αξίζει να μελετώνται επειδή είναι ακτινογραφίες πολιτικής οικονομίας. Η θεωρητική σχολή του ιστορικού θεσμισμού θυμίζει: οι θεσμοί έχουν μνήμη. Οι χθεσινές επιλογές γεννούν εξάρτηση από τη διαδρομή (path dependence), βέτο, συμφέροντα.
Η κρίση συμπυκνώνει τον πολιτικό χρόνο, ακριβαίνει την αδράνεια και ανοίγει παράθυρο ευκαιρίας (policy window). Για λίγο, το ανέφικτο γίνεται εφικτό — και το εφικτό αναγκαίο. Το 1973-74 η ενεργειακή εξάρτηση έγινε ευρωπαϊκό πρόβλημα, αλλά οι εθνικές απαντήσεις κυριάρχησαν. Το 1979-80, με το Ευρωπαϊκό Νομισματικό Σύστημα ενεργό και το πετρέλαιο 60% ακριβότερο σε δώδεκα μήνες, η αντίδραση ήταν συντονισμένη. Το πρώτο σοκ αποκάλυψε το κόστος του κατακερματισμού· το δεύτερο τι αλλάζει όταν υπάρχει κοινός θεσμός. Όταν ο μη συντονισμός κοστίζει περισσότερο από τον συντονισμό, η κρίση γίνεται καταλύτης ολοκλήρωσης.
Το 2008 η κρίση των στεγαστικών δανείων υψηλού κινδύνου (subprime) πέρασε μέσω τιτλοποιήσεων στις τράπεζες, προκαλώντας πιστωτική ασφυξία (credit crunch). Έως το 2012, ο φαύλος κύκλος κρατών- τραπεζών μετέτρεψε τη χρηματοπιστωτική κρίση σε κρίση της Ευρωζώνης. Το "ό,τι κι εάν χρειαστεί" (whatever it takes) του Mario Draghi και οι Οριστικές Νομισματικές Συναλλαγές (OMT) άλλαξαν τις προσδοκίες χωρίς να ενεργοποιηθούν. Η αρχιτεκτονική έμεινε ημιτελής. Το 2015, 1,26 εκατ. άνθρωποι ζήτησαν πρώτη φορά άσυλο στην ΕΕ. Το Brexit έκανε για πρώτη φορά την Ένωση μικρότερη. Η Βρετανία ήταν εκτός ευρώ και Schegen· κυριαρχία, μετανάστευση και άνιση αίσθηση οφελών μετέτρεψαν την ιδιαιτερότητα σε έξοδο.
Οι κρίσεις αναδιανέμουν τόσο το εισόδημα όσο και την εμπιστοσύνη, με αποτέλεσμα να ενοποιούν —ή αποσυνδέουν. Η διάκριση του Peter Hall αφορά το βάθος της αλλαγής. Αλλαγή πρώτης τάξης (first-order change): αλλάζεις τη ρύθμιση. Αλλαγή Δεύτερης τάξης (second-order change): αλλάζουν τα εργαλεία, κρατώντας τον στόχο. Αλλαγή τρίτης τάξης (third-order change): το παράδειγμα (paradigm shift) — τι θεωρείς πρόβλημα και ποια μόνιμη ικανότητα απαιτείται.
Στο βιβλίο μου "Παθογένειες Χωρίς Θεραπεία", όταν αλλάζουν τα εργαλεία αλλά επιβιώνει η δομή που παρήγαγε την ευπάθεια, η υποψήφια κρίσιμη καμπή γίνεται "χαμένη κρίσιμη καμπή” (missed critical juncture). Το 2020 το NextGenerationEU μετέτρεψε το ταμπού του κοινού δανεισμού σε εργαλείο. Για τον Schumpeter, η δημιουργική καταστροφή (creative destruction) είναι δημιουργική μόνο αν η δημιουργία προλάβει την καταστροφή.
Από την έκθεση Draghi, μόλις 15,7% των προτάσεων έχει υλοποιηθεί πλήρως και 3% των φιλόδοξων μεταρρυθμίσεων έχει νομοθετηθεί. Η Ευρώπη δεν πάσχει από έλλειψη διαγνώσεων αλλά από υστέρηση εφαρμογής. Συχνά, η θεραπεία ακολουθεί τη διάγνωση κατά μία κρίση. Στην ενέργεια, το ρωσικό αέριο έπεσε από 45% σε 12% των εισαγωγών της ΕΕ το 2021-25, ενώ το LNG ανέβηκε από 20% σε 45%: αλλάξαμε προμηθευτή ταχύτερα απ’ όσο καύσιμο. Στο Ορμούζ, οι ναύλοι έφθασαν $1,3 εκατ. από $20.000-$50.000. Εκεί η γεωοικονομία γίνεται πληθωρισμός: το ασφάλιστρο κινδύνου περνά στα ναύλα, στην αντλία, στο καλάθι και στα επιτόκια. Το πετρέλαιο έφθασε $126, όχι $200. Στην Ελλάδα, τα πετρελαιοειδή είναι 53% της τελικής ενεργειακής κατανάλωσης έναντι 37% στην ΕΕ, ενώ οι ΑΠΕ έδωσαν 52% της ηλεκτροπαραγωγής στο επτάμηνο του 2026. Ανθεκτικότητα σημαίνει το σοκ να μη γίνεται συστημικό.
Στην ελληνική Προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ, το β΄ εξάμηνο 2027, η Ελλάδα μπορεί να προτείνει τρεις κανόνες.
1. Ευρωπαϊκό "ισοζύγιο εξάρτησης": τεστ 30-60-90 ημερών που μετρά χρόνο υποκατάστασης, όχι αποθέματα.
2. "Ρήτρα κληρονομιάς": κάθε έκτακτο μέτρο αποκτά λήξη, ορόσημο υποκατάστασης και μετρήσιμη μείωση εξάρτησης. Κάθε ευρώ πρέπει να αφήνει μικρότερη ευπάθεια.
3. Ευρωπαϊκό διαβατήριο έργου: ενιαίος φάκελος αξιολόγησης, ταχύτερη αδειοδότηση και εγγυήσεις της ΕΤΕπ για ώριμα διασυνοριακά δίκτυα, αποθήκευση και διασυνδέσεις.
Το 2012 η Ευρώπη αναγκάστηκε να διασώσει την ευρωζώνη. Το 2022 να αλλάξει τον κύριο προμηθευτή ενέργειας. Το 2026 το Hormuz θέτει το ερώτημα: μαθαίνει η Ευρώπη από τις κρίσεις ή απλώς βελτιώνεται στη διαχείρισή τους;
Μία κρίση γίνεται κρίσιμη καμπή όταν τα προσωρινά εργαλεία αφήνουν πίσω τους μόνιμη ικανότητα. Ειδάλλως, πληρώνεις ολόκληρο το τίμημα της κρίσης και αγοράζεις μόνο χρόνο μέχρι την επόμενη.
Οι πιο πρόσφατες Ειδήσεις
Διαβάστε πρώτοι τις Ειδήσεις για ό,τι συμβαίνει τώρα στην Ελλάδα και τον Κόσμο στο thetoc.gr
!["Τους συγχωρώ όλους": Τι απαντά ο Γονίδης για τις αντιδράσεις μετά τον σάλο για τον Κασιδιάρη [βίντεο]](https://www.thetoc.gr/Content/ImagesDatabase/p/207x116/crop/both/55/55111bd8206e4b72bb005a072635e971.jpg?quality=60&404=default&v=2)
![Κρήτη: Κατέρρευσαν τμήματα από ταράτσα και μπαλκόνι πολυκατοικίας στο Ηράκλειο [βίντεο]](https://www.thetoc.gr/Content/ImagesDatabase/p/207x116/crop/both/b1/b1ca12dec43345f5b92d294cef6111fb.jpg?quality=60&404=default&v=2)
